Кіріспе
Фрэнк Герберттің 1977 жылғы романы «Досади эксперименті» – американдық жазушы Фрэнк Герберттің 1977 жылғы ғылыми фантастикалық романы. Бұл Герберттің «Іздер мәселесі» және «Тәжірибелі саботажшы» атты әңгімелерінде құрылған және «Шалқыма жұлдыз» романында жалғастырылған ConSentiency ғаламында өтетін екінші толыққанды роман. Алғаш рет 1977 жылдың мамырдан тамызға дейін «Галакси ғылыми фантастика» журналында төрт бөлімнен тұратын серия ретінде жарияланды.
The Dosadi Experiment is a 1977 science fiction novel by American writer Frank Herbert. It is the second full length novel set in the ConSentiency universe established by Herbert in his short stories "A Matter of Traces" and "The Tactful Saboteur", and continued in his novel Whipping Star. It was first published as a four part serial in Galaxy Science Fiction magazine from May to August, 1977.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман алыс болашақта, адамдар көптеген түрлерден тұратын ConSentiency деп аталатын жұлдызаралық өркениеттің бір бөлігі болған кезде өтеді. Олардың бірі, Тапризиоттар, ғаламның кез келген жерінде екі саналы жанның арасында миға миді тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік береді, ал Калебандар "секіру есіктерін" (ғаламның кез келген екі нүктесі арасында жылдам саяхаттауға мүмкіндік беретін) қамтамасыз етеді. Осы екі технология ConSentiency-ді біріктіретін негізгі құрал. Алайда, секіру есіктерінің бір кемшілігі – көптеген күдіктенбес жандардың белгісіз мақсаттармен қалаған жеріне жөнелтілу мүмкіндігі. Үкіметке қарсы саботажшы осындай жоспарды әшкерелеуге тырысады. Джорж Х. Макки – Ерекше Саботажшы, Саботаж бюросының басшыларының бірі және Говачин алдында заңгерлік тәжірибе жасауға рұқсат алған жалғыз адам (legum – заңгер). Бюро штаб-пәтеріндегі саябақта медитация жасап отырғанда, Маккиге Калебан Фанни Мэй телебайланыс арқылы хабар береді. Фанни Мэй – теңдесі жоқ күшке ие, көп өлшемді түрдің әйел өкілі, оның осы ғаламдағы көрінісі – Плеяд шоқжұлдызындағы Thyone жұлдызы. Көп буын бұрын, Говачиндер Калебандармен келісім-шарт жасасып, құпия, рұқсатсыз эксперимент жүргізген. Олар Досади планетасын "Құдай қабырғасы" деп аталатын өтпес кедергімен оқшаулаған. Планетаға адамдар мен Говачиндер орналастырылған, оларда көне және заманауи технологиялардың үйлесімі болған. Планетаның өзі өте улы, тек "Чу" қаласын қамтитын тар шатқалда 89 миллионға жуық адам мен Говачин қорқынышты жағдайда тығылып жатыр. Осы елді диктатор басқарады, бұрын көптеген басқа да үкімет түрлері сыналыпты, бірақ ДемоПоль сияқты жүйені жою мүмкін болмаған. ДемоПоль – халықтың келісімінсіз немесе білместен оларды манипуляциялауға арналған компьютерлік жүйе. Досадидегі күнделікті билік мәдениеті зорлық-зомбылыққа толы. Билікті жүзеге асыру үшін, басқа құралдармен қатар, тәуелділікті тудыратын психотроптар қолданылады. Аға Лиатор (немесе Лиатор) Кейла Джедрик Досадиді түбірімен өзгертетін соғысты бастайды. Жорж Досадиге сапар шегеді және саналық байланыс арқылы Кейламен бірге қашып кетеді. Бұл оларға дене ауыстыруға мүмкіндік береді, содан кейін Досадиді оқшаулаған келісімшарттағы кемшілікті пайдаланып, секіру есігі арқылы қашып шығады. Азат болғаннан кейін, заңдық амалдар арқылы Досади халқы ConSentiency-ге жіберіледі, жақсылыққа немесе жамандыққа қарай, ал жобаны бастағандар McKie-ді жіберген себебі, оларға тиімді шешім табылуы мүмкін деп үміттеніп, салдарымен күреседі.
Джорж Х. Макки
Джорж Х. Макки – «Досади эксперименті» және екі бұрынғы қысқа әңгімелерде кездесетін Саботаж бюросының (BuSab) басты саботажшысы. Ол Тынық мұхиты аралдарының ұрпақтарынан шыққан, жасыл көзді, қызыл шашты, келбетсіз және жаман мінезді адам ретінде сипатталады. Говачиндер оның қасында сүйектерінің қартайғанын сезінеді дейді, себебі ол күлімсірегенде олардың «Бақа құдайына», құдайға жақын Заң беруші Мирегке ерекше ұқсайды. Туғаннан қақтығыс іздеуші Жорж Макки БуСабты өз бейімділіктерін табиғи түрде қолдануға мүмкіндік беретінін түсінеді. Бірақ Маккидің BuSab агенті ретіндегі табысы, іс жүзінде, оның зор ақыл-ойының және басқа халықтардың дәстүрлеріне деген жоғары сезімталдығының, сонымен қатар кез келген жағдайға бейімделу қабілетінің нәтижесі. Агенттік оны Досадиге «ең үздігі» ретінде жіберді, бірақ он бес буын зорлық-зомбылықта өскен халықпен салыстырғанда ол нәресте сияқты еді. Дегенмен, бір апта ішінде Кейла Джедрик оны «досадилерден де досади» деп бағалады. Кейлебандық Фанни Мэйге деген шынайы махаббатына қарамастан (оның махаббаты толығымен өзара), Макки адам әйелдерімен ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнатуда қиындық көреді; Досади ісі кезінде ол кемінде елу рет үйленген. Бірақ ол Кейла Жедрикті жанындағы серіктен гөрі әлдеқайда артық көреді.
Кейла Едрик
Кейла Джедрик – Досади тумасы, қысқа, тік қара шашы мен мұздай көк көздері бар адам. Ол тамақ тарату жүйесін басқаратын компьютерлік жүйеге елеусіз қате енгізді, соның салдарынан оның өзінің "Аға байланысшы" (немесе Лиатор) лауазымымен қатар 49 басқа адамның жұмысы да жойылды. Бұл кішкентай, жылғалы тас көшкінге айналып, планетаның жалғыз тұрғын қаласында адамдармен бірге өмір сүрген Говачиндерге қарсы толыққанды нәсілдік соғысқа алып келді – бұл дағдарысқа ол бұрыннан дайындалып жүрген. Джедрик – Досадиді қоршап тұрған Құдайлар қабырғасын бұзуға бағытталған сегіз буындық жоспардың нәтижесі. Саботаж бюросы Досадидің бар екенін білгенде, оны тексеру үшін ерекше саботажшы Жорж Х. Маккиді жібергенде, Джедрик Маккиді Досадидің номиналды билеушісі Бройдың қолына түсіп кетпес үшін тартып алды. Роман олардың дене, сана және мақсаттарының толығымен бірігу жолын баяндайды.
Брау
Сайлаушы Брой Досади планетасының билеушісі, ал Говачин Брой Чу ордаларында адамдар мен Говачин арасындағы нәсілдік бүліктерді, өзінің ұйымындағы Кеила Джедрик атты орта деңгейдегі қызметкер ұйымдастырған әлемдік соғыстың басталуы деп мойындауға асықпайды. Бірнеше күн өткен соң, Сайлаушы Брой адамдық одақтастарын тастап, барлық күштерін Чу арқылы Шетке дейінгі тар дәлізді қорғауға жұмсауға мәжбүр болады. Джедриктың басым қабілеттерін мойындағанмен, ол оның жеңісін мүмкін болғанша қымбатқа бағалау үшін қана өз-өзіне құрбан болатын бомбалаушыларды жібереді. Бірақ, Досади аспаны планетаны жоюға дайындықпен қараңғыланғаннан кейін, ол Джедрикке жеке басымен беріліп, қатты таңғалады. Уақытша Джедрикпен одақтасқан Брой, Құдайлар қабырғасы шарты күштен шығарылғаннан кейін ConSentiency ғаламындағы билікті өз қолына алады. Досади ісі сотқа түскенде, сот залынан аман қалған жалғыз судья ол болады. Дегенмен, соңында ол жаңа басшы Жорж Х. Макки басқаратын Саботаж бюросының "көмегіне" бір ғана нысана ұсынуға ғана қол жеткізеді.
Қабылдау
С. Бен Острендер "The Space Gamer No. 13" журналында "Досади тәжірибесі" кітабына шолу жасады. Острендер: "Күрделі сюжеттік өріліс кез келген ғылыми-фантастика жанкүйері үшін ең керемет оқу тәжірибесінің бірі. Бұл кітапты жоғары бағалаймын" деді.