Кіріспе

Ежелгі Италиядағы итальян тайпасы
италиялық тайпа

Марсилер – ежелгі Италиядағы итальян халқы. Олардың негізгі орталығы Фуцин көлінің (Клавдий тұсында құрғатылған) шығыс жағалауындағы Маррувий қаласы болған. Олар қоныстанған аймақ қазір Марсика деп аталады. Бұрын олар марс тілі деп аталатын тілде сөйлеген, оның жөнінде бірнеше жазулар куәлік етеді.

Тарих

Марсилер алғаш рет Вестини, Паелигни және Марручинимен біріккен конфедерацияның мүшелері ретінде танылды. Олар б.з.б. 308 жылы Самниттермен одақтасты, ал олардың бағынуынан кейін б.з.б. 304 жылы Римнің одақтасы болды. Екі жылдан кейін болған қысқа мерзімді көтеріліс үшін олар аумақтарын жоғалтып жазаланды, бірақ Рим одағына қайта қабылданды және Әлеуметтік соғысқа дейін адал қызмет етті, олардың жасағы итальяндық күштердің ең жақсысы саналды. Көлдің солтүстік-батыс бұрышындағы Альба Фукенс латын колониясы б.з.б. 303 жылы жақын мандағы Эквиан аймағында құрылды, осылайша 3-ші ғасырдың басынан бастап марсилер латын тілінде сөйлейтін қауымдастықпен байланысқа түсті, тіпті одан да батысқа қарай орналасқан Карсиоли латын колониясы да болды. Ауданның ең ерте таза латын жазулары Супинум маңынан табылған C. I. L. IX 3827 және 3848 болып табылады; олардың сипаты көбінесе Гракхан кезеңіне тән, бірақ одан да ертерек болуы мүмкін. Марси көтерілісшілерінің маңызды рөліне байланысты Марс соғысы деп те аталатын Әлеуметтік соғыста (б.з.б. 91–87 жж.) олар өздерінің көшбасшысы К. Помпедий Сило басшылығымен батыл күресті, жиі жеңілгенімен, соғыстың нәтижесі одақтастардың құқықтарының кеңеюіне әкелді. Помпедий Силоның барлық монеталарында латынша "Italia" деген жазу бар, ал басқа көшбасшылардың көбісі Оскан тілін қолданды.

Тіл

Тіл біліміндегі тізім оны Умбрия тілдер тобының бірі деп санайды.

Корпус

Марс жазулары әліпби стиліне сәйкес шамамен б.з.д. 300-150 жылдар аралығында (орта Рим республикасы кезеңінде) жасалған. Конвей тоғыз жазуды тізімдейді: біреуі Ортонадан, ал Маррувиум, Лекче, Трасакко және Лукодан екеуден. Бұған қоса, бірнеше түсіндірме сөздер, бірнеше жер-атаулар және бірнеше ондаған жеке есімдер латынша жазылған.

Фоналогия

Олардың тілі сол кездегі римдік латын тілінен өте аз айырмашылықтарға ие; себебі, көрінетін қысқартылған түрі, мысалы, Фучино емес, Фуогно, шын мәнінде тек жазу тәсілінің мәселесі болуы мүмкін. Соңғы буындарда, екі дауысты дыбыстар ай, ей және ой барлығы е ретінде көрінеді. Екінші жағынан, тайпаның ескі аты (көпше жалдама. Мартсе = лат. Мартис) оның шығу тегін көрсетеді және тио-ның тсо-ға ассибиляциясын көрсетеді, бұл оскан тіліне тән, бірақ классикалық латын тіліне бөгде.

Фуцин көлі қоласы

Фуцин көлі қоласы – 1877 жылы Льюко маңында көлді құрғату кезінде табылған, жазуы бар қола тақта. Көлдің астында қалған ежелгі елді мекеннен табылған. Бронзалық тақта ханзада Алессандро Торлонияның мұражайына қойылды және жариялану үшін суретке түсірілді. 1894 жылы жоғалып, содан бері табылған жоқ. Тақтадағы мәтін мынадай: caso cantouio | s aprufclano cei | p apur finem e | salicom en ur | bid casontonio | socieque dono | m ato. er. a[n]ctia | pro le[gio]nibus mar | tses. Бұл, көбінесе, жергілікті Анктия (a[n]ctia) құдайына Марс легиондары атынан (pro le[gio]nibus martses) шалынған, шошқалардың (apruf) құрбандықтарын (dono) сипаттаған немесе осы құрбандықтар туралы мәлімдеме болуы мүмкін.

Дін

Лукус Ангитияның қасиетті орны, Ангития құдайының басты ғибадатханасы мен тоғайы Фуцин көлінің оңтүстік-батыс бұрышында, Клавдий туннелінің кіреберісіне және Луко деи Марси ауылына жақын орналасқан. Ангитияға орталық жоталарда емші құдай ретінде кеңінен құлшылық етілген, әсіресе ол сиқыр мен Марс ормандарының шөптерін қолданып жылан шағуларын емдеуде шебер болған. Бұл дәстүрді жергілікті тұрғындар қазіргі заманға дейін сақтап келген. Рим олардың елін сиқыршылықтың отаны деп есептеген.