Кіріспе

Әліпбилік принципке сәйкес әріптер мен әріптер комбинациясы - тілдің сөйлеу дыбыстарын жазу әріптері, символдар мен сөйлеу сөздерінің арасындағы жүйелі және болжамды қатынастарға негізделген символдар. Алфавит принципі кез келген әліпбилік жазу жүйесінің негізі болып табылады (мысалы, латын әліпбиінің ағылшынша нұсқасы, қазіргі уақытта қолданылып жүрген жазу жүйелерінің ең көп таралған түрлерінің бірі). Білім беру саласында ол әліпбилік код деп аталады. (Принцип бойынша) толықтай фонемалық орфографияны қолданатын әліпбилік жазу жүйелерінде әрбір фонема үшін бір әріп (немесе диграф немесе кейде триграф) және дыбыстар мен оларды білдіретін әріптер арасындағы бір-бір сәйкестік болады, бірақ болжамды аллофоникалық кезектестік әдетте көрсетілмейді. Мұндай жүйелер, мысалы, қазіргі заманғы тілдерде қолданылады Серб-хорват (бәлкім, фонемиялық орфографияның кемелді үлгісі), македон, эстон, фин, итальян, румын, испан, грузин, венгр, түрік және эсперанто. Ең жақсы жағдайларда жазушының сөздің жазылуын оның айтылуын болжауға мүмкіндік беретін және оқырманға сөздің айтылуын оның жазылуын болжауға мүмкіндік беретін қарапайым орфографиялық жүйесі бар. Осындай мүлдем фонемалық жазу жүйесі бар ежелгі тілдерге авестик, латын, ведикалық және санскрит (Деванагариан абугида; Вьякарананы қараңыз) жатады. Ал француз және ағылшын тілдерінде дыбыстар мен таңбалар арасында айтарлықтай айырмашылық бар. Әліпбилік принцип фоникамен тығыз байланысты, өйткені ол сөйлеу сөздері мен олардың визуалды бейнесі (хаттар) арасындағы жүйелі байланыс. Алфавит принципі қытай немесе жапон канасы сияқты сылбырлы жазу жүйелері сияқты логографиялық жазу жүйелерінің негізі емес. Бұрын корей тілі қытай әріптерімен жазылған, бірақ қазір толық алфавиттік Хангуль жүйесінде жазылады.

Латын әліпбиі

Латын жазуын қолданатын орфографиялардың көпшілігі фонологиялық жағынан кемелсіз және осы идеалдан аз немесе көп мөлшерде ауытқыйды. Себебі ежелгі римдіктер әліпбиді латын тіліне арнап жасаған. Орта ғасырларда ол латын тілінің тікелей ұрпақтары - роман тілдеріне, сондай-ақ кельт, герман, балтық және кейбір славян тілдеріне, ақырында Еуропа тілдерінің көпшілігіне енген.

Ағылшын тілінің орфографиясы

Ағылшын тілінің орфографиясы әліпбилік принципке негізделген, бірақ әртүрлі тілдерден дыбыстар мен жазылуларды алу және ағылшын тіліндегі дыбыс өзгерісі қазіргі ағылшын тілінің жазылу үлгілерін шатастырды. Әдетте, әрпілеу үлгілері белгілі бір конвенцияларға сәйкес келеді, бірақ әр дыбысты әр түрлі әріптермен немесе әріптер комбинациясымен дұрыс жазуға болады. Мысалы, диграф ee әрқашан (азық) білдіреді, бірақ ағылшын тілінің көптеген түрлерінде бірдей дыбысты бір ғана e (be), y (елу) әрпімен, i (граффити) немесе диграфтар ie (ауыл), ei (алдау), ea (жақсылық), ey (кілт), eo (адамдар), oe (амеба), ae (аэон), is (құқық), it (эспирт), ui (мысық) немесе осы әріп үлгілері: ee e (сыр), ea e (жапырақ), i e (равин), e e (grebe), ea ue (лига), ei e (алдау), ie e (сену), i ue (антик), eip (алу). Екінші жағынан, бір символ, мысалы диграф th, бірнеше фонеманы білдіре алады: дауыссыз тіс аралық /θ/ сияқты жұқа, дауыссыз тіс аралық /ð/ сияқты, қарапайым /t/ сияқты Томас, немесе тіпті /tθ/ сияқты сегізінші. Кейбір тілдердің, мысалы, испан немесе итальян тілдерінің орфографиялық жүйелері салыстырмалы түрде қарапайым, өйткені олар дыбыстар мен оларды білдіретін әріптердің үлгілері арасындағы бір-бір сәйкестікті жақын ұстайды. Ағылшын тілінде орфографиялық жүйе күрделірек және біркелкі үлгілерді қаншалықты ұстанатыны жағынан айтарлықтай өзгереді. Мұның бірнеше себебі бар: біріншіден, алфавит 26 әріптен тұрады, бірақ ағылшын тілінде 40 дыбыс бар, олар сөздерді жазуда көрініс табады; екіншісі, ағылшын тілінде жазу 15 ғасырда стандарттала бастады, ал көптеген жазулар барлық тілдерге тән айтылудың ұзақ мерзімді өзгерістерін көрсету үшін қайта қарастырылмаған; үшіншісі, ағылшын тілінде сол сөздердің жазуын өзгертпей, шетелдік сөздерді жиі қабылдайды.

Оқытуды бастаудағы рөлі

Жазба әріптері мен сөйлеу дыбыстарының арасындағы байланысты үйрену онжылдықтар бойы сөзді анықтаудың маңызды эвристикасы ретінде қарастырылды. Әріптер мен дыбыстар арасында тікелей байланыс бар екенін түсіну жаңа оқырманға белгісіз жазба сөздің айтылуын кодтауды және оны белгілі сөйлеу сөзімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Әдетте, жаңа оқырман таныс емес баспа сөздерінің көпшілігін оларды дыбыстау арқылы анықтайды. Сол сияқты, әріптер мен дыбыстардың өзара байланысын түсіну, орфографияны үйрену үшін маңызды эвристика ретінде қарастырылады. Ағылшын тіліндегі әріптерді сөйлеу дыбыстарына байланыстыра білуге үйренетін жаңа оқырмандарға қатысты екі қарама-қайшы философия бар. Фониканың жақтаушылары бұл байланысты түсініктіліктің арқасында тез сөз тануды жеңілдету үшін, оны ашық түрде үйрету керектігін және автоматты түрде үйрену керектігін айтады. Басқалар, соның ішінде оқуды тұтас түрде үйрету керек деп санайтын тілдің барлық жақтастарын қоса алғанда, балалар әріптер мен дыбыстар арасындағы байланысты табиғи түрде түсіне алады деп мәлімдейді. Бұл пікірталасты көбінесе оқу соғысы деп атайды.