Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаз тілімен сөйлейтін этнос Лаздар немесе Лази (Lazi; , lazi; немесе ჭანი, ch'ani; Laz), - Оңтүстік Кавказға жататын Картвелиялық этнос, олар негізінен Түркия мен Грузияның Қара теңіз жағалауындағы аймақтарында тұрады. Олар дәстүрлі түрде лаз тілінде сөйлейді (Картвель тілдер тобының мүшесі), бірақ тіл түркі тіліне тез ауысып кетті. Түркиядағы 103,900 этникалық лаздың тек 20000-ға жуығы ғана лаз тілінде сөйлейді. Бұл тіл Түркияда (6b) қауіп-қатер астында және Грузияда (7) ұрпақ аралық бұзылу шкаласында ауысып бара жатқан тіл ретінде жіктеледі.
Laz language speaking ethnic group
The Laz people, or Lazi ( Lazi; , lazi; or ჭანი, ch'ani; Laz), are a Kartvelian ethnic group native to the South Caucasus, who mainly live in Black Sea coastal regions of Turkey and Georgia. They traditionally speak the Laz language (which is a member of the Kartvelian language family) but have experienced a rapid language shift to Turkish. Of the 103,900 ethnic Laz in Turkey, only around 20,000 speak Laz and the language is classified as threatened (6b) in Turkey and shifting (7) in Georgia on the Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale.
Өзін-өзі анықтау
Орыс шығыс зерттеулері ғалымы Владимир Миньорский 1913 жылы Түркия мен Грузияда тұратын лаздар лаз болудың не екенін әртүрлі түсінгенін, өйткені олардың Грузиядағы жеке басын грузиндік жеке тұлғамен біріктіргенін, ал "лаз" деген мағынаны тек өңірлік категория ретінде көргенін дәлелдеді.
Vladimir Minorsky, Russian scholar of Oriental studies, argued in 1913 that the Laz living in Turkey and Georgia have developed different understandings of what it means to be Laz as their identity in Georgia has largely merged with a Georgian identity with the meaning of "Laz" being seen as merely a regional category.
Шығу тегі
Лазури тілінде сөйлейтін қазіргі лаз ата-бабалары бастапқыда солтүстік-шығыстан, Абхазия мен Самегрело Земо Сванети айналасынан келген және ежелгі дәуірде лаздардың қазіргі отанына қоныстанған. Қазіргі теориялар Колхия тайпалары Лаз Мингрилияның тікелей ата-бабалары екенін, олар ежелгі дәуірде Оңтүстік-Шығыс Қара теңіз аймағындағы басым этникалық және мәдени болмысты құрағанын және осылайша қазіргі грузиндердің этногенезінде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.
The Lazuri speaking ancestors of the modern Laz originally hailed from the northeast, around Abkhazia and Samegrelo Zemo Svaneti and settled in the present homeland of the Laz in antiquity. Modern theories suggest that the Colchian tribes are direct ancestors of the Laz Mingrelians, they constituted the dominant ethnic and cultural presence in the south eastern Black Sea region in antiquity, and hence played a significant role in the ethnogenesis of the modern Georgians.
Ежелгі дәуір
Біздің заманымыздан бұрынғы он үшінші ғасырда қазіргі Батыс Грузия мен Түркияның солтүстік-шығыс Трабзон, Ризе және Артвин провинцияларын қамтыған аймақты мекендеген тайпалардың бірігуінің нәтижесінде Колхида патшалығы құрылды. Колхида - Алтын, балауыз, қымыз және балға бай Қара теңіз саудасындағы маңызды аймақ. VIII ғасырда Қара теңіз жағалауында бірнеше грек сауда колониялары құрылды, олардың бірі - Трапезонд (Трапезоус), оны 756 жылы Милезияның Синопеден келген саудагерлері құрды. Трапезонттың сауда серіктестері арасында Мосиноэцтің прото-лаз тайпалары болды. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда оңтүстік Колхидада тұратын тайпалар (Макрондар, Моссиноеци, Маррлар және т.б.) Персияның он тоғызыншы сатрапиясына қосылды. Ахеменидтер империясы Ұлы Ескендірдің қолынан жеңілді, алайда Александрдың өліміне байланысты Анатолияда бірқатар жеке патшалықтар құрылды, соның ішінде Понт, Оңтүстік Қара теңіздің бұрышында, парсы дворяны Митридат I билік етті. Мәдени жағынан патшалық эллиндікке айналды, грек тілі ресми тіл болды. VI Митридат Колхиданы жаулап алып, оны ұлы Митридат Колхидаға берді. 88 және 63 ж. б. з. б. аралығында римдік жорықтардың нәтижесінде генералдар Помпей мен Лукулл бастаған Понт патшалығы римдіктермен толығымен жойылып, оның бүкіл аумағы, соның ішінде Колхида Рим империясына қосылды. Бұрынғы оңтүстік Колхида провинциялары Рим провинциясы Понт Полемониак болып қайта ұйымдастырылды, ал солтүстік Колхида Рим провинциясы Лазикум болды. Римдіктер ішкі аймақтағы руларды тек қана номиналды түрде басқаратын. Бірінші ғасыр тарихшылары Мемнон мен Страбон бұрын Макрон деп аталатын халықтың сол кезде Санни деген атаумен танылғанын атап өтті, бұл пікірді Византиялық Стефан да қолдады. Екінші ғасыр тарихшысы Ариан Цанни, Санни сияқты, колхиялықтардың көршілері екенін, ал соңғылары қазір лази деп аталатындығын атап өтті. III ғасырдың ортасына қарай Лази тайпасы Колхиданың басым бөлігін басып алып, Лазика патшалығын құрды.
In the thirteenth century BC, the Kingdom of Colchis was formed as a result of the increasing consolidation of the tribes inhabiting the region, which covered modern western Georgia and Turkey's north eastern provinces of Trabzon, Rize and Artvin. Colchis was an important region in Black Sea trade – rich with gold, wax, hemp, and honey. In the eighth century, several Greek trading colonies were established along the shores of the Black Sea, one of them being Trebizond (Τραπεζοῦς) founded by Milesian traders from Sinope in 756 BC. Trebizond's trade partners included the Proto Laz tribes of Mossynoeci. By the sixth century BC, the tribes living in the southern Colchis (Macrones, Mossynoeci, Marres etc.) were incorporated into the nineteenth satrapy of Persia. The Achaemenid Empire was defeated by Alexander the Great, however following the Alexander's death a number of separate kingdoms were established in Anatolia, including Pontus, in the corner of the southern Black Sea, ruled by the Persian nobleman Mithridates I. Culturally, the kingdom was Hellenized, with Greek as the official language. Mithridates VI conquered the Colchis, and gave it to his son Mithridates of Colchis. As a result of the Roman campaigns between 88 and 63 BC, led by the generals Pompey and Lucullus, the kingdom of Pontus was completely destroyed by the Romans and all its territory, including Colchis, was incorporated into the Roman Empire. The former southern provinces of Colchis were reorganized into the Roman province of Pontus Polemoniacus, while the northern Cholchis became the Roman province of Lazicum. Roman control remained likewise only nominal over the tribes of the interior. The first century historians Memnon and Strabo remark in passing that the people formerly called Macrones bore in his day the name of Sanni, a claim supported also by Stephanus of Byzantium. The second century historian Arrian notes that Tzanni, same as the Sanni are neighbours of the Colchians, while the latter were now referred to as the Lazi. By the mid third century, the Lazi tribe came to dominate most of Colchis, establishing the kingdom of Lazica.
Орта ғасырлар
Қазіргі лаз халқының ата-бабалары - Цанни деп аталатын халдейлердің соғысқа бейім тайпалары Византия мен Лазиканың арасында орналасқан Цанникада өмір сүрген. Оған бірнеше елді мекендер кірді: Афина, Архабис және Апсарус; Цанни римдіктердің де, Лазика патшасының да азаматы емес еді, бірақ Византия императоры Юстиниан I (527-565 жж.) тұсында олар бағындырылды, христиандыққа айналдырылды және орталық билікке әкелінді. Лазицаның епископтары өздерінің діни қызметкерлерін тағайындады, өйткені олар христиандар. Цанни гректермен тығыз қарым-қатынаста бола бастады және әртүрлі грек мәдени ерекшеліктерін, оның ішінде кейде тілін де меңгерді. 542-562 жылдар аралығында Лазица Шығыс Рим және Сасанид империялары арасындағы ұзаққа созылған бәсекелестік сахнасы болды, оның басында 1000 танни көмекшілері Дагистейдің қол астында болды. 628 жылы император Гераклидің шабуылдауымен парсыларға қарсы жеңіске жетіп, VII ғасырдың екінші жартысында арабтардың Кавказға басып кіруіне және жаулап алуына дейін Лазикада Римнің басымдығын қамтамасыз етті. Мұсылман шапқыншылығының нәтижесінде ежелгі мегаполис Фазис жоғалып, Трапезонт Лазиканың жаңа митрополиті болды, содан бері Лази атауы Цаннидің жалпы грек атауы болып табылады. VII ғасырдағы Анания Ширакацидің географиясына сәйкес, Колхида (әрмян тіліндегі дереккөздерде Егер, Лазика сияқты) төрт шағын округке бөлінді, олардың бірі Цанника, яғни Халдия, және оның қалалары арасында Афина, Ризус және Трапезонт аталады. Сегізінші ғасырдың екінші жартысынан бастап Трапезонт аймағы грек дереккөздерінде (әсіресе Константинопольдің Эпифаниосы) Лазица деп аталады. Х ғасырдағы араб географы Әбуль-Феда Трапезонт қаласын негізінен Лазия порты деп санайды. 780 жылы Абхазия патшалығы Лазиканың бұрынғы аумақтарын династиялық мұрагерлік арқылы біріктірді, осылайша Понт Лаздарын (бұрын Цанни деп аталатын) батыс Грузиядан қуып шығарды; одан кейін Цанни Халдия тақырыбында номиналды Византиялық билік астында өмір сүрді, оның астанасы Трапезонт қаласында, Габрас отбасы сияқты жергілікті жартылай автономды билеушілер басқарады, мүмкін "Греко Лаз" немесе жай ғана халдей тектес. 1204 жылы Халдияға Грузияның араласуы мен Византия империясының құлдырауынан кейін Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында Трапезонт империясы құрылды. Сол империяның шығыс бөлігінде Ұлы Лазияның автономды жағалау темасы құрылды. Византиялық авторлар, мысалы Пахимер, және белгілі бір дәрежеде Трапезунтиндар, мысалы Лазаропулос және Бессарион Трапезунт империясын Лазиан шекаралық мемлекетінен басқа ештеңе деп санаған жоқ. Жоғары мәдениетте грек болғанымен, Трапезонт империясының ауылдық аймақтары этникалық құрамда негізінен лаз болған көрінеді. Лаз отбасыларының еллиндік атауы Трапезонт империясының ортағасырлық жазбаларында байқалды. "Империяның" саясатында болған "қалалық партия" мен "елдік партия" арасындағы қарама-қайшылық шын мәнінде лаздың гректерге қарсы ұлттық қарама-қайшылығы болды деп айту тым қауіпті емес. 1282 жылы Имеретия патшалығы Трапезонтты қоршауға алды, бірақ қаланы басып алудың сәтсіз әрекетінан кейін грузиндер бірнеше провинцияларды басып алды, ал Лазияның барлық Трапезонтия провинциясы "Иберия" және "Лазия" тайпаларының патшасына адалдықты тастап, Грузияның Имеретия патшалығына қосылды.
The warlike tribes of the Chaldia, called Tzanni, the ancestors of modern Laz people lived in Tzanica, the area located between the Byzantine and the Lazica. It included several settlements named: Athenae, Archabis and Apsarus; Tzanni were neither subjects of the Romans nor of the king of the Lazica, except that during the reign of the Byzantine emperor Justinian I (r. 527–565) they were subdued, Christianized and brought to central rule. The bishops of the Lazica appointed their priests, seeing they are Christians. Tzanni began to have closer contact with the Greeks and acquired various Hellenic cultural traits, including in some cases the language. From 542 to 562, Lazica was a scene of the protracted rivalry between the Eastern Roman and Sassanid empires, culminating in the Lazic War, where 1,000 Tzanni auxiliaries under Dagisthaeus participated. Emperor Heraclius's offensive in 628 AD brought victory over the Persians and ensured Roman predominance in Lazica until the invasion and conquest of the Caucasus by the Arabs in the second half of the seventh century. As the result of Muslim invasions, the ancient metropolis, Phasis, was lost and Trebizond became the new Metropolitan bishop of Lazica, since then the name Lazi appears the general Greek name for Tzanni. According to Geography of Anania Shirakatsi of the 7th century, Colchis (Yeger in Armenian sources, same as Lazica) was subdivided into four small districts, one of them being Tzanica, that is Chaldia, and mentions Athinae, Rhizus and Trebizond among its cities. From the second half of the eight century the Trebizond area is referred to in Greek sources (namely of Epiphanius of Constantinople) as Lazica. The 10th century Arab geographer Abul Feda regards city of Trebizond as being largely a Lazian port. In 780, kingdom of Abkhazia incorporated the former territories of Lazica via a dynastic succession, thus ousting the Pontic Lazs (formerly known as Tzanni) from western Georgia; thereafter, the Tzanni lived under nominal Byzantine suzerainty in the theme of Chaldia, with its capital at Trebizond, governed by the native semi autonomous rulers, like the Gabras family, of possibly "Greco Laz" or simply Chaldian origin. With the Georgian intervention in Chaldia and collapse of Byzantine Empire in 1204, Empire of Trebizond was established along the southeastern coast of the Black Sea, populated by a large Kartvelian speaking population. In the eastern part of the same empire, an autonomous coastal theme of Greater Lazia was established. Byzantine authors, such as Pachymeres, and to some extent Trapezuntines such as Lazaropoulos and Bessarion, regarded the Trapezuntian Empire as being no more than a Lazian border state. Though Greek in higher culture, the rural areas of Trebizond empire appear to have been predominantly Laz in ethnic composition. Laz family names, with Hellenized terminations, are noticeable in the records of the mediaeval empire of Trebizond, and it is perhaps not too venturesome to suggest that the antagonism between the "town party" and the "country party," which existed in the politics of "the Empire," was in fact a national antagonism of Laz against Greek. In 1282, kingdom of Imereti besieged Trebizond, however after the failed attempt to take the city, the Georgians occupied several provinces, and all the Trebizontine province of Lazia threw off its allegiance to the king of the 'Iberian' and 'Lazian' tribes and united itself with the Georgian Kingdom of Imereti.
Ерте заманауи дәуір
Лаз халқының мекендейтін аймағы әртүрлі грузин княздіктерімен жиі таласты, алайда 1535 жылы Муржахети шайқасы арқылы Гурия княздігі оны 1547 жылға дейін бақылауға алды, содан кейін ол қайта тірілген Осман әскерлерімен жеңілді және Трабзон аймағының бөлігі ретінде Лазистан санджагына қайта ұйымдастырылды. Османдықтар үш ғасыр бойы лаз халқының грузиндік мәсіхшілік санасын жою үшін шайқасты. Османлылардың исламдық саясатына байланысты XVII ғасырдың аяғында лаздар біртіндеп ислам дінін қабылдады. Османдықтар өз билігін нығайта келе, жаңадан жаулап алынған аумақтарға кірпіш жүйесі енгізілді. Бір кездері Грузияның православие шіркеуіне бағынышты болған жергілікті православиелік тұрғындар Константинополь патриархатына мойынсұнуға мәжбүр болды, осылайша олар бірте-бірте гректерге айналды, бұл процесс лаз халқының эллиндеуі деп аталады. Бұл тілдің ерекшелігі грек тілінің понттық диалектісі, бірақ мұсылман болған лаздар өз ана тілін сақтап қалды. Он жетінші ғасырдың ортасында Тунистің бірнеше губернаторлары, олар Дей атағын алып жүрді, олар Лаз шыққан, мысалы: Мұхаммед Лаз (1647 1653), Мустафа Лаз (1653 1665) және Али Лаз (1673). Тек Трабзонның пашалары (губернаторлары) ғана емес, XIX ғасырға дейін, бірақ әр санжақтың көптеген казаларында (аумақтарында) XVII ғасырдың ортасында салыстырмалы түрде тәуелсіз жергілікті Лаз дербеилері ("аудан иелері") немесе өз аудандарында абсолютті билікті жүзеге асыратын, бір-бірімен ұсақ соғыс жүргізген, жоғары тұрған адамға адалдық танытпаған және сұлтанға ешқашан жарна төлемеген феодалдық басшылар қолдарына түсті. 1828-1829 жылдардағы соғыстан кейінгі кезеңде Сұлтан Махмуд II Лазистанның тәуелсіз дербейделерінің күшін бұзуға тырысты. 1832 жылы Ризеден Тахир Аға Тузкуоғлы бастаған Лаз дербейлері көтеріліске шықты. Көтеріліс бастапқыда сәтті болды: 1833 жылдың қаңтарында, бірақ 1834 жылдың көктемінде көтеріліс басылды. Көтерілісті басу Лаз дербелерінің күшін жойды. Бұл бағынушылық жағдайы Осман билігінің 1850-ші жылдары Осман пашаның реформалары кезінде нығаюына дейін бұзылмады. Батуми 1878 жылы Берлин конгресінің негізінде ресейліктерге берілді. Одан кейін Ризе түрік-ресей соғысы кезінде Санжақтың астанасы болды. Жаңадан құрылған Батуми облысында тұратын мұсылман лаздар этникалық тазалауға ұшырады; 1882 жылға қарай шамамен 40,000 лаз Осман империясына қоныстанды, әсіресе Батыс Анатолиядағы Бурса, Ялова, Карамурсель, Измит, Адапазари және Сапанка провинцияларына. Лазистанда жас түрік қозғалысының таралуымен Фаик Ефендиші бастаған қысқа өмір сүрген автономиялық ұлттық қозғалыс құрылды. Алайда, ол көп ұзамай Абдул Хамидтің араласуы нәтижесінде жойылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) орыстар Ризе және Трабзон провинцияларына басып кірді. Алайда, 1917 жылы болшевиктер төңкерісінен кейін орыс күштеріне аймақтан кетуге тура келді және ақыры 1918 жылы наурыз айында аймақты Османдық түрік күштеріне қалдырды. 1918 жылдан 1920 жылға дейін бүкіл Лазистан бойынша ұлт қозғалысы тез тарады, комитеттер құрылды және уақытша үкімет құрылды. Ол Кеңес Ресейіне бағытталған. Бірақ, соғыс басталғаннан кейін, түрік-кеңестік достық келісімшарты жасалып, түріктерге Лазистанды біріктіруге көмектесті. Лазистанның автономды санжағы 1923 жылға дейін өмір сүрді, ал Лазистан терминін белгілеуге 1926 жылы Кемалистер ресми түрде тыйым салды. Лазистан Ризе және Артвин провинцияларына бөлінді. Сталиндік дәуірдің басында Кеңес Одағының қолында болған лаздар белгілі бір мәдени автономияға ие болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Кеңес өкіметі шекаралық аймақтардағы халықты этникалық тазалау стратегиясын жасады. Лаз халқы Сібір мен Орталық Азияға жер аударылды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін саяси ахуал өзгерді, 1953 және 1957 жылдар аралығында аман қалған лаздарға отанына оралуға рұқсат берілді.
Laz populated area was often contested by different Georgian principalities, however through Battle of Murjakheti in 1535, Principality of Guria ensured control over it, until 1547, when it was finally conquered by resurgent Ottoman forces and reorganized into the Lazistan sanjak as part of eyalet of Trabzon. The Ottomans fought for three centuries to destroy the Christian Georgian consciousness of the Laz people. Due to the Ottoman Islamization policy, throughout of seventeenth century Lazs gradually converted to Islam. As the Ottomans consolidated their rule, the Millet system was brought to the newly conquered territories. Local orthodox inhabitants, once subordinated to the Georgian Orthodox Church, had to obey Patriarchate of Constantinople, thus gradually becoming Greeks, the process known as Hellenization of Laz people. especially Pontic dialect of Greek language, although native language was preserved by Lazs who had become Muslims. In the middle of the seventeen century, several governors of Tunis, who bore the title of Dey were Laz origin, such as: Muhammad Laz (1647 1653), Mustafa Laz (1653 1665) and Ali Laz (1673). Not only the Pashas (governors) of Trabzon until the 19th century, but real authority in many of the cazas (districts) of each sanjak by the mid 17th century lay in the hands of relatively independent native Laz derebeys ("valley lords"), or feudal chiefs who exercised absolute authority in their own districts, carried on petty warfare with each other, did not owe allegiance to a superior and never paid contributions to the sultan. In the period following the war of 1828–1829, Sultan Mahmud II attempted to break the power of the great independent derebeys of Lazistan. In the event, the Laz derebeys, led by Tahir Ağa Tuzcuoğlu of Rize, did rise in revolt in 1832. The revolt was initially successful: at its height in January 1833, but by the spring of 1834, the rising had been put down. The suppression of the rising had finally broken the power of the Laz derebeys. This state of insubordination was not really broken until the assertion of Ottoman authority during the reforms of the Osman Pasha in the 1850s. which served as capital of Lazistan; then Batum until it was acquired according to the Congress of Berlin by the Russians in 1878, throughout the Russo Turkish War, thereafter, Rize became the capital of the sanjak. The Muslim Lazs living in newly established Batumi Oblast were subjected to ethnic cleansing; by 1882, approximately 40,000 Lazs had settled in the Ottoman Empire, especially to provinces in Western Anatolia such as Bursa, Yalova, Karamursel, Izmit, Adapazarı and Sapanca. With the spread of Young Turk movement in Lazistan, the short lived autonomist national movement headed by Faik Efendişi was established. However, it was soon eliminated as the result of Abdul Hamid's intervention. During the First World War (1914–18) Russians invaded the provinces of Rize and Trabzon. However, following the Bolshevik Revolution in 1917, the Russian forces had to withdraw from the region and finally left the area to the Ottoman Turkish forces in March 1918. From 1918 to 1920, the national movement swept rapidly all around Lazistan, committees and an interim government was created. It was oriented towards Soviet Russia. But as soon as, the Soviet Turkish treaty of friendship was concluded, it helped the Turks, to integrate Lazistan. The autonomous Lazistan sanjak existed until 1923, while the designation of the term of Lazistan was officially banned in 1926, by the Kemalists. Lazistan was divided between Rize and Artvin provinces. During the beginning of the Stalinist era, the Lazs living under Soviet domination had a certain cultural autonomy in the Soviet Union but after breakout of the Second World War, Soviet authorities designed a strategy to ethnically cleanse the border regions of populations it deemed unreliable. The Laz population was sent to exile in Siberia and Central Asia. After the death Stalin in 1953, the political climate had changed that between 1953 and 1957 the surviving Lazs were allowed to return to their homeland.
Қазіргі заманғы
Бүгінде лаздардың көпшілігі Түркияда тұрады, бірақ лаздар азшылық тобы Түркияда ресми мәртебеге ие емес. Лаз тілінде сөйлейтіндердің саны азайып келеді, қазір олар негізінен Ризе мен Артвиннің кейбір аудандарына ғана шектелген.
Most Laz people today live in Turkey, but the Laz minority group has no official status in Turkey. The number of the Laz speakers is decreasing, and is now limited chiefly to some areas in Rize and Artvin.
Халық саны мен географиялық таралуы
Лаздың жалпы саны тек болжам бойынша анықталады. Лаздардың басым бөлігі Түркияда тұрады, онда ұлттық санақ аз халыққа қатысты этникалық деректерді тіркемейді.
The total population of the Laz today is only estimated, with numbers ranging widely. The majority of Laz live in Turkey, where the national census does not record ethnic data on minor populations.
Тіл
Лазур тілі - Оңтүстік Кавказ тілдер отбасына жататын күрделі және морфологиялық жағынан бай тіл. Оның басқа мүшелері - мингрель, сван және грузин тілдері. Н. Марр лаз және мегрель тілдерін "тілдік жағынан бір" тілдің екі диалектісі ретінде қарастырды. Лаз тілінің жазба тарихы жоқ, сондықтан түрік және грузин тілдері лаз халқының негізгі әдеби тілдері болып табылады. Олардың халық ауыз әдебиеті ауызша беріліп, жүйелі түрде жазылған жоқ. Лаз мәдени ерекшелігін орнатуға және араб әліпбиіне негізделген әдеби тіл құруға алғашқы әрекеттерді 1870 жылдары Фаик Ефендиси жасаған, бірақ ол көп ұзамай Осман билігімен тұтқындалды, ал оның көптеген еңбектері жойылды. 1930 жылдары азшылықтарға берілген салыстырмалы мәдени автономия кезінде совет идеологиясының үстемдігімен Совет Грузиясында лаз жазуы негізінде жазылған лаз әдебиеті пайда болды. Бұл қозғалысты ақын Мұстафа Баниші бастады, бірақ тілдің ресми стандартты түрі ешқашан құрылмаған. Содан бері түрік және грузин әліпбиіндегі әдебиеттерді аударуға бірнеше рет тырысты. Түркияда Рашид Хилми Пехливаноғлу сияқты бірнеше тума поэмалар 20 ғасырдың соңында пайда болды.
Lazuri is a complex and morphologically rich tongue belonging to the South Caucasian language family whose other members are Mingrelian, Svan and Georgian. N. Marr regarded Laz and Megrelian, two dialects of "linguistically one" language, as two languages. The Laz language does not have a written history, thus Turkish and Georgian serve as the main literary languages for the Laz people. Their folk literature has been transmitted orally and has not been systematically recorded. The first attempts at establishing a distinct Laz cultural identity and creating a literary language based on the Arabic alphabet was made by Faik Efendisi in the 1870s, but he was soon imprisoned by the Ottoman authorities, while most of his works were destroyed. During a relative cultural autonomy granted to the minorities in the 1930s, the written Laz literature—based on the Laz script—emerged in Soviet Georgia, strongly dominated by Soviet ideology. The poet Mustafa Baniṣi spearheaded this short lived movement, but an official standard form of the tongue was never established. Since then, several attempts have been made to render the pieces of native literature in the Turkish and Georgian alphabets. A few native poets in Turkey such as Raşid Hilmi Pehlivanoğlu have appeared later in the 20th century.
Дін
Бірінші ғасырда Трапезонттан Лазицаға келген елші Андрей мұнда шіркеу салдырды. Елшінің қызметіне маңыздылығы - ол мәсіхшілердің сенім принциптерін таныстырып, кейінгі миссионерлік қызметке жол ашты. Лазистерді V ғасырда алғашқы христиан патшасы Губаз I Лазика христиан дінін Лазиканың мемлекеттік діні деп жариялады. Христиан дінін қабылдағаннан кейін, Фазис грек епархиясының бас діни орталығы болды, оның епископтарының бірі Кир 630 және 641 жылдар аралығында Александрия патриархы болды. Трапезонт ежелгі мегаполис, Фазис, Византия империясына жоғалғанда Лазиканың митрополиті болды. Трейбозонт, бұл бұрын құрылған жалғыз епархия, Керасус және Ризайон, екеуі де жоғарылатылған епархиялар ретінде құрылды. Үш епархия да Османдықтардың басып алуынан (1461) аман қалды және 17 ғасырға дейін жұмыс істеді, содан кейін Церассо және Ризайон епархиялары жойылды. Ризайон епархиясы мен Оф епископтығы лаздарды исламға айналдырудан кейін жойылған. Олардың көпшілігі кейіннен ислам дінін қабылдады. Қазіргі Ризе және Артвин аудандарында бірнеше қираған шіркеулер бар, мысалы; Ардезендегі Джибистаси, Хопадағы Макриали (Ногеди), Архавидегі Пиронити және т.б. Грузияның Аджара аймағында да христиан дінін қабылдап, қайтадан мәсіхші болған лаздар бар.
Andrew the Apostle after traveling from Trebizond into Lazica in the first century AD, built a church here. The significance of the apostle's activities was that he introduced the principle of Christian faith and thereby paved the way for later missionary activities. The Lazes were converted to Christianity in the 5th century by the first Christian king, Gubazes I of Lazica, who declared Christianity as a state religion of Lazica. After the introduction of Christianity, Phasis was the see of a Greek diocese, one of whose bishops, Cyrus, became a Patriarch of Alexandria between AD 630 and 641. Trebizond became the metropolitan see of Lazica when the ancient metropolis, Phasis, was lost by the Byzantine Empire. Trebizond, which was the only diocese established far in the past, Cerasous and Rizaion, both formed as upgraded bishoprics. All three dioceses survived the Ottoman conquest (1461) and generally operated until the 17th century, when the dioceses of Cerasous and Rizaion were abolished. The diocese of Rizaion and the bishopric of Of were abolished at the time due to the Islamisation of the Lazs. Most of them subsequently converted to Sunni Islam. There are several ruined churches in present day Rize and Artvin districts, such as; Jibistasi in Ardeşen, Makriali (Noghedi) in Hopa, Pironity in Arhavi etc. There are also a few Christian Laz in the Adjara region of Georgia who have reconverted to Christianity.
Мифология
Өзінің аңыздары мен аңыздарымен танымал, Қара теңіз мен Кавказ тауларымен шектелген Колхиданың ежелгі аймағы Батыс Грузиядан Солтүстік-Шығыс Түркияға дейін созылып жатыр. Грек мифологиясындағы әйгілі "Алтын жүн" ертегісі бойынша Ясон мен аргонавттар қыздары Медеяның көмегімен Аиет патшадан алтын жүнді ұрлап алады.
Famous for its saga and myths and bounded by the Black Sea and the Caucasian Mountains, the ancient region of Colchis spreads out from West Georgia to Northeast Turkey. The famous tale in Greek mythology of the Golden Fleece in which Jason and the Argonauts stole the Golden Fleece from King Aeetes, with the help of his daughter Medea, has brought Colchis into the history books.
Фестиваль
Колхоба - ежелгі лаз мерекесі. Ол тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Хелвачаури ауданының Сарпи ауылында өткізіледі. Фестиваль Лазети тұрғындарының бұрынғы өмір салтын қайта жаңғыртты және ежелгі Грекия мен Колхидаға аргонавттардың сапарына байланысты адам қатынастарының ерекше сәттерін қайта жаңғыртты. Колхоба мерекесі кезінде театр қойылымдары әр түрлі іс-шаралармен ұштасады және бұл басты қоғамдық мерекелердің бірі болып саналады.
Kolkhoba is an ancient Laz festival. It is held at the end of August or at the beginning of September in Sarpi village, Khelvachauri District. Festival has revived the former lifestyle of Lazeti residents and moments of human relations typical to the times of ancient Greece and Colchis related to the Argonauts journey to Colchis. During the celebration of Kolkhoba theater performances are followed by a variety of activities and it is considered one of the main public festivals.
Музыка
Ұлттық аспаптарға гуда (күлкі), кеменче (кірпіш), зурна (бобо) және доли (барабан) жатады. 1990-2000 жылдары фольк-рок музыканты Казим Коюнчу Түркияда танымал болды және Грузияда гастрольге шықты. 2005 жылы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болған Коюнчу лаз халқының белсендісі болды және мәдени кейіпкерге айналды.
The national instruments include guda (bagpipe), kemenche (spike fiddle), zurna (oboe), and doli (drum). In the 1990s and 2000s, the folk rock musician Kâzım Koyuncu attained to significant popularity in Turkey and toured Georgia. Koyuncu, who died of cancer in 2005, was also an activist for the Laz people and has become a cultural hero.
Билеу
Лаздар өздерінің халық билерімен танымал, олар қара теңіздің Хорон биі деп аталады, бастапқыда пұтқа табынушылықтан шыққан, ол киелі салт-дәстүрлі биге айналды. Бұл бидің әр өңірде әр түрлі түрлері бар. Хорон хоруми деп аталатын аджарилердің орындаған әрекеттерімен байланысты. Бұл ерлер қатарымен, аяқпен мұқият орындалған, немесе ерлер қолдары байланысқан, аяқтарымен қысқа жылдам қозғалыстар жасай отырып, аяқпен билеп, аяқпен билеп, аяқпен билеп, өте күшті болуы мүмкін. Әйелдер биі әсем, бірақ Грузиядағыдан гөрі жылдам. Грекияда мұндай билер әлі күнге дейін 1922 жылдан кейін осы аймақтан көшіп келген Понт гректерімен байланысты.
The Laz are noted for their folk dances, called the Horon dance of the Black Sea, originally of pagan worship which was to become a sacred ritual dance. There are many different types of this dance in different regions. Horon is related to those performed by the Ajarians known as Khorumi. These may be solemn and precise, performed by lines of men, with carefully executed footwork, or extremely vigorous with the men dancing erect with hands linked, making short rapid movements with their feet, punctuated by dropping to a crouch. The women's dances are graceful but more swift in movement than those encountered in Georgia. In Greece such dances are still associated with the Pontic Greeks who emigrated from this region after 1922.
Дәстүрлі киімдер
Лаз еркектерінің дәстүрлі киімдері - бүктелген, бүйірінен түйілген, иық пен арқаның жоғарғы жағына дейін ілінетін, бүкіл басын көзден жоғары жауып тұратын, балдақтай ерекше шапан; еркектерге ыңғайлы, қолдары бос, үйде тігілген, қоңыр түсті, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы, үйге ыңғайлы жаке; және тізеден биік, жұқа, былғары аяқкиімге ілінген, қалың, қара қоңыр түсті жүн шым. Әйелдер киімдері бүкіл Грузияда кездесетін кең юбкалы ханшайымдардың көйлегіне ұқсас, бірақ еркектерден ерекшеленетін шапанмен және беліне байланған бай шапанмен киілетін. Лаз еркектері үйде жасалған өте жақсы мылтықтарды жасады, тіпті арақ айдағанда да олар әдетте қару-жарақпен: мылтықпен, тапаншамен, оқ-дәрі мылтығымен, көкіректегі патрон белбеулерімен, жамбасында пышақпен және тұтқындарды байлау үшін арқанмен байланған.
The traditional Laz men's costume consists of a peculiar bandanalike kerchief covering the entire head above the eyes, knotted on the side and hanging down to the shoulder and the upper back; a snug fitting jacket of coarse brown homespun with loose sleeves; and baggy dark brown woolen trousers tucked into slim, knee high leather boots. The women's costume was similar to the wide skirted princess gown found throughout Georgia but worn with a similar kerchief to that of the men and with a rich scarf tied around the hips. Laz men crafted excellent homemade rifles and even while at the plow were usually seen bristling with arms: rifle, pistol, powder horn, cartridge belts across the chest, a dagger at the hip, and a coil of rope for trussing captives.
Азық-түлік
Республиканың алғашқы онжылдықтарының басшысы Мұстафа Кемал Ататүрк Осман империясының түрік қалдықтарынан ұлт мемлекетін (Улус) құруды мақсат етті. Республиканың алғашқы үш онжылдығында географиялық атауларды түркілендіруге бағытталған күш-жігер қайталанатын тақырып болды. Армения, Курдистан немесе Лазистан сияқты тарихи аймақтарға сілтеме жасайтын импорттық карталарға тыйым салынды (Лейпцигте жарияланған Der Grosse Weltatlas картасы сияқты). Түрік мәдениетінің мәдени ассимиляциясы жоғары болды, ал лаздық жекелігі Осман және Кеңес өкіметі кезінде қысымға ұшырады. 1992 жылы "Лаз тарихы" (Lazların tarihi) атты кітап жарық көрген. 1964 жылы авторлар оны жариялай алмады.
Mustafa Kemal Atatürk, the leader of the early decades of the Republic, aimed to create a nation state (Ulus) from the Turkish remnants of the Ottoman Empire. During the first three decades of the Republic, efforts to Turkify geographical names were a recurring theme. Imported maps containing references to historical regions such as Armenia, Kurdistan, or Lazistan (the official name of the province of Rize until 1921) were prohibited (as was the case with Der Grosse Weltatlas, a map published in Leipzig). Cultural assimilation into the Turkish culture has been high, and Laz identity was oppressed during the days of Ottoman and Soviet Rule. One of the pivotal moments was in 1992, when the book Laz History (Lazların tarihi) was published. The authors had failed to have it published in 1964.