Кіріспе

Фалискилер – қазіргі Лационың солтүстігінде, Тибр өзенінің этрус жағында қоныстанған итальян тайпасы еді. Олар латын тіліне өте жақын фалиск тілінде сөйлеген. Бастапқыда тәуелсіз мемлекет болғандықтан, саяси және әлеуметтік тұрғыдан этрусқаларға қолдау көрсетіп, Этрус Лигасына қосылды. Осы сенім мен қатыстылығы оларды Римнің толық бағындыруы мен жақындағы құрылуына алып келді. Бүгінгі күнге дейін олардың өзіндік атауының тек бір ғана мысалы табылған: біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңындағы Фалерий Новиден алынған жазуда "Сардиниядағы фалискилер" деп көрсетілген, мұнда "фалиски" – көпше жақ, атау септігі. Этрус жазуларында оларды "фелускеш" деп атаған. Латынша атауы түпнұсқадан көп айырмашылығы болмауы керек. "sc" жұрнағы – "италиялық этнонимдерге тән".

География

Фалискилер римдіктермен "Фалиска елі" деп аталатын аймақта қоныстанды. Тибр өзенінің оң жағалауында, солтүстіктегі Гротта Порчиоза және оңтүстіктегі Капена қалаларын қамтитын аймақта орналасқан. Батысқа қарай, шамамен төртбұрышты аумақтың бұрыштары оңтүстіктегі Монти-Сабатини және солтүстіктегі Монти-Чимини тауларының етектерінде жатқан. Бракчано, Монтерози және Вико көлдерінен алынған гүл тозаңдарының үлгілері емен ағаштарынан тұратын тау ормандарының б.з.д. II ғасырына дейін тым тығыз болғанын көрсетеді. Егістік жерлер жанартаулық жоталар мен Тибр өзенімен шектелген. Аймақтың солтүстік шекарасы Монти-Чимини жотасының бойымен, оңтүстік шекарасы Монти-Сабатини мен Монте Сораттені байланыстыратын жота бойымен, ал батыс шекарасы екі ірі жанартау көлін байланыстыратын жоталардың бойымен өтті. Ішкі беткейлерден Тибрге қарай ағып түсетін өзендер, біріге отырып, тар шатқалдарды құрайды және ақырында Тибрге құятын Трея өзенінің шатқалына жетіп, тоқталады. Осы өзендерге көптеген көпірлер қажет болды. Көліктің көп бөлігі өзеннің батыс жағалауындағы Виа Тибуртина жолымен жүрді, оны тек Капенаның оңтүстігінде немесе солтүстіктегі Гротта Порчиозада ғана кесіп өтуге болады. Осы жерде Фламин жолы, бұрынғы Америна жолы, Нар өзенінің аңғары арқылы сабиндер еліне саяхаттап өтетін. Батыс жағында Виа Кассия немесе оның алдыңғысы Сутри аңғары арқылы жағалауға дейін жеткізді. Сондықтан фалискилер қорғалған жол торабында орналасқандықтан гүлденді. Олардың ең маңызды орталығы – Фальерий қаласы, римдіктер оларды аз қорғалатын жағдайға көшіргеннен кейін Фальерий Ветерес деп аталды, ал жаңа орны Фальерий Нови деп танылды. Екі қала да қазіргі Civita Castellana қаласының жанында орналасқан. Басқа қалаларға Фесценний, сондай-ақ ежелгі дереккөздерде есімдері аталмаған Коркиано, Вигнанелло, Галлезе және Гротта Порчиоза кіреді.

Тарих

Фалискилер этрусктермен одақтасып, Римге ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті. Олар б.з.б. 396 жылы жеңілгенде Вейимен одақтасты. Осыдан кейін Фальерийді жеңімпаз римдіктер басып алды. 358 жылы Таркиния көтерілгенде, Фалискилер Римге қарсы қайтадан қару көтерді, бірақ шамамен б.з.б. 351 жылы тағы да жеңіліске ұшырады. Бұл жолы қарсыластар арасында одақ шарты жасалып, Фальерийде римдік гарнизон орналастырылды. Фалискилер Бірінші Пуни соғысынан тәуелсіздігін жариялауға мүмкіндік алды, бірақ олардың көтерілісі б.з.б. 241 жылы 15 000 фалискидің қаза болуымен және Фальерийдің қирауымен аяқталды; қалғандары жаңа қалаға, Фальерий Новиге көшірілді.

Мәдениет

Этрусктердің үстемдігіне қарамастан, фалискандар өз итальяндық тегінің көптеген белгілерін сақтап қалды, мысалы, Юнона Киритис, Феронияға табыну, Хирпи немесе от секіріп өтетін ділдер Соракте тауында Соран құдайына жасаған құлшылық, және ең бастысы – олардың тілі.

Тіл

Фалиска тілі, б.з.б. VII ғасырында куәландырылған, үнді-еуропа тілдер тобына жатады. Латын тілімен бірге, италия тілдерінің латын-фалиска тілдер тобын құрайды. Бұл тілдің б.з.б. 150 жылға дейін латын тілінің ықпалына біртіндеп ілесіп, сақталған болуы мүмкін.