Кіріспе

Жоқ Таулы Қарабақтың тарихы тек Таулы Қарабақ Кіші Кавказ тауларының оңтүстік бөлігінде, Армения таулы аймағының шығыс шетінде орналасқан. Ресей мен Кеңес өкіметі тұсында бұл аймақ Нагорный Карабах деп аталды, бұл орыс тілінде "Таулы Карабах" дегенді білдіреді. Қарабах атауы (парсы және түркі тілдерінен алынған, "қара жүзімдік" деген мағынаны білдіреді) алғаш рет Грузия мен Парсы тілдеріндегі XIII-XIV ғасырлардағы дереккөздерде Кура мен Арас өзендері арасындағы жазық жерлер мен іргелес таулы аумақтарға қатысты кездесті. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл аймақтың көп бөлігі Арцах Республикасының бақылауына түсті, оған Арменияның экономикалық, саяси және әскери қолдауы болды, бірақ халықаралық деңгейде Әзірбайжанның заңды бөлігі ретінде танылды. 2020 жылғы соғыс нәтижесінде барлық қоршаған аумақтар мен Таулы Қарабақтың кейбір аймақтары Әзербайжанға қайтарып берілді. 2024 жылдың 1 қаңтарында Арцах Республикасы таратылды.

Ежелгі тарих

Кура мен Аракс өзендерінің аралығында орналасқан Таулы Карабах аймағын қазіргі археологтар Кура Аракс деп атайтын халық мекендеген. Бұл аймақтың ежелгі тарихы туралы аз мәлімет бар, себебі тарихи дереккөздер аз. Таулы Қарабақтың қазіргі шекарасында Ассирия патшасы Адад Нираридің (б.з.д. Қазіргі Таулы Қарабақтың аумағы туралы алғашқы сөз Армениядағы Цовк ауылында табылған Уртару патшасы Сардур II (763734 б.д.д.) жазуларында кездеседі, онда бұл аймақ Уртахини деп аталады. Рим дәуіріне дейін қосымша құжаттар жоқ. Гелленизм дәуірінің басында Таулы Қарабақтың халқы әрмендік те, тіпті үндіеуропалық та емес еді, ол тек армяндық жаулап алудан кейін ғана армяныстанды. Роберт Хьюсен армяндық Оронтид әулетінің IV ғасырда Таулы Қарабақты басқару мүмкіндігін жоққа шығармайды, алайда бұл болжам көптеген ғалымдар тарапынан дау тудырады, олар Оронтид Арменияның көлемі Севан көліне дейін шектелген деп санайды. Сол сияқты Роберт Хьюсен өзінің ертедегі еңбегінде және кеңестік тарихнамасында Таулы Қарабақты Арменияға қосуды б.з.б.

Аран туралы аңыз

Көптеген жергілікті тұрғындардың аңызына сай, Нагорный Карабахтың екі өзен аңғарында Нұхтың ұрпақтары тұңғыш қоныстанған. Біздің заманымыздың V ғасырындағы армян дәстүріне сәйкес, парфян патшасы Вологасе I (Вагарш I) Аран (Առան) есімді жергілікті әміршіні осы өлкенің бірінші губернаторы етіп тағайындады. Ежелгі армян авторлары Мовс Хоренаци мен Мовс Каганкатватси Арцах пен көршілес Утик провинциясының тұрғындарының ата-бабасы ретінде Аранды атап, Сисактың ұрпағы (қоныстағы Сисакан провинциясының ата-бабасы және епонимі, сондай-ақ Сиуник деп аударылады) деп атайды. Аран Сисак арқылы барлық армяндардың ата-бабасы және епонимі Хайктың ұрпағы болды.

Маштот және Араншахик дәуірі

IV ғасырдың басында Арцахта христиан діні тарады. 469 жылы Албания Корольдігі Сасанидтердің парсы марзпанатына (шекаралық провинция) айналды. V ғасырдың басында Месроп Маштоц әрмен әліпбиін жасап, Арцахтағы Амарас монастырында Армениядағы алғашқы мектептердің бірін құрды, бұл гүлденген мәдениет пен ұлттық өзіндік ерекшелікке жол ашты. V ғасырда Арменияның шығыс бөлігі, оның ішінде Арцах парсы билігі астында қалды. Бірақ 451 жылы әрмендер парсылардың зороастризм дінін ұстануға мәжбүрлеу саясатына қарсы көтерілді. Арцах Вардан соғысы деп аталатын бұл көтеріліске қатысты. Оның ат әскері ерекше ерекшеленді. Парсылар бүлінуді басудан кейін көптеген армяндар Арцахтың жаусыз бекіністеріне және қалың ормандарына бас сауғалап, күресті жалғастырды, бұл 484 жылы Арменияның христиан дінін еркін ұстану құқығын растайтын Нварсак келісіміне әкелді. V ғасырдың соңында Арцах пен көршілес Утик Араншахиктер билігімен бірікті. Оның тұсында Арцахта мәдениет пен ғылым гүлденуін жалғастырды. Бір замандасының айтуынша, сол жылдары елде қанша күн болса, сонша шіркеулер мен монастырлар салынды. VII ғасырдың басында албан марзпанат бірнеше кіші княздіктерге бөлінді. Оңтүстікке қарай Арцах пен Утик Араншахиктер қол астындағы Армения княздігін құрды. VII ғасырда Мигранидтер Араншахиктерді алмастырды. Парсы тектес династиясы Араншахиктермен байланысып, христиан дініне айналып, армяндардан айналды. VII-VIII ғасырларда ерекше христиан мәдениеті қалыптасты. Амарас, Орек, Катарованк, Джрвштик және басқа да монастырлар жергілікті аумақтан шығып, бүкіл Арменияға тараған.

Дизак және Хачен әрмен княздіктері

9 ғасырдың басынан бастап Арменияның Хачен және Дизак әміршілері күшейе түсті. 821 жылы Амарас араб басқыншыларымен тоналып, содан кейін Халифаттың қарсыласы Исай Араншахик (арм. Եսայի Առանշահիկ, араб тіліндегі Исай Әбу Музе) Дизак билеушісі Дизақтың басқыншыларымен шайқасы және Амарасқа қайта оралуы Товма Арцрунидің 9 ғасырдағы "Артзруниктер әулетінің тарихы" кітабында баяндалған. Хаченнің ханзадасы Сахл Смбатеан 822 жылы Амарасқа шабуыл жасаған араб басқыншыларымен қақтығысты. Орта ғасырлардағы сәулет өсіп, әсіресе діни ғимараттар, мысалы, Хованес Мкртич (Иоанн Креститель) шіркеуі және оның 1216-1260 жылдары салынған Гандзар монастырындағы вестибулы; ғалымдар арасында бай сәнді күмбезі, Дадиванк монастырының собор шіркеуі (1214 ж.) және Гтичаванк соборы (1241-1248 ж.) Бұл шіркеулер армян сәулетінің шедеврлері болып саналады.

Селджуктер, монғолдар және Сәфавилер

XI ғасырда Селжуктардың шабуылы Таяу Шығысты, соның ішінде Транскавказияны да қамтыды. Бұл шабуылмен келген көшпелі огуздық селжук тайпалары қазіргі азербайжандықтардың ата-бабаларының басым құрамдас бөлігіне айналды. Сол кезден бастап ХХ ғасырдың басына дейін бұл тайпалар таулық Қарабақты жазғы жайылым ретінде пайдаланды, онда олар жылдың жылы айларының төртеуі немесе бесеуі үшін қалды және шын мәнінде аймаққа ие болды. 12-13 ғасырларда армяндық Закарий әулеті Хаченді өз билігіне алды, бірақ оның егемендігі қысқа болды. 13 ғасырдың 30-40 жылы ішінде татарлар мен моңғолдар Закавказияны жаулап алды. Арцахтың хачин князі Хасан Джалалдың күш-жігерімен жерді жойылудан ішінара құтқаруға қол жеткізілді. Алайда, 1261 жылы Хачен қайтыс болғаннан кейін татарлар мен моңғолдарға бағынды. XIV ғасырда татарлар мен моңғолдарды алмастырған Түркі федерациялары - Қара Қоюнлу мен Ақ Қоюнлу жағдайды одан әрі нашарлатты. Бұл кезеңде Арцах пен оның шығысындағы жазықтарда көшпелілер де болды. және Хамдалла Мустаффи Нузат әл-Күлубтың географиялық еңбегінде. Бұл атау 1230-шы жылдардан кейін аймақты монғолдар жаулап алғаннан кейін кең тараған. XVI ғасырдың басында Қарабақты Сефевидтер империясы жаулап алды, олар жақын маңдағы кейбір аумақтармен бірге Сефевидтер Қарабағын құрды және оны Ганжа қаласында ортаға салды. Бұл кезеңде Қарабақ көшпелілері өз империясының осы бөлігінде Сефевидтердің негізгі одақтастарының қатарында болған igirmi dörd (азербайжан тілінде "жиырма төрт") және otuz iki ("отыз екі") конфедерацияларына бірікті. Қарабақтың армяндық мәсіхшілері жоғары салық төледі. Жергілікті армяндардың мұсылман басшыларына ғасырлар бойы бағынуы, олардың түркі тайпасының ақсақалдарымен қарым-қатынасы және түркі армяндары мен ирандықтардың жиі аралас некелері армяндардың түркі түркі мұсылман мәдениетінің элементтерін қабылдауына әкелді, мысалы, тіл, жеке есімдер, музыка, әйелдер үшін кішіпейіл жағдай және кейде тіпті көп әйел алу.

Қазан төңкерісі, 1917 жыл

1917 жылғы Революциядан кейін құрылған Ресейдің Уақытша үкіметі большевиктер революциясына дейін ғана созылды, бірақ Ұлы князь Николай және Арнайы Закавказ комитеті (особый Закавказский Комитет (ОЗАКОМ), osobyy Zakavkazskiy Komitet (OZAKOM)) Закавказ Демократиялық Федеративтік Республикасын құрды, оның құрамына Қарабақ енді. Қазан төңкерісінен кейін Бакуде жергілікті кеңестің үкіметі құрылды: Бакудің Ұлттық кеңесі (1917 жылдың қарашасы - 1918 жылдың 31 шілдесі). Ресейдің бақылауында болған армяндар 1917 жылы қазанда ұлттық съез өткізді. 1917 жылдың қыркүйегінде Тифлисте өткен конгресте бұрынғы Романовтар әулеті өкілдерінің қатысуымен конгрес аяқталды. Мұсылман ұлттық кеңестері (МҰК) қорғанысты ұйымдастыру туралы заң қабылдады және Транскавказия үшін жергілікті бақылау мен әкімшілік құрылымды ойлап тапты. Сондай-ақ, Кеңес 15 адамнан тұратын тұрақты атқарушы комитет таңдады, ол Әзербайжан Ұлттық Кеңесі деп аталады.

1918-1921 жылдардағы Армения-Әзірбайжан даулары

1918-1919 жылдары Таулы Қарабақты жергілікті Армяндық Қарабақ кеңесі де-факто басқаратын, оны аймақтың басым көпшілігі армян халқы қолдаған. Әзірбайжан бірнеше рет аймаққа билігін орнатуға тырысты. Бакудің британдық губернаторы генерал-лейтенант Томсон доктор Хосров бей Султановты Қарабақ пен Зангезурдың генерал-губернаторы етіп тағайындады, ол Қарабақты Әзірбайжанға қосуды көздеді. 1919 жылы қырғын қаупімен (Хайбаликенд қырғыны арқылы дәлелденді) Қарабақ кеңесі 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында оның мәртебесі шешілгенге дейін уақытша мойындауға және Әзірбайжанның юрисдикциясына бағынуға келісті.

1918 жылдың наурыз айында этникалық және діни шиеленістер

1918 жылдың наурыз айында этникалық және діни шиеленістер көбейіп, Бакуде әрмен-азербайжан қақтығысы басталды. Большевиктер мен олардың одақтастары Мұсават және Итихад партияларын пантүркілік деп айыптады. Армян және мұсылман ополчиялары қарулы қақтығысқа түсіп, бейтарап болшевиктер армяндықтарды тыныш қолдады. Нәтижесінде, наурыз күндері деп аталатын оқиғаларда 3000-нан 12000-ға дейін азербайжандықтар мен басқа да мұсылмандар қаза тапты. Мұсылмандар Бакудан қуылды немесе жер астына кетті. Сонымен қатар Баку Коммунасы Гянджада және оның айналасында өрлеуші Осман Кавказ Ислам Армиясымен қатты шайқасты. Елеулі шайқастар Евлах пен Агдаш қаласында болды, онда түрік әскерлері Дашнак пен орыс большевиктерін талқандап, жеңді. Әзірбайжан үкіметі Қарабақты жаңадан құрылған Баку және Елизаветполь губернаторлары Әзірбайжан Демократиялық Республикасына қосылғанын жариялады. Алайда, Таулы Қарабақ пен Зангезур Әзірбайжан Республикасының юрисдикциясын танудан бас тартты. Екі армяндық уезд (аудандық) кеңестері билікті қолға алып, Әзербайжанға қарсы күресті ұйымдастырды және басқарды.

1918 жылдың қазан айындағы Мудрос қарулы келісімі

1918 жылы 31 қазанда Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенін мойындады және оның әскерлері Транскавказиядан кері шегінді. Британдықтар оларды желтоқсан айында алмастырып, аймақты өз бақылауына алды.

Британдық миссия

Әзірбайжан үкіметі ағылшындардың көмегімен Таулы Қарабақты басып алуға тырысты. Транскавказдың жаңа шекаралары Ұлыбританияның келісімісіз анықталмады. Даулы аумақтардың тағдыры 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында шешілуі тиіс деп мәлімдеген британдық командалық шын мәнінде таулы Қарабақты Әзірбайжанға қосу үшін көптен бұрын бәрін істеді. Баку мұнай экспортын толық бақылауға алған ағылшындар Транскавказияның Ресейден бөлінуін талап етті; Әзірбайжан Оңтүстік Кавказда Батыс аванпосты рөлін ойнауға және аймақтың кеңестікке айналуына кедергі жасауға тиіс еді. Қауіпсіздік күштерінің Транскавказ саясаты Әзербайжанға жақтап бағытталды. Қарабақ мәселесі әскери-саяси жағдай Әзірбайжанға оң әсерін тигізеді деген есеппен, Таулы Қарабақтың этникалық құрылымы өзгерген кезде, созылып тасталды. 1919 жылы 15 қаңтарда Әзірбайжан үкіметі "британдық команданың білімімен" Хосров бей Сұлтановты Таулы Қарабақтың генерал-губернаторы етіп тағайындады, сонымен бірге Қарабақ Ұлттық кеңесіне Әзірбайжанның билігін тану туралы ультиматум берді. 1919 жылы 19 ақпанда Шушиде Қарабақтың армян халқының 4-ші съезі жиналды, ол бұл ультиматумды қатаң түрде қабылдамады және Сұлтановты генерал-губернатор етіп тағайындауға наразылық білдірді. Съездің қабылдаған қарарында былай делінген: "Халықтың өзін-өзі анықтау қағидасына баса назар аударған Қарабоғтың армян халқы көршілес түрік халқының өзін-өзі анықтау құқығын құрметтейді және сонымен бірге Әзірбайжан үкіметінің бұл қағидатты жоюға тырысуына қарсы наразылық білдіреді, ол ешқашан Әзірбайжанның билігінен бас тартпайды". Сұлтановтың тағайындалуына байланысты британдық миссия ресми хабарламамен шықты, онда "британдық команданың келісімімен доктор Хосров Бек Сұлтанов Зангезур, Шуша, Живаншир және Джебраил аймақтарының уақытша губернаторы болып тағайындалды. Британдық миссия аталған аудандардың бір немесе басқа бірлікке тиесілі екендігін Бейбітшілік конференциясында шешу керек деп санайды". Қарабахтың Армян ұлттық кеңесі өзінің толық құрамымен, Қарабахтың барлық аудандарының қолбасшыларымен бірге Әзірбайжан үкіметімен генерал-губернатор тағайындау туралы талқылағаннан кейін, әрмендік Қарабах мұны қабылдай алмайды деген қорытындыға келді, өйткені Қарабахтың армян халқы әрмендік халыққа Әзірбайжан үкіметі жүйелі түрде қатыгездік пен құқық бұзушылықтар жасағандықтан, кез келген түрде Әзірбайжан үкіметіне тәуелділікті қабылдамайды. жақында ғана Армяндық Қарабах бүкіл әлемге өзінің шекарасында Әзірбайжан үкіметі билігін мойындамағанын және мойындамағанын көрсетті. Алайда, Қарабақты қарсылықтарға қарамастан, британдықтар әрмендік Қарабақты Әзірбайжанға қосу үшін Әзірбайжан үкіметін қолдауды жалғастырды. Бакудегі британ әскерлерінің қолбасшысы, полковник Дигби Шаттлворт Қарабақ халқына былай деді:

Шуша, 1919 жылдың сәуір айы

Таулы Қарабақты қорқыту немесе күш қолдану арқылы тізе бүкпеуге мәжбүрлей алмаған Шательворт 1919 жылдың сәуір айының соңында Шушаға келіп, Қарабақтың Ұлттық кеңесін Әзірбайжанның құдіретін мойындауға мәжбүрледі. 23 сәуірде Шушада Бесінші конгресс жиналды және Шательворттың талаптарын қабылдамады. Съезде "Әзірбайжан әрқашан Түркияның әрмендерге қатысты және әсіресе армяндықтардың Қарабағы туралы жасаған зұлымдықтарына көмекші және серіктес ретінде әрекет еткенін" мәлімдеді. Ол Әзірбайжанды ұрлық, кісі өлтіру және жолдарда армяндарды аңшылыққа салуда айыптап, "армяндарды бірегей мәдени элемент ретінде жоюға ұмтылып, Шығыс емес, Еуропаға тартылатынын" айтты. Сондықтан, әрмендер үшін Әзербайжанға қатысты кез келген бағдарламаны қабылдауға болмайды деп жарияланды. Бесінші съезден бас тартқан Сұлтанов Таулы Қарабақты күшпен бағындыруға шешім қабылдады. Әзірбайжан әскерінің барлығы дерлік Таулы Қарабақ шекарасына жиналды. Маусымның басында Султанов Шушаның армяндық кварталдарын блокадалауға тырысты, армяндық позицияларға шабуыл жасады және армяндық ауылдарды реттеу үшін погромдарды ұйымдастырды. Султановтың ағасы бастаған көшпелілер Гайбаллу тұрғындарын, барлығы 580 армянды, қырғынға ұшыратты. Азербайжан әскерлеріне еркіндік беру үшін ағылшын әскерлері Таулы Қарабақтан кері шегініп кетті. Англия Миссиясы мен Әзірбайжан үкіметінің өкілдері қатысқан Карбаги армяндарының алтыншы съезі Париждегі бейбітшілік конференциясы алдында Таулы Қарабақ пен Әзірбайжан арасындағы қарым-қатынасты талқылау болды. Алайда ағылшын делегациясы мен Әзірбайжан үкіметі Конгресске өз жұмысын аяқтағаннан кейін келді және келіссөздер жүргізілмеді. Соғыс жағдайында Таулы Қарабақтың өз тәуелсіздігін қорғай алатынын анықтау үшін Конгресс комиссия құрды, ол Қарабақтар мұны істей алмайды деген қорытындыға келді. Сондықтан Конгресс Әзірбайжанның қарулы шабуылынан қорқып, келіссөздерді бастауға мәжбүр болды.

Бейбітшілік конференциясы, 1919 жылдың тамызы

Өз күшін жинауға уақыт табуға құштар Конгресс 1919 жылы 13 тамызда жиналды және 22 тамызда келісім жасады, оның негізінде Таулы Қарабах өзін проблеманың Париждегі бейбітшілік конференциясында шешілуін күтіп, Әзірбайжан Республикасының шекарасында деп санайды. Алайда, Әзербайжан әскерлері бейбіт уақытта болды. Әзірбайжан Ұлттық Кеңестің рұқсатысыз әскер аумағына кіре алмайды. Халықты қарусыздану бейбітшілік конференциясы өткенге дейін тоқтатылды. Ақпан айында Әзірбайжан Қарақабақ әскерилері мен бейқам топтарына назар аударуды бастады. Қарабақ армяндары Султановтың "татар, күрдтерден құралған үлкен топтарды ұйымдастырып, жолдарда жол жүрушілерді өлтіріп, әйелдерді зорлап, мал ұрлап, армяндарды ұлы қырғынға ұшыратқанын" мәлімдеді. Қарабақты экономикалық блокадаға шақырды. Сұлтанов әрмендік Қарабақтың жүрегіне гарнизондарды кіргізуді талап етті: Варанда, Дзраберд, VII съездің келісімін бұзды ".

1920 жылғы Таулы-Қарабах соғысы

1920 жылдың наурыз-сәуір айларында Әзірбайжан мен Армения арасында Таулы Қарабақ үшін қысқа соғысты. Бұл оқиға 22 наурызда (Науруз) армян әскерлері соғыс бітісін бұзып, күтпеген жерден Атскеран мен Ханкендиге шабуыл жасағаннан кейін басталды. Армяндықтар азербайжандықтар Новрузды тойлайды деп ойлады, сондықтан олар өзін қорғауға дайын емес еді, бірақ Шушадағы азербайжан гарнизонына шабуыл жасау нашар үйлестірілгендіктен сәтсіз болды. Оларға жауап ретінде азербайжандықтар Шушаның армяндық бөлігін өртеп, тұрғындарын қырғынға ұшыратты. "Әрмендіктердің ең әдемі қаласы қиратылды, оның іргетастары қиратылды; біз құдықтарда әйелдер мен балалардың мәйіттерін көрдік", - деп еске алды кеңестік коммунистік көшбасшы Григорий Орджоникидзе. Шұшидегі көпшілікті құрайтын армян халқының қырғыны мен қуулары осы уақытқа дейін болған қақтығыстың ең үлкен эскалациясы болды. Армяндық дереккөздер әрмендік құрбандар үшін әр түрлі сандар береді, Р. Хованнисиандағы 500 адамнан 35 000-ға дейін; көпшілігі 2030 мың дейді. Өртеніп кеткен үйлердің саны туралы болжамдар Р. Хованнисианның екі мыңнан бастап, әдеттегі жеті мыңға дейін болды. "Ұлы совет энциклопедиясына" сәйкес, таулы Карабах халқының 20% -ы соғыста қаза тапты. Бұл 30 000-ға жуық, көбінесе армяндар, бұл аймақтың тұрғындарының 94% -ын құрады. Париж бейбітшілік конференциясы Транскавказдық аумақтық дауларды шешпеді, сондықтан Армения Қарабақты Әзірбайжаннан азат етуді шешті. Қарабақтағы көтеріліс, азербайжандық Новруз мерекесімен тұспа-тұс келген, бірақ үйлестірудің нашар болуынан сәтсіз аяқталды. Әзірбайжан гарнизондары Шуши мен көршілес Ханкендте қалды, ал Шушада погром болды. Әзірбайжандық сарбаздар мен тұрғындар қаланың жартысын өртеп, тонап, оның армян тұрғындарын өлтіріп, зорлап, қуып жіберді. Көтерілістен кейін Армения үкіметі Гарегин Нждех пен Дро Канаянның қол астындағы күштеріне Қарабақ көтерілісшілеріне көмектесуге бұйрық берді, ал Әзербайжан өз армиясын армяндық қарсылықты талқандау және солтүстіктен Болшевиктік Ресейдің 11-ші Қызыл Армиясының қатерлі әсеріне қарамастан, кез келген күшейткіштерді кесіп тастау үшін батысқа көшті. Көтеріліс басталғаннан кейін бір ай өткенде Әзірбайжанды кеңестікке айналдыру арқылы Әзірбайжан әскерлері Қарабақтың орталық қалалары Шуша мен Ханкендті өз бақылауында ұстауға мүмкіндік алды, ал оның жақын маңына жергілікті партизандар мен Армения армиясының күш-жігерін қосты. Армения үкіметі Дроға Қызыл Армиямен соғыспауды бұйырғандықтан, ол Шушаны басып ала алмады, өйткені Қызыл Армия өздерінің азербайжандық қорғаушыларын алмастырды. Ақырында большевиктер әскері әрмен әскерінің отрядтарын басып, оларды аймақтан қуып шықты. Қарабақтың армяндықтарының қорқынышы Ресейдің тұрақты бақылауына оралудың арқасында жеңілдетілді.

Арменияның 1920 жылғы сәуірдегі декларациясы

1920 жылы сәуірде Қарабақты армяндардың тоғызыншы съезі өткізіліп, Таулы Қарабақты Арменияның бөлігі деп жариялады. Қорытынды құжатта былай делінген: "Шұша мен ауылдардағы армяндық азаматтық тұрғындарға әзербайжан әскерлерінің ұйымдасқан шабуылдарын ескере отырып, Қарабақтың жетінші конгресі атынан Әзірбайжан үкіметімен жасалған келісімді қарастыру. Таулы Қарабақтың Арменияға қосылуын Арменияның маңызды бөлігі ретінде жариялау". Бұл шешім жергілікті тұрғындармен талқыланбай, референдумсыз қабылданды. Нәтижесінде 1923 жылы Әзірбайжан КСР-інде Таулы Қарабақ автономиялық облысы (НКАО) құрылды. Аумақтарды беру және жаңа автономиялық құрылымдарды құру туралы шешімдердің көпшілігі Сталиннің қысымымен қабылданды. Армениялықтар әлі күнге дейін оны ұлттық мүдделеріне қарсы қабылданған шешім үшін айыптайды. ҰҚКҰ-ның 65 жыл бойы қарабахтық армяндар өздерін Әзірбайжанның шектеулері астында сезінді. Арменияның наразылығы Азербайжанның облыс пен Армения арасындағы байланысты үзіп, мәдени армяндықты жою саясатын жүргізуінен, азербайжандықтардың қоныстануын жоспарлаудан, армян халқының НКАО-дан шығарылуынан және оның экономикалық қажеттіліктерін елемеуден туындады. 1979 жылғы санақ бойынша Таулы Қарабақ автономиялық облысының тұрғындары 162 200 адам, оның ішінде 123 100 армян (75,9%) және 37 300 азербайжан (22,9%) болды. Армениялықтар бұл көрсеткішті 1923 жылғы дерекпен салыстырды 94% Армения. Сонымен қатар, олар "1980 жылы Таулы Қарабахта 85 армян ауылы (30%) жойылып, азербайжандық ауылдар мүлдем жоқ екенін" атап өтті. Армениялықтар Әзірбайжан үкіметін "түсінікті дискриминация және алмастыру саясаты" деп айыптайды. Олар Бакудың жоспары - таулы Карабахтағы барлық армяндарды жою деп ойлады. Ал, NKAO-ның азербайжандық тұрғындары автономиялық облыстың әрмендік көпшілігі тарапынан дискриминацияға ұшырағандығы және экономикалық маргинализацияға ұшырағандығы туралы шағымданады. Томас Де Ваал өзінің "Қара бақшасында" НКАО-ның Армения КСР-інен экономикалық жағынан нашар болғанын атап көрсетті. Алайда, ол басқа жерде атап өткендей, Әзірбайжан КСР-і жалпы алғанда Оңтүстік Кавказдағы ең кедей ел болды. Дегенмен, НКАО-ның экономикалық көрсеткіштері жалпы Әзірбайжандыкіне қарағанда жақсы болды, бұл Қарабақ армяндарының Армения КСР-іне қосылуына себеп болуы мүмкін. 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында Кеңес Одағының ыдырауы басталғанда, Таулы Қарабақ мәселесі қайта көтерілді. 1988 жылы 20 ақпанда НКАО Облыстық Кеңесі 80 000 адамның қолы қойылған өтініш түрінде өткен, Таулы Қарабақты Арменияға қайта қосу туралы бейресми референдумның нәтижелерін өлшеді. Осы референдум негізінде Таулы Қарабақ облыстық кеңесі КСРО, Әзірбайжан және Арменияның Жоғарғы кеңестеріне жүгіну арқылы Қарабақтың Әзірбайжаннан бөлініп, Арменияға қосылуына рұқсат беруді өтінді. Әзірбайжандық азамат екі азаттықты атып өлтірді. 1988 жылы 27 ақпанда Орталық телеарнада сөйлеген сөзінде КСРО Бас прокурорының орынбасары А. Катушев қаза тапқандардың ұлтын атады. Бірнеше сағат ішінде көптеген азербайжандық босқындар тұратын Бакудан солтүстікке қарай 25 км жердегі Сумгаит қаласында армян тұрғындарына қарсы погром басталды. Бұл қастандық үш күн бойы жалғасты. Өлім-жітімнің нақты мөлшері талас тудырады. Ресми тергеу 32 адамның өлімі туралы хабарлаған - алты әзербайжандық және 26 армяндық, ал АҚШ Конгресс кітапханасы армяндық құрбандардың санын 100-ден асады деп санайды. Әзірбайжандықтарға қарсы осындай шабуыл Арменияның Спитак қалаларында және басқаларында болды. Әзірбайжандық көздер Армениядағы қақтығыстарда қаза тапқан азербайжандықтардың санын 216 деп санайды, оның ішінде 57 әйел, бес нәресте және әртүрлі жастағы 18 бала бар. Армения мен Әзірбайжаннан көптеген босқындар кетіп қалды, өйткені әр екі елде азшылықтарға қарсы погромалар басталды. 1989 жылдың күзінде Таулы Қарабахта және оның айналасында ұлтаралық қақтығыстың күшейуі Мәскеуді осы аймақты бақылауда Әзірбайжан билігіне көбірек еркіндік беруге итермеледі. Алайда, Армения Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі мен Ұлттық Кеңестің бірлескен отырысы, Таулы Қарабақтың заң шығарушы органы, Таулы Қарабақты Армениямен біріктіруді жариялаған кезде, кеңестік саясат кері әсер етті. 1990 жылдың қаңтар айының ортасында Бакудегі азербайжандық наразылық білдірушілер сол жерде қалған армяндарға қарсы шабуылға түсті. Мәскеу тек армян халқының Бакуде қалмауынан кейін ғана араласты. Ол Әзірба...

Бірінші Таулы-Қарабах соғысы

1991 жылы Армения мен Әзірбайжанның КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін Таулы Қарабақ үшін күрес күшейді. Совет өкіметінен кейінгі вакуумда Әзербайжан мен Армения арасындағы әскери іс-қимылға Ресей әскері қатты әсер етті. Ресейдің әскери қолдауын Ресей Думасының Тұрақты комиссиясының басшысы генерал Лев Роклин әшкереледі. Ол 1992-1996 жылдар аралығында Арменияға заңсыз түрде бір миллиард АҚШ доллары сомасында оқ-дәрілер жеткізілгенін мәлімдеді. Арменияның "Ноян Тапан" ақпарат агенттігінің хабарлауынша, Роклин Әзірбайжанның мүддесі үшін ашық лоббистік әрекет жасады. The Washington Times газетінің мәліметінше, батыс барлаушыларының айтуынша, қару-жарақ Арменияның Әзірбайжанның үлкен аумақтарын басып алуында маңызды рөл атқарды. Басқа батыс көздері бұл бағалауды күмәнмен қарастырды, өйткені Ресей Әзірбайжанға әскери қақтығыс кезінде де әскери қолдау көрсетуді жалғастырды. Ресей қорғаныс министрі Игорь Родионов ТМД елдерімен ынтымақтастық министрі Аман Тулеевке жазған хатында Қорғаныс министрлігінің комиссиясы Ресейдің 84 Т 72 танкісі мен 50 бронетранспортері 1994 және 96 жылдар аралығында Арменияға қару-жарақтың көп мөлшерін, оның ішінде қару-жарақтың тегін және Ресей үкіметі рұқсатынсыз, қару-жарақтың тегін және тегін берілғанын анықтағанын айтты. The Washington Times мақаласында Ресейдің Арменияға әскери қолдау көрсетуі "Батыс Әзірбайжанға және оның стратегиялық мұнай қорына Ресейдің орбитасына" мәжбүрлеуге бағытталған деп айтылған. Армения мұндай қару-жарақ жеткізуді ресми түрде жоққа шығарды. Олардың кейбіреулерін Әзірбайжан әскері өлтірді немесе тұтқынға алды. The Wall Street Journal газетінің хабарлауынша, Әзірбайжан президенті Гейдар Әлиев Ауғанстаннан мыңдаған моджахедтер мен Ираннан және басқа да елдерден жалдамалыларды жалдап, өз армиясын ұйымдастыру үшін тағы да көп түрік офицерлерін әкелді. "Вашингтон пост" газетінің хабарлауынша, Әзірбайжан Ауғанстанның радикалдық премьер-министрі Гүлбұддин Хекматиярдың 1000-нан астам партизандарын жалдаған. Осы арада Түркия мен Иран жаттықтырушыларды жіберді, ал республикаға 200 ресейлік офицерлер көмек көрсетті, олар солтүстік-батыстағы Барда қаласында әзербайжандық сарбаздарға негізгі тактиканы үйретті. Чечендік әскери әмірші Шамил Басаев, жалпы алғанда, террористік атаққа ие, әрмен күштерін жеке өзі ҰҚК-ға қатыстырды. EurasiaNet-тің мәліметінше, аты-жөнін атамаған көздер араб партизаны Ибн әл-Хаттаб 1992 және 1993 жылдар аралығында Әзірбайжанда Басаевқа қосылғанын мәлімдеді, бірақ бұл туралы Әзірбайжан Қорғаныс министрлігі жоққа шығарды. Сонымен қатар, Ресейдің 4-ші армиясының офицерлері жалдамалы негізде Әзірбайжан үшін жауынгерлік миссияларға қатысты. Хьюман Райтс Вотч ұйымының айтуынша, "Қарабах қақтығысының басынан бастап Армения Ресейден көмек, қару-жарақ және еріктілер ұсынды. 1992 жылдың ақпан айында 161 этникалық азербайжандық азаматты армяндық қарулы күштер Ходжалы қырғыны деп аталатын жерде өлтірді. 1993 жылдың желтоқсанында Әзербайжанның шабуылынан кейін Арменияның Қарабахтағы әрекеті күшейе түсті. Армения Республикасы Қарабахта соғысу үшін әскери міндеттілер мен тұрақты әскер және Ішкі істер министрлігінің әскерлерін жіберуге кірісті. 1994 жылдың қаңтар айында бірнеше белсенді армян әскері жауынгерлері Азербайжанның Чаплы ауылының маңында тұтқынға алынды. Армения үкіметі өз әскерінің қатарын күшейту үшін жауынгерлерді жалдауға басқыншылар тобын қолданды. Жаздың басында No No 1 Жарлық қабылданғаннан кейін рейдтер күшейтілді. 129 бұйрығы 45 жасқа дейінгі ер адамдарды үш айға шақыруды қарастырды. Әскери полиция қоғамдық орындарды, мысалы, алаңдардағы алаңдарды бекітіп, жасы дұрыс көрінгендерді тұтқындап қоятын". 1993 жылдың соңына қарай Таулы Қарабақ төңірегіндегі қақтығыста екі жақта да мыңдаған адам қаза тауып, жүздеген мың босқын пайда болды. 1993 жылы қарашада халыққа арнаған сөзінде Əliyev 16000 азербайжандық әскер қаза тапқанын және 22000 жарақаттағанын айтты. БҰҰ-ның бағалауы бойынша 1993 жылдың соңында Әзірбайжанда бір миллионнан аз ғана азербайжандық босқындар мен ел ішінде жер аударылған адамдар болды. Оралдастыруға Ресей, Қазақстан және Иранның ресми адамдары, сондай-ақ басқа елдер мен ұйымдар, соның ішінде БҰҰ және 1992 жылдың ортасында бейбітшілік келіссөздерін қолдай бастаған Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференция тырысты. Барлық келіссөздер сәл сәтті өтті, бірнеше атысты тоқтату келісімдері бұзылды. 1993 жылдың ортас�...

2010 жылдар

2010 жылдың 23 мамырында жергілікті тұрғындар сайлау учаскелеріне барып, мемлекеттік парламент сайлауын өткізді.

2023 жыл

5 наурызда Лачин дәлізінің маңында болған шекаралық қақтығыстарда үш армяндық полиция қызметкері мен екі әзербайжандық сарбаз қаза тапты. Екі ел де бірін-бірі бірінші болып оқ атқан деп айыптайды. 25 наурызда Ресей қорғаныс министрлігі Әзербайжан қарулы күштерінің бірлігі Арцахтың Шуши провинциясындағы байланыс сызығынан өтіп, Лачин дәлізінің маңындағы топырақты жолдарды басып алғаннан кейін Әзербайжанды 2020 жылғы атысты тоқтату туралы келісімді бұзды деп айыптады. 11 шілдеде Әзірбайжанның Мемлекеттік шекара қызметі Армения мен Таулы Қарабақ аймағы арасындағы жалғыз жол Лачин дәлізін Арменияның Қызыл Крест қоғамы аткезшілігін айтып уақытша жапты. 17 шілдеде Жолақ қайта ашылып, Қызыл Крест ұйымы 11 шілдеде Жолақ жабылуына қатысты наразылық акциялары мен гуманитарлық мәселелерге байланысты Таулы Қарабақтан Арменияға медициналық эвакуация жүргізуге мүмкіндік алды. 9 қыркүйекте аймақтың президенттік сайлауында жалғыз кандидат Самвел Шахраманян 22 депутаттың 1 дауысымен 23 депутаттың дауысымен сайланды. 19 қыркүйекте Әзербайжан Арменияның саботаж топтарын аймақтағы жеке мина жарылыстарынан төрт Әзербайжан полиция қызметкері мен екі бейбіт тұрғынының қаза тапқаны үшін кінәлағаннан кейін Таулы Қарабаққа шабуыл жасайды. Шабуыл нәтижесінде Әзербайжан аймақтан этникалық армян күштерінің шығуын талап етеді, Әзербайжан президенті әкімшілігі "терроризмге қарсы" іс-әрекетті тоқтату үшін Армения аумақтағы барлық қаруды тапсыруы керектігін жариялады. Әзірбайжан өз күштерінің байланыс сызығын бұзып, Таулы Қарабақтағы 60-тан астам әскери бекеттерді басып алғанын мәлімдейді. Алайда Арцах күштері мұны жоққа шығарады. Арцах Республикасының үкімет өкілдері хабарлағандай, қақтығыстар салдарынан 25 адам, оның ішінде бір бала қаза тауып, 138 адам жарақат алған. Әзірбайжан Шушада атыс салдарынан бір азаматтың қаза тапқанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Әзербайжан әскерлері Арнаулы Қарабақтың де-факто астанасы Степанакертке артиллериямен соққы беріп, бірнеше тұрғын үйге зақым келтіргені хабарланды. Келесі күні, 20 қыркүйекте, Таулы Қарабақтағы әрмендік сепаратистік күштер беріліп, шаршембі күні сағат 13.00-ден бастап Әзірбайжанмен атысты тоқтату туралы Ресей ұсынысына келіседі. Әзірбайжан бұл әрекетіне жауап ретінде Таулы Қарабақтағы армян күштерінің "толық берілуін" талап етеді және Арцах Республикасының үкіметін таратуға бұйрық беріп, аймақты толық бақылауға алғанға дейін әскери шабуыл жалғасатынын айтады. Әзірбайжан мен сепаратистер арасындағы бейбітшілік келіссөздері келесі күні Евлахта өтеді. Ресейдің бейбітшілікті сақтау контингенті атысты тоқтатуды үйлестіруде көмекші рөл атқарады. Бас тарту нәтижесінде мыңдаған Арцах тұрғындары Степанкерт әуежайына жиналып, эвакуация іздестіруде. 21 қыркүйекте Әзірбайжан мен Арцах делегаттары Әзірбайжанның Евлах қаласында кездеседі. Екі сағаттық келіссөздер нәтижесінде ресми келісімге қол жеткізілген жоқ. Арцах үкіметі 24 қыркүйекте Арменияның Арцахтан елге келген 1050 босқынның бар екенін растағаннан кейін, оның тұрғындарының көпшілігі Әзірбайжанның аумақты басып алуынан кейін кететінін мәлімдеді. Арменияға Арцахтан қашып келген босқындар саны келесі күні 6500-ге дейін өседі. 27 қыркүйекке қарай Арцахтан Арменияға қашып келген босқындар саны 50 243-ке дейін өсті, бұл аймақ халқының үштен бірінен астамын құрайды. Әзірбайжан да өткен аптада Таулы Қарабаққа жасалған шабуыл кезінде 192 әскері қаза тапқан, 500-ден астамы жарақат алған. Арцахтың бұрынғы мемлекеттік министрі Рубен Варданянды Әзірбайжан Армения шекарасынан өтпекші болғаннан кейін тұтқындады. 29 қыркүйекте Арцах Республикасы президенті Самвел Шахраманян 2024 жылдың басында Арцахтың барлық мемлекеттік институттарын тарату туралы жарлыққа қол қойды. 3 қазанда Арцахтан Арменияға қашып келген босқындар саны 100 617-ге жетті, бұл аймақ халқының басым бөлігі. Давит Ишканян мен Арцахтың үш бұрынғы президенті Аркадий Гукасян, Бако Сахакян және Араик Харутюнян Әзірбайжанның Мемлекеттік қауіпсіздік қызметімен ұсталып, Бакуге әкелінді.