Кіріспе

Лаз тілімен сөйлейтін этнос Лаздар немесе Лази (Lazi; , lazi; немесе ჭანი, ch'ani; Laz), - Оңтүстік Кавказға жататын Картвелиялық этнос, олар негізінен Түркия мен Грузияның Қара теңіз жағалауындағы аймақтарында тұрады. Олар дәстүрлі түрде лаз тілінде сөйлейді (Картвель тілдер тобының мүшесі), бірақ тіл түркі тіліне тез ауысып кетті. Түркиядағы 103,900 этникалық лаздың тек 20000-ға жуығы ғана лаз тілінде сөйлейді. Бұл тіл Түркияда (6b) қауіп-қатер астында және Грузияда (7) ұрпақ аралық бұзылу шкаласында ауысып бара жатқан тіл ретінде жіктеледі.

Өзін-өзі анықтау

Орыс шығыс зерттеулері ғалымы Владимир Миньорский 1913 жылы Түркия мен Грузияда тұратын лаздар лаз болудың не екенін әртүрлі түсінгенін, өйткені олардың Грузиядағы жеке басын грузиндік жеке тұлғамен біріктіргенін, ал "лаз" деген мағынаны тек өңірлік категория ретінде көргенін дәлелдеді.

Шығу тегі

Лазури тілінде сөйлейтін қазіргі лаз ата-бабалары бастапқыда солтүстік-шығыстан, Абхазия мен Самегрело Земо Сванети айналасынан келген және ежелгі дәуірде лаздардың қазіргі отанына қоныстанған. Қазіргі теориялар Колхия тайпалары Лаз Мингрилияның тікелей ата-бабалары екенін, олар ежелгі дәуірде Оңтүстік-Шығыс Қара теңіз аймағындағы басым этникалық және мәдени болмысты құрағанын және осылайша қазіргі грузиндердің этногенезінде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.

Ежелгі дәуір

Біздің заманымыздан бұрынғы он үшінші ғасырда қазіргі Батыс Грузия мен Түркияның солтүстік-шығыс Трабзон, Ризе және Артвин провинцияларын қамтыған аймақты мекендеген тайпалардың бірігуінің нәтижесінде Колхида патшалығы құрылды. Колхида - Алтын, балауыз, қымыз және балға бай Қара теңіз саудасындағы маңызды аймақ. VIII ғасырда Қара теңіз жағалауында бірнеше грек сауда колониялары құрылды, олардың бірі - Трапезонд (Трапезоус), оны 756 жылы Милезияның Синопеден келген саудагерлері құрды. Трапезонттың сауда серіктестері арасында Мосиноэцтің прото-лаз тайпалары болды. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда оңтүстік Колхидада тұратын тайпалар (Макрондар, Моссиноеци, Маррлар және т.б.) Персияның он тоғызыншы сатрапиясына қосылды. Ахеменидтер империясы Ұлы Ескендірдің қолынан жеңілді, алайда Александрдың өліміне байланысты Анатолияда бірқатар жеке патшалықтар құрылды, соның ішінде Понт, Оңтүстік Қара теңіздің бұрышында, парсы дворяны Митридат I билік етті. Мәдени жағынан патшалық эллиндікке айналды, грек тілі ресми тіл болды. VI Митридат Колхиданы жаулап алып, оны ұлы Митридат Колхидаға берді. 88 және 63 ж. б. з. б. аралығында римдік жорықтардың нәтижесінде генералдар Помпей мен Лукулл бастаған Понт патшалығы римдіктермен толығымен жойылып, оның бүкіл аумағы, соның ішінде Колхида Рим империясына қосылды. Бұрынғы оңтүстік Колхида провинциялары Рим провинциясы Понт Полемониак болып қайта ұйымдастырылды, ал солтүстік Колхида Рим провинциясы Лазикум болды. Римдіктер ішкі аймақтағы руларды тек қана номиналды түрде басқаратын. Бірінші ғасыр тарихшылары Мемнон мен Страбон бұрын Макрон деп аталатын халықтың сол кезде Санни деген атаумен танылғанын атап өтті, бұл пікірді Византиялық Стефан да қолдады. Екінші ғасыр тарихшысы Ариан Цанни, Санни сияқты, колхиялықтардың көршілері екенін, ал соңғылары қазір лази деп аталатындығын атап өтті. III ғасырдың ортасына қарай Лази тайпасы Колхиданың басым бөлігін басып алып, Лазика патшалығын құрды.

Орта ғасырлар

Қазіргі лаз халқының ата-бабалары - Цанни деп аталатын халдейлердің соғысқа бейім тайпалары Византия мен Лазиканың арасында орналасқан Цанникада өмір сүрген. Оған бірнеше елді мекендер кірді: Афина, Архабис және Апсарус; Цанни римдіктердің де, Лазика патшасының да азаматы емес еді, бірақ Византия императоры Юстиниан I (527-565 жж.) тұсында олар бағындырылды, христиандыққа айналдырылды және орталық билікке әкелінді. Лазицаның епископтары өздерінің діни қызметкерлерін тағайындады, өйткені олар христиандар. Цанни гректермен тығыз қарым-қатынаста бола бастады және әртүрлі грек мәдени ерекшеліктерін, оның ішінде кейде тілін де меңгерді. 542-562 жылдар аралығында Лазица Шығыс Рим және Сасанид империялары арасындағы ұзаққа созылған бәсекелестік сахнасы болды, оның басында 1000 танни көмекшілері Дагистейдің қол астында болды. 628 жылы император Гераклидің шабуылдауымен парсыларға қарсы жеңіске жетіп, VII ғасырдың екінші жартысында арабтардың Кавказға басып кіруіне және жаулап алуына дейін Лазикада Римнің басымдығын қамтамасыз етті. Мұсылман шапқыншылығының нәтижесінде ежелгі мегаполис Фазис жоғалып, Трапезонт Лазиканың жаңа митрополиті болды, содан бері Лази атауы Цаннидің жалпы грек атауы болып табылады. VII ғасырдағы Анания Ширакацидің географиясына сәйкес, Колхида (әрмян тіліндегі дереккөздерде Егер, Лазика сияқты) төрт шағын округке бөлінді, олардың бірі Цанника, яғни Халдия, және оның қалалары арасында Афина, Ризус және Трапезонт аталады. Сегізінші ғасырдың екінші жартысынан бастап Трапезонт аймағы грек дереккөздерінде (әсіресе Константинопольдің Эпифаниосы) Лазица деп аталады. Х ғасырдағы араб географы Әбуль-Феда Трапезонт қаласын негізінен Лазия порты деп санайды. 780 жылы Абхазия патшалығы Лазиканың бұрынғы аумақтарын династиялық мұрагерлік арқылы біріктірді, осылайша Понт Лаздарын (бұрын Цанни деп аталатын) батыс Грузиядан қуып шығарды; одан кейін Цанни Халдия тақырыбында номиналды Византиялық билік астында өмір сүрді, оның астанасы Трапезонт қаласында, Габрас отбасы сияқты жергілікті жартылай автономды билеушілер басқарады, мүмкін "Греко Лаз" немесе жай ғана халдей тектес. 1204 жылы Халдияға Грузияның араласуы мен Византия империясының құлдырауынан кейін Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында Трапезонт империясы құрылды. Сол империяның шығыс бөлігінде Ұлы Лазияның автономды жағалау темасы құрылды. Византиялық авторлар, мысалы Пахимер, және белгілі бір дәрежеде Трапезунтиндар, мысалы Лазаропулос және Бессарион Трапезунт империясын Лазиан шекаралық мемлекетінен басқа ештеңе деп санаған жоқ. Жоғары мәдениетте грек болғанымен, Трапезонт империясының ауылдық аймақтары этникалық құрамда негізінен лаз болған көрінеді. Лаз отбасыларының еллиндік атауы Трапезонт империясының ортағасырлық жазбаларында байқалды. "Империяның" саясатында болған "қалалық партия" мен "елдік партия" арасындағы қарама-қайшылық шын мәнінде лаздың гректерге қарсы ұлттық қарама-қайшылығы болды деп айту тым қауіпті емес. 1282 жылы Имеретия патшалығы Трапезонтты қоршауға алды, бірақ қаланы басып алудың сәтсіз әрекетінан кейін грузиндер бірнеше провинцияларды басып алды, ал Лазияның барлық Трапезонтия провинциясы "Иберия" және "Лазия" тайпаларының патшасына адалдықты тастап, Грузияның Имеретия патшалығына қосылды.

Ерте заманауи дәуір

Лаз халқының мекендейтін аймағы әртүрлі грузин княздіктерімен жиі таласты, алайда 1535 жылы Муржахети шайқасы арқылы Гурия княздігі оны 1547 жылға дейін бақылауға алды, содан кейін ол қайта тірілген Осман әскерлерімен жеңілді және Трабзон аймағының бөлігі ретінде Лазистан санджагына қайта ұйымдастырылды. Османдықтар үш ғасыр бойы лаз халқының грузиндік мәсіхшілік санасын жою үшін шайқасты. Османлылардың исламдық саясатына байланысты XVII ғасырдың аяғында лаздар біртіндеп ислам дінін қабылдады. Османдықтар өз билігін нығайта келе, жаңадан жаулап алынған аумақтарға кірпіш жүйесі енгізілді. Бір кездері Грузияның православие шіркеуіне бағынышты болған жергілікті православиелік тұрғындар Константинополь патриархатына мойынсұнуға мәжбүр болды, осылайша олар бірте-бірте гректерге айналды, бұл процесс лаз халқының эллиндеуі деп аталады. Бұл тілдің ерекшелігі грек тілінің понттық диалектісі, бірақ мұсылман болған лаздар өз ана тілін сақтап қалды. Он жетінші ғасырдың ортасында Тунистің бірнеше губернаторлары, олар Дей атағын алып жүрді, олар Лаз шыққан, мысалы: Мұхаммед Лаз (1647 1653), Мустафа Лаз (1653 1665) және Али Лаз (1673). Тек Трабзонның пашалары (губернаторлары) ғана емес, XIX ғасырға дейін, бірақ әр санжақтың көптеген казаларында (аумақтарында) XVII ғасырдың ортасында салыстырмалы түрде тәуелсіз жергілікті Лаз дербеилері ("аудан иелері") немесе өз аудандарында абсолютті билікті жүзеге асыратын, бір-бірімен ұсақ соғыс жүргізген, жоғары тұрған адамға адалдық танытпаған және сұлтанға ешқашан жарна төлемеген феодалдық басшылар қолдарына түсті. 1828-1829 жылдардағы соғыстан кейінгі кезеңде Сұлтан Махмуд II Лазистанның тәуелсіз дербейделерінің күшін бұзуға тырысты. 1832 жылы Ризеден Тахир Аға Тузкуоғлы бастаған Лаз дербейлері көтеріліске шықты. Көтеріліс бастапқыда сәтті болды: 1833 жылдың қаңтарында, бірақ 1834 жылдың көктемінде көтеріліс басылды. Көтерілісті басу Лаз дербелерінің күшін жойды. Бұл бағынушылық жағдайы Осман билігінің 1850-ші жылдары Осман пашаның реформалары кезінде нығаюына дейін бұзылмады. Батуми 1878 жылы Берлин конгресінің негізінде ресейліктерге берілді. Одан кейін Ризе түрік-ресей соғысы кезінде Санжақтың астанасы болды. Жаңадан құрылған Батуми облысында тұратын мұсылман лаздар этникалық тазалауға ұшырады; 1882 жылға қарай шамамен 40,000 лаз Осман империясына қоныстанды, әсіресе Батыс Анатолиядағы Бурса, Ялова, Карамурсель, Измит, Адапазари және Сапанка провинцияларына. Лазистанда жас түрік қозғалысының таралуымен Фаик Ефендиші бастаған қысқа өмір сүрген автономиялық ұлттық қозғалыс құрылды. Алайда, ол көп ұзамай Абдул Хамидтің араласуы нәтижесінде жойылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) орыстар Ризе және Трабзон провинцияларына басып кірді. Алайда, 1917 жылы болшевиктер төңкерісінен кейін орыс күштеріне аймақтан кетуге тура келді және ақыры 1918 жылы наурыз айында аймақты Османдық түрік күштеріне қалдырды. 1918 жылдан 1920 жылға дейін бүкіл Лазистан бойынша ұлт қозғалысы тез тарады, комитеттер құрылды және уақытша үкімет құрылды. Ол Кеңес Ресейіне бағытталған. Бірақ, соғыс басталғаннан кейін, түрік-кеңестік достық келісімшарты жасалып, түріктерге Лазистанды біріктіруге көмектесті. Лазистанның автономды санжағы 1923 жылға дейін өмір сүрді, ал Лазистан терминін белгілеуге 1926 жылы Кемалистер ресми түрде тыйым салды. Лазистан Ризе және Артвин провинцияларына бөлінді. Сталиндік дәуірдің басында Кеңес Одағының қолында болған лаздар белгілі бір мәдени автономияға ие болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Кеңес өкіметі шекаралық аймақтардағы халықты этникалық тазалау стратегиясын жасады. Лаз халқы Сібір мен Орталық Азияға жер аударылды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін саяси ахуал өзгерді, 1953 және 1957 жылдар аралығында аман қалған лаздарға отанына оралуға рұқсат берілді.

Қазіргі заманғы

Бүгінде лаздардың көпшілігі Түркияда тұрады, бірақ лаздар азшылық тобы Түркияда ресми мәртебеге ие емес. Лаз тілінде сөйлейтіндердің саны азайып келеді, қазір олар негізінен Ризе мен Артвиннің кейбір аудандарына ғана шектелген.

Халық саны мен географиялық таралуы

Лаздың жалпы саны тек болжам бойынша анықталады. Лаздардың басым бөлігі Түркияда тұрады, онда ұлттық санақ аз халыққа қатысты этникалық деректерді тіркемейді.

Тіл

Лазур тілі - Оңтүстік Кавказ тілдер отбасына жататын күрделі және морфологиялық жағынан бай тіл. Оның басқа мүшелері - мингрель, сван және грузин тілдері. Н. Марр лаз және мегрель тілдерін "тілдік жағынан бір" тілдің екі диалектісі ретінде қарастырды. Лаз тілінің жазба тарихы жоқ, сондықтан түрік және грузин тілдері лаз халқының негізгі әдеби тілдері болып табылады. Олардың халық ауыз әдебиеті ауызша беріліп, жүйелі түрде жазылған жоқ. Лаз мәдени ерекшелігін орнатуға және араб әліпбиіне негізделген әдеби тіл құруға алғашқы әрекеттерді 1870 жылдары Фаик Ефендиси жасаған, бірақ ол көп ұзамай Осман билігімен тұтқындалды, ал оның көптеген еңбектері жойылды. 1930 жылдары азшылықтарға берілген салыстырмалы мәдени автономия кезінде совет идеологиясының үстемдігімен Совет Грузиясында лаз жазуы негізінде жазылған лаз әдебиеті пайда болды. Бұл қозғалысты ақын Мұстафа Баниші бастады, бірақ тілдің ресми стандартты түрі ешқашан құрылмаған. Содан бері түрік және грузин әліпбиіндегі әдебиеттерді аударуға бірнеше рет тырысты. Түркияда Рашид Хилми Пехливаноғлу сияқты бірнеше тума поэмалар 20 ғасырдың соңында пайда болды.

Дін

Бірінші ғасырда Трапезонттан Лазицаға келген елші Андрей мұнда шіркеу салдырды. Елшінің қызметіне маңыздылығы - ол мәсіхшілердің сенім принциптерін таныстырып, кейінгі миссионерлік қызметке жол ашты. Лазистерді V ғасырда алғашқы христиан патшасы Губаз I Лазика христиан дінін Лазиканың мемлекеттік діні деп жариялады. Христиан дінін қабылдағаннан кейін, Фазис грек епархиясының бас діни орталығы болды, оның епископтарының бірі Кир 630 және 641 жылдар аралығында Александрия патриархы болды. Трапезонт ежелгі мегаполис, Фазис, Византия империясына жоғалғанда Лазиканың митрополиті болды. Трейбозонт, бұл бұрын құрылған жалғыз епархия, Керасус және Ризайон, екеуі де жоғарылатылған епархиялар ретінде құрылды. Үш епархия да Османдықтардың басып алуынан (1461) аман қалды және 17 ғасырға дейін жұмыс істеді, содан кейін Церассо және Ризайон епархиялары жойылды. Ризайон епархиясы мен Оф епископтығы лаздарды исламға айналдырудан кейін жойылған. Олардың көпшілігі кейіннен ислам дінін қабылдады. Қазіргі Ризе және Артвин аудандарында бірнеше қираған шіркеулер бар, мысалы; Ардезендегі Джибистаси, Хопадағы Макриали (Ногеди), Архавидегі Пиронити және т.б. Грузияның Аджара аймағында да христиан дінін қабылдап, қайтадан мәсіхші болған лаздар бар.

Мифология

Өзінің аңыздары мен аңыздарымен танымал, Қара теңіз мен Кавказ тауларымен шектелген Колхиданың ежелгі аймағы Батыс Грузиядан Солтүстік-Шығыс Түркияға дейін созылып жатыр. Грек мифологиясындағы әйгілі "Алтын жүн" ертегісі бойынша Ясон мен аргонавттар қыздары Медеяның көмегімен Аиет патшадан алтын жүнді ұрлап алады.

Фестиваль

Колхоба - ежелгі лаз мерекесі. Ол тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Хелвачаури ауданының Сарпи ауылында өткізіледі. Фестиваль Лазети тұрғындарының бұрынғы өмір салтын қайта жаңғыртты және ежелгі Грекия мен Колхидаға аргонавттардың сапарына байланысты адам қатынастарының ерекше сәттерін қайта жаңғыртты. Колхоба мерекесі кезінде театр қойылымдары әр түрлі іс-шаралармен ұштасады және бұл басты қоғамдық мерекелердің бірі болып саналады.

Музыка

Ұлттық аспаптарға гуда (күлкі), кеменче (кірпіш), зурна (бобо) және доли (барабан) жатады. 1990-2000 жылдары фольк-рок музыканты Казим Коюнчу Түркияда танымал болды және Грузияда гастрольге шықты. 2005 жылы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болған Коюнчу лаз халқының белсендісі болды және мәдени кейіпкерге айналды.

Билеу

Лаздар өздерінің халық билерімен танымал, олар қара теңіздің Хорон биі деп аталады, бастапқыда пұтқа табынушылықтан шыққан, ол киелі салт-дәстүрлі биге айналды. Бұл бидің әр өңірде әр түрлі түрлері бар. Хорон хоруми деп аталатын аджарилердің орындаған әрекеттерімен байланысты. Бұл ерлер қатарымен, аяқпен мұқият орындалған, немесе ерлер қолдары байланысқан, аяқтарымен қысқа жылдам қозғалыстар жасай отырып, аяқпен билеп, аяқпен билеп, аяқпен билеп, өте күшті болуы мүмкін. Әйелдер биі әсем, бірақ Грузиядағыдан гөрі жылдам. Грекияда мұндай билер әлі күнге дейін 1922 жылдан кейін осы аймақтан көшіп келген Понт гректерімен байланысты.

Дәстүрлі киімдер

Лаз еркектерінің дәстүрлі киімдері - бүктелген, бүйірінен түйілген, иық пен арқаның жоғарғы жағына дейін ілінетін, бүкіл басын көзден жоғары жауып тұратын, балдақтай ерекше шапан; еркектерге ыңғайлы, қолдары бос, үйде тігілген, қоңыр түсті, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы жаке; және тізеден биік, жұқа, былғары аяқкиімге ілінген, қалың, қара қоңыр түсті жүн шым. Әйелдер киімдері бүкіл Грузияда кездесетін кең юбкалы ханшайымдардың көйлегіне ұқсас, бірақ еркектерден ерекшеленетін шапанмен және беліне байланған бай шапанмен киілетін. Лаз еркектері үйде жасалған өте жақсы мылтықтарды жасады, тіпті арақ айдағанда да олар әдетте қару-жарақпен: мылтықпен, тапаншамен, оқ-дәрі мылтығымен, көкіректегі патрон белбеулерімен, жамбасында пышақпен және тұтқындарды байлау үшін арқанмен байланған.

Азық-түлік

Республиканың алғашқы онжылдықтарының басшысы Мұстафа Кемал Ататүрк Осман империясының түрік қалдықтарынан ұлт мемлекетін (Улус) құруды мақсат етті. Республиканың алғашқы үш онжылдығында географиялық атауларды түркілендіруге бағытталған күш-жігер қайталанатын тақырып болды. Армения, Курдистан немесе Лазистан сияқты тарихи аймақтарға сілтеме жасайтын импорттық карталарға тыйым салынды (Лейпцигте жарияланған Der Grosse Weltatlas картасы сияқты). Түрік мәдениетінің мәдени ассимиляциясы жоғары болды, ал лаздық жекелігі Осман және Кеңес өкіметі кезінде қысымға ұшырады. 1992 жылы "Лаз тарихы" (Lazların tarihi) атты кітап жарық көрген. 1964 жылы авторлар оны жариялай алмады.