Кіріспе

Ежелгі Италиядағы итальяндық тайпа

Эквилер – ежелгі Римнің ерте тарихында кездесетін, Орталық Италиядағы Лациумның шығысындағы Апеннин тауларының бөлігінде қоныстанған итальяндық тайпа. Римнен тәуелсіздік үшін ұзақ күрестен кейін олар жеңіліске ұшырады және олардың жеріне маңызды римдік колониялары орналастырылды. Экви тілінде деп саналатын тек екі жазу ғана сақталған. Бұл тіл итальяндық екенін анықтау мүмкін болды. Әйтпесе, аймақтағы басқа жазулар латын тілінде сөйлейтін колонистерге тиесілі. Осы жазулардағы колониялық экзоним – Экви және Эквиколи ("Эквиум колонистері"). Классикалық авторлардың қолжазбаларында Equic, Aequic, Aequac нұсқалары кездеседі. Егер "coli" жоқ түрі түпнұсқа деп есептелсе, ол эндоним болуы мүмкін, бірақ қазірге дейін қосымша дәлелдер табылған жоқ.

Тарихи география

Тарихшылар Эки және Рим арасындағы соғыстар туралы көптеген жазбалар жасаған, ал географтар оларды сирек атаған. Ежелгі Плиний мен Птолемей екеуі де бірдей қысқаша мәлімдеме жасайды: Эквикули қалалары – Клитерния немесе Клитерн және Карсоли немесе Карсиоли. Плиний оларды Августтың IV аймағына жатқызған, ал Птолемей олардың Сабиннің шығысында орналасқанын айтады. Рим империясының алғашқы кезеңінде Италиялық Экилердің барлық іздері жоғалып кетті. Аталған екі қала римдік отарлар болған. Ондағы жазуларда Карсиоли және Клитерния аталады. Ливий оларды алғаш рет соғыс жариялау рәсімдерін римдіктерден алған ежелгі халық ретінде сипаттайды. Ливий сонымен қатар Римнің соңғы патшасы Тарквиний Супербустың Экилермен бейбіт келісімге келгенін айтады. Олар римдіктерге қарсы бірнеше соғыс жүргізді, соның ішінде б.з.д. 458 жылғы Альгид тауы шайқасы болды. Олардың маңызды орталығы б.з.д. 484 жылы римдіктер тарапынан басып алынған делінеді, және тағы 90 жыл өткен соң қайтадан. Римдіктер мен Экилер арасындағы шайқастар туралы мәліметтер б.з.д. V ғасырдың екінші жартысында сиреп кетеді. Мүмкін, Экилер бірте-бірте көшпелі өмірден қол үзген, соның салдарынан шабуылдары азайған. Б.з.д. 390 жылы галлдық жауынгерлер тобы Аллия шайқасында рим армиясын жеңіп, Римді тонап алды. Ежелгі авторлардың мәліметінше, б.з.д. 389 жылы этрусктіктер, вольскілер және Экилер римдік биліктің әлсіреуін пайдалану үмітімен әскер жинады. Ливий мен Плутархтың айтуынша, Экилер Болаеде әскерін жинаған. Алайда римдік диктатор Марк Фурий Камилл Вольскілерге ауыр жеңіліс сыйға тартып, Экилер әскерін күтпеген жерден шабуылдап, олардың лагерін және қаласын басып алды. Диодор Сицилиялықтың мәліметінше, Камилл шабуыл жасаған кезде Экилер Болаені қоршап тұрған. Ливийдің айтуынша, б.з.д. 388 жылы рим армиясы Экилер жерін қайтадан қиратқан, бірақ бұл жолы қарсылыққа ұшырамаған. Оукли (1997) б.з.д. 389 және 388 жылдары Экилерге қарсы римдік жеңістер туралы хабарламаларды тарихи деп санайды, оны Экилердің б.з.д. 304 жылға дейін дереккөздерден жоғалуы растайды. Алайда, дереккөздердегі қайшылықтарға байланысты Болае маңындағы шайқастардың нақты сипатын анықтау мүмкін емес. Бола – латын қаласы болған, бірақ римдіктер мен Экилер арасында көптеген шайқастар болған және ол бірнеше рет қолы ауысқан. Сондықтан Экилердің (жазылмаған) басып алуы және римдіктердің қайта басып алуы немесе Экилердің сәтсіз қоршауы мүмкін. Экилер екінші Самнит соғысының соңына дейін толық бағындырылмаған, сонда оларға шектеулі сайлау құқығы берілген секілді. Олардың кейінгі саяси жағдайы туралы біз білетініміз – әлеуметтік соғыстан кейін Клитерния және Нерсае халқы res publica Aequiculorum құрамында біріккен, ол қазіргі Пескороккиано муниципалитетінде орналасқан қарапайым типтегі муниципалитет болды. Альба Фуценс (б.з.д. 304) және Карсиоли (б.з.д. 298) латын колониялары латын тілінің қолданылуын бүкіл аймаққа таратуға мүмкіндік берген; одан Луцераға және оңтүстікке дейінгі басты (және біраз уақыт бойы жалғыз) жол (Via Valeria) өтті. Республика кезеңінің соңында Экилер Aequiculi немесе Aequicoli деген атпен, муниципалитет ретінде ұйымдастырылған, олардың аумағы әлі күнге дейін Cicolano (латынша Ager Aequicolanus) деп аталатын Сальто өзенінің жоғарғы бөлігін құраған. Алайда олар бұрынғыдай ауылдарда өмір сүруді жалғастырған болуы керек. Олардың ішінде Нерса (қазіргі Civitella di Nesce) ең маңыздысы болды. Қалдықтарында үлкен көпбұрышты терраса қабырғалары бар.