Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фалискилер – қазіргі Лационың солтүстігінде, Тибр өзенінің этрус жағында қоныстанған итальян тайпасы еді. Олар латын тіліне өте жақын фалиск тілінде сөйлеген. Бастапқыда тәуелсіз мемлекет болғандықтан, саяси және әлеуметтік тұрғыдан этрусқаларға қолдау көрсетіп, Этрус Лигасына қосылды. Осы сенім мен қатыстылығы оларды Римнің толық бағындыруы мен жақындағы құрылуына алып келді. Бүгінгі күнге дейін олардың өзіндік атауының тек бір ғана мысалы табылған: біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңындағы Фалерий Новиден алынған жазуда "Сардиниядағы фалискилер" деп көрсетілген, мұнда "фалиски" – көпше жақ, атау септігі. Этрус жазуларында оларды "фелускеш" деп атаған. Латынша атауы түпнұсқадан көп айырмашылығы болмауы керек. "sc" жұрнағы – "италиялық этнонимдерге тән".
The Falisci were an Italic tribe who lived in what is now northern Lazio, on the Etruscan side of the Tiber River. They spoke an Italic language, Faliscan, closely related to Latin. Originally a sovereign state, politically and socially they supported the Etruscans, joining the Etruscan League. This conviction and affiliation led to their ultimate near destruction and total subjugation by Rome. Only one instance of their own endonym has been found to date: an inscription from Falerii Novi from the late 2nd century AD refers to the falesce quei in Sardinia sunt, "the Faliscans who are in Sardinia", where falesce is the nominative plural case. An Etruscan inscription calls them the feluskeś. The Latin cannot be far different from the original name. The sc suffix is "distinctive of the Italic ethnonyms".
География
Фалискилер римдіктермен "Фалиска елі" деп аталатын аймақта қоныстанды. Тибр өзенінің оң жағалауында, солтүстіктегі Гротта Порчиоза және оңтүстіктегі Капена қалаларын қамтитын аймақта орналасқан. Батысқа қарай, шамамен төртбұрышты аумақтың бұрыштары оңтүстіктегі Монти-Сабатини және солтүстіктегі Монти-Чимини тауларының етектерінде жатқан. Бракчано, Монтерози және Вико көлдерінен алынған гүл тозаңдарының үлгілері емен ағаштарынан тұратын тау ормандарының б.з.д. II ғасырына дейін тым тығыз болғанын көрсетеді. Егістік жерлер жанартаулық жоталар мен Тибр өзенімен шектелген. Аймақтың солтүстік шекарасы Монти-Чимини жотасының бойымен, оңтүстік шекарасы Монти-Сабатини мен Монте Сораттені байланыстыратын жота бойымен, ал батыс шекарасы екі ірі жанартау көлін байланыстыратын жоталардың бойымен өтті. Ішкі беткейлерден Тибрге қарай ағып түсетін өзендер, біріге отырып, тар шатқалдарды құрайды және ақырында Тибрге құятын Трея өзенінің шатқалына жетіп, тоқталады. Осы өзендерге көптеген көпірлер қажет болды. Көліктің көп бөлігі өзеннің батыс жағалауындағы Виа Тибуртина жолымен жүрді, оны тек Капенаның оңтүстігінде немесе солтүстіктегі Гротта Порчиозада ғана кесіп өтуге болады. Осы жерде Фламин жолы, бұрынғы Америна жолы, Нар өзенінің аңғары арқылы сабиндер еліне саяхаттап өтетін. Батыс жағында Виа Кассия немесе оның алдыңғысы Сутри аңғары арқылы жағалауға дейін жеткізді. Сондықтан фалискилер қорғалған жол торабында орналасқандықтан гүлденді. Олардың ең маңызды орталығы – Фальерий қаласы, римдіктер оларды аз қорғалатын жағдайға көшіргеннен кейін Фальерий Ветерес деп аталды, ал жаңа орны Фальерий Нови деп танылды. Екі қала да қазіргі Civita Castellana қаласының жанында орналасқан. Басқа қалаларға Фесценний, сондай-ақ ежелгі дереккөздерде есімдері аталмаған Коркиано, Вигнанелло, Галлезе және Гротта Порчиоза кіреді.
The Falisci resided in a region called by the Romans the Ager Faliscus, "Faliscan Country", located on the right bank of the Tiber River between and including Grotta Porciosa in the north and Capena in the south. To the west, the corners of the roughly square area were on the slopes of the Monti Sabatini in the south and the Monti Cimini in the north. Pollen samples from Lake Bracciano, Lake Monterosi and Lake Vico reveal that the montane forests, formed by oaks, were very dense until the 2nd century BC. The arable land was contained within an enclosure of volcanic highlands and the Tiber River. The northern border of the enclosure went along the ridge of the Monti Cimini, the southern along the ridge connecting the Monti Sabatini and Monte Soratte, the western along the highlands connecting the two large volcanic lakes. The inner slopes are drained by streams pointing at the Tiber, which collect into converging canyons and finally into the canyon of the Treja river, which empties into the Tiber. These streams required an extensive network of bridges. Most of the through traffic went along the Via Tiburtina on the west bank of the river, which could only be crossed south of Capena or at Grotta Porciosa in the north. There the Via Flaminia, earlier the Via Amerina, led inland into the country of the Sabines via the valley of the Nar River. On the western side, the Via Cassia or its predecessor led to the coast over Sutri gap. The Falisci therefore prospered by being on a protected crossroad. Their most important centre was Falerii which became known as Falerii Veteres after the Romans moved them to a less defensible position, Falerii Novi. Both locations are near the modern Civita Castellana. Other cities included Fescennium and, unmentioned by the ancient sources, at Corchiano, Vignanello, Gallese and Grotta Porciosa.
Тарих
Фалискилер этрусктермен одақтасып, Римге ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті. Олар б.з.б. 396 жылы жеңілгенде Вейимен одақтасты. Осыдан кейін Фальерийді жеңімпаз римдіктер басып алды. 358 жылы Таркиния көтерілгенде, Фалискилер Римге қарсы қайтадан қару көтерді, бірақ шамамен б.з.б. 351 жылы тағы да жеңіліске ұшырады. Бұл жолы қарсыластар арасында одақ шарты жасалып, Фальерийде римдік гарнизон орналастырылды. Фалискилер Бірінші Пуни соғысынан тәуелсіздігін жариялауға мүмкіндік алды, бірақ олардың көтерілісі б.з.б. 241 жылы 15 000 фалискидің қаза болуымен және Фальерийдің қирауымен аяқталды; қалғандары жаңа қалаға, Фальерий Новиге көшірілді.
The Falisci, often allied with the Etruscans, resisted Rome for a long time. They were allied with Veii when it was defeated in 396 BC. In the aftermath, Falerii was occupied by the victorious Romans. When, in 358, Tarquinia rebelled, the Falisci again took arms against Rome, but were again crushed c. 351 BC. This time an alliance was signed between the contenders, and a Roman garrison was settled in Falerii. The Falisci took advantage of the First Punic War to declare their independence, but their revolt ended in 241 BC with the death of 15,000 Falisci and the destruction of Falerii; the survivors were moved to a new city, Falerii Novi.
Мәдениет
Этрусктердің үстемдігіне қарамастан, фалискандар өз итальяндық тегінің көптеген белгілерін сақтап қалды, мысалы, Юнона Киритис, Феронияға табыну, Хирпи немесе от секіріп өтетін ділдер Соракте тауында Соран құдайына жасаған құлшылық, және ең бастысы – олардың тілі.
In spite of the Etruscan domination, the Faliscans preserved many traces of their Italic origin, such as the worship of the deities Juno Quiritis, Feronia, the cult of the god Soranus by the Hirpi or fire leaping priests on Mount Soracte, above all their language.
Тіл
Фалиска тілі, б.з.б. VII ғасырында куәландырылған, үнді-еуропа тілдер тобына жатады. Латын тілімен бірге, италия тілдерінің латын-фалиска тілдер тобын құрайды. Бұл тілдің б.з.б. 150 жылға дейін латын тілінің ықпалына біртіндеп ілесіп, сақталған болуы мүмкін.
The Faliscan language, attested by the 7th century BC is an Indo European language. Together with Latin, it forms the Latino Faliscan languages group of the Italic languages. It seems probable that the language persisted, being gradually permeated with Latin, until at least 150 BC.