Кіріспе

Өнер туындыларының түрі Қазіргі кезде "Кедейлер Киелі кітабы" термині шіркеулер мен соборлардағы жеке немесе ұжымдық түрде Киелі кітаптың ілімдерін негізінен сауатсыз халыққа түсіндіру үшін жасалған өнер туындыларын сипаттау үшін қолданылады. Бұл өнер туындылары ою-өрнек, сурет, мозаика немесе шыны терезелер түрінде болуы мүмкін. Кейбір шіркеулерде бір ғана сурет, мысалы, боялған шыны терезе, Кедейдің Киелі кітабының рөлін атқарады, ал басқаларында бүкіл шіркеу біртұтас схемаға біріктіретін күрделі библиялық баяндамамен безендірілген.

Biblia pauperum (Біблія кедейлер)

Poor Man's Bible терминін Biblia pauperum деп аталатын, жарық қолжазба немесе басылған "блок кітап" түріндегі библиялық суретті кітаптармен шатастыруға болмайды. Неміс ғалымдары 1930 жылдары берген атауға қарамастан, жарық Biblia Pauperum кедейлерге тиесілі болуы үшін тым қымбат болды, бірақ баспа нұсқалары әлдеқайда арзан болған және олардың көбі кедейлерге нұсқау беру үшін көрсетілді. Алайда кітаптар, кем дегенде олардың алғашқы қолжазба нұсқаларында, байлар үшін жасалғанына қарамастан, үлкен шіркеудің ою-өрнектері мен терезелері есіктерден кіргендердің барлығына тегін ойын-сауық пен нұсқаулар берді, тақырыпта да, иконографияда да ұқсас нәрселер болды.

Мотивтерді қайта жасау

Кітап басылғанға дейін, кітаптарды қолмен көшіруде түпнұсқаға адалдық сақталған жалғыз нәрсе - бұл Киелі кітап пен басқа да әдебиеттерді ұрпақ үшін сақтау. Құжаттың мәтінімен қатар, көбінесе түсіндірмелері мен суреттері жазылған. Талантты суретшілер өздерінің стильдерін және әшекейлерін қосқанмен, көптеген суреттердің формасы бірдей болды, әртүрлі көріністер немесе мотивтер әр түрлі құралдарда бірнеше рет қайталанды. Мысалы, бірнеше қойдың ерекше мотиві бар, олардың бірінің құлағын тырнауға арналған аяғы бар, бұл Италияда 13 және 14 ғасырларда қолжазбаларды жарықтандыруда, қабырға суреттерінде және оюлы тас панелдерде кездеседі. Рим саркофагтарында кездесетін парлы ұшатын қанатты фигуралардың мотиві христиан өнерінде періштелерді бейнелеу үшін жиі қолданылады. Қолжазбалардан алынған суреттерді бейнелеу әсіресе түрлі Biblia Pauperum жиі көздері бар боялған шыны терезелерде кең тараған.

Аяндар

Киелі кітапты суретке түсірудің басты мақсаттарының бірі - көрерменге "Құтқарылу жолын" көрсету еді. Осы мақсатқа жету үшін көркемдік жоба арқылы көрерменге екі маңызды жайтты білдіру керек.

Өкініш, кінә мен қорқыныш туралы хабар

Кедейлер Киелі кітапты оқыған адам өзінің мақсатын орындауы үшін, көрермен өзінің күнәкар екендігін және Қиямет күні сот алдында тұрғанын білуі және қабылдауы керек. Бұл Сот күні Киелі кітаптың соңғы кітабында сипатталған, ол Иоаннның Аян кітабы деп аталады. Онда Иоанн көптеген көріністерді, соның ішінде қорқынышты Аян кітабы мен төрт Көкті аңдар көтерген тақта отырған Иенің көрінісін сипаттайды: қанатты арыстан, қанатты адам, қанатты бұқа және бүркіт, сондай-ақ Езекиел кітабында сипатталғандай. Бұл Аян көп жағдайда сот, көктегі сыйлықтар мен тозақтың қорқынышымен немесе олардан тыс бейнеленеді, басты кіреберіс есігінің үстінен. Тас ою өнері кең тараған елдерде ол сыртқа қойылады. Қабырға кескіндемелері кең тараған елдерде соңғы үкім негізгі есіктің үстіндегі ішкі қабырғаны алып жатыр.

Сенім, үміт және сүйіспеншілік туралы хабар

Кедейдің Киелі кітабындағы екінші аян - Құдайдың адамзатты құтқару жоспарының ашылуы. Ол өз ұлы Исаны адам баласы ретінде дүниеге келіп, адамдардың арасында өмір сүріп, адамзаттың жасаған күнәларының құнын өтеу үшін өлімге қиянат етті. Исаның бейнесі шіркеулердің қабырғалары мен терезелерінде бейнеленгені Құдайдың сүйіспеншілігінің, рақымының, мейірімі мен салтанатының көрінісі. Бұл, жалпы алғанда, әрбір кедейдің Киелі кітаптарының тақырыбы. Адамзат пен оның күнәкарлығы жайлы негізгі тақырыпты бірнеше жолмен суреттеуге болады. Орта ғасырлардағы сурет өнерінде Мәсіхтің қорқынышты суреттері көп болғанмен, Ренессанс дәуірінде олар аз кездесті. Ал басқа жағынан, Адам ата мен Хауа ананың Құдай тыйым салған жемісті жегені туралы Жаратылыс кітабында көптеген оқиғалар жазылған. Сондай-ақ, "Жеті өлімге әкелетін күнә" және "Ақылды қыздар мен ақымақ қыздар" астарлы әңгімесін суреттеген. Осының бәрі адамзатқа Құдайдың құтқаратын рақымын алу үшін Исаға бет бұрудың қажеттігін растауға тырысты. Құдайдың Иса арқылы рақымын көрсетуі әр түрлі жолдармен көрінеді. Исаның дүниеге келуі, құрбандыққа шалу өлімі, кейіннен қайта тірілуі не салтанатты түрде келуіне назар аударылуы мүмкін. Басқа шіркеулерде әсіресе шіркеу бағышталған әулиеге қатысты оқиғаға немесе оқиғаларға назар аударылады. Мысалы, Сент-Томасқа арналған шіркеудің бас құрбандық үстелінің үстінде майлы сурет қойылуы мүмкін. Ассизидің қасиетті Францискке арналған шіркеуде әулие үлкен панелдік айқышқа ілінген крест алдында дұға етіп, Құдайдың даусын естіп, қолына Мәсіхтің айқышқа шегеленуінің жараларының белгілерін, стигмаларды алған керемет сәтке назар аударуы мүмкін. (Бұл крест, оның алдында 12 ғасырда Франциск дұға етті әлі де бар.)

Елшілердің елшілікті алмастыруы

Қиыр киіз үйдің рөлінің бір бөлігі шіркеудің рөлін растау болды. Мәсіхтің шіркеуі - мәсіхшілердің қауымы. Бірақ, тар мағынада ол ұйым болды, әсіресе, ересь, гуманизм, жік және реформа қауіп-қатері төнгенде, ол құтқарылуға дұрыс жолды ұсынудағы рөлін сақтап, нығайтуға тиіс болды. Ғибадатханалардағы сәндік схемалар жиі шіркеудің рөлін көрсетеді. Бір мәселе - шіркеудің негізін елшілер қалаған, оның тарихы сол уақытқа дейін жалғасып келеді. Бір жолы шіркеуде елшілердің немесе ертедегі шейіт болғандардың молдалары болуы мүмкін. Түрлі діни беделді адамдардың дене мүшелерін сату кең көлемде болды. Кем дегенде үш шіркеу Магдалалық Мәриямның мәйітін ұстаймыз деп есептейді. Мүсіндермен бірге сүйек, алтын және асыл тастардан жасалған әдемі монументтер келді. Кейбір әулиелердің сүйектері емдік қасиеті бар деп айтылған. Бұл сәтті құбылыс діни саяхатты тудырды, бұл шіркеу үшін өте пайдалы болды және егер әулие жеткілікті танымал болса, діни саяхат жолындағы барлық шіркеулер мен монастырлар үшін. Орта ғасырлардағы ең танымал діни саяхат шіркеулерінің үшеуі Иерусалимдегі Қасиетті қабір шіркеуі, Испаниядағы Сантьяго-де-Компостелла және Кенттегі Кентербери соборы болды. Шіркеулер, әсіресе монастырлар өздерінің құрметін көрсетті. Кентерберийлік Томастың мысалы. Бұл архиепископты Генрих II патшаның қолбасшылары собордағы құрбандық үстелінің жанында дұға етіп жатқанда өлтірді. Патшаның өзі соборға қайырымдылықпен барып қайтты. Көптеген боялған шыны жыл өткен сайын жоғалып кеткенімен, әлі де екі терезе қалды, олар көптеген ауруларды сауықтыру мен Сент-Томаспен байланысты кереметтерді көрсетеді, оның өлімінен бұрын да, кейін де. Монастырь шіркеулерінде көбінесе сол тәртіпке жататын әулиелерге баса назар аударылады. Мәриямның Мәсіх Баламен бірге таққа отырғанын және көптеген қасиеттілердің, соның ішінде І ғасырдағы және осы жұмысты тапсырған белгілі бір орденге жататын кейбір қасиеттілердің айналасында болған діни суреттерді көру сирек емес. Чиркөуліктің өз рөлін растаудың тағы бір жолы - діни рәсімдерді жүргізу. Кейбір шіркеулерде әртүрлі ырымдар мен тағамдарды бейнелейтін, шіркеудің осы рөлін қолдайтын сәндік схемалар бар. Дербиширдегі Тидсвеллдегі Сент-Джон шіркеуінде ХХ ғасырдағы Адвент және Уильям Хунстонның крестильдік, конфирмациялық және діни рәсімдерін көрсететін өте жақсы жиынтығы бар.

Айқышқа шегеленген

Айқышқа шегеленген мүсін - кез келген шіркеудің сәндік схемасындағы ең маңызды бір сюжеттік нысан. Орта ғасырлар кезеңінде тәре, Англияда Rood деп аталатын, көне саксон roda, үлкен тәре, жиі квирда ілінеді немесе квирды немесе киелі үйді шіркеудің қалған бөлігінен бөліп тұратын экранда тұрды. Ағаштан жасалған суреттелген немесе ою-өрнектелген ілінген айқышқа ілінетін. Англияда, көбінесе, таспен қапталған экрандар, бірақ та тақтаның өзі жоқ, распен бірге Мәриямның Мәсіхтің анасы және Ізгі хабарды уағыздаушы Жоханның немесе шомылдыру рәсімін жасаушы Жоханның бейнелері "Қараңдар, Құдайдың Тоқтысы" деген жазуы бар байрақты көтеріп жүретін. Италияда роудтарды ең танымал суретшілер мен мүсіншілер, мысалы, Джиото, Брунелески және Донателло жасаған. Көптеген протестанттық шіркеулерде айқыш ағаштан жасалған кресттің орнына қарапайым, бейнесі жоқ крест орнатылған.

Евангелие

Кедейдің Киелі кітаптағы ең көп таралған тақырып - Мәсіхтің өмірі, Исаның тууы, өмірі, азап шегуі, өлімі мен қайта тірілуі туралы әңгіме. Бұл суреттердің үздіксіз тізбегімен байланысты болуы мүмкін, бояу, мозаика, ағаш мүсін немесе боялған шыны, және шіркеу қабырғаларының айналасында немесе, әсіресе француз кафедральдық соборларында, киелі орынды қоршап тұрған экранның нишаларында орналасады, сондықтан оларды амбулаторияда жүріп жүрген адамдар көре алады. Исаның өмірінің бір ғана қыры, көбінесе өлімі мен қайта тірілуі, суреттеледі. Бірақ бұл тақырып әр шіркеуде әр түрлі болуы мүмкін. Ауруханаға жақын орналасқан шіркеудің терезелері керемет түрде сауыққан адамдарға арналған болуы мүмкін. Ал басқа бір шіркеуде Исаның өміріндегі игі істер мен өзгелерге қызмет етуге баса назар аударылған жайттар айтылуы мүмкін. Мұндай тақырыптар әсіресе 19 және 20 ғасырлардағы шіркеулерде кең таралған.

Крест жолының бағыттары

Кескіндік баяндаудың маңызды түрі - Исаның азап шегуі (сот және жазалау) туралы әңгімелейтін Крест жолы деп аталатын цикл. Бұл суреттер Рим-католик шіркеулерінің бәрінде де кездеседі және олар ой жүгірту мен дұғалар сериясының бастауы ретінде құлшылық мақсаттарында қолданылады. Крест жолының жолдар әдетте майлы суреттер түрінде, қалыпталған және боялған гипс немесе кесінді ағаштан жасалған, алғыштарға орнатылған және аралық қабырғаларға ілінетін, сондықтан реттілік оңай орындалуы мүмкін.

Қыздың өмірі

Киелі кітаптың басқа бір түрі, кейде қосымша каноникалық, жиі суреттелетін оқиға - бұл "Құдай ананың өмірі", ертеректе оның ерте өмірінде, біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасында жазылған "Джеймс кітабының балалық шағы" сияқты кітаптардан алынған қосымша апокрифтік көріністерді пайдалана отырып, шоғырландырылған. Мария циклдері әдетте Мәсіхтің тууына дейін, көбінесе Даналардың сапары мен Мысырға қашуды қоса, Мәриямның өмірінен кейінгі көріністерді қамтиды, әсіресе, оның айқышқа шегеленуі, Елуінші күн мейрамы мен оның өлімі, Қыздың өлімі деп аталады.

Ескі Келісім

Ежелгі Келісімнің ең жиі көрініс беретін үзіндісі Адам мен Хауаның әрекеттері арқылы адамзат пен адамзаттың жаратылуы мен құлдырауы. Ескі Келісімдегі оқиғалардың кең ауқымды схемалары салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Ең көнесі Римдегі Санта-Мария-Маджоре базиликасындағы V ғасырдағы мозаикаларда. Италияда екі толық фрескалық сызба бар, біреуі 14-ғасырда Падуа соборының баптистериясында Джусто де Менабуои суреттеген, ал екіншісі Сан-Гиминьянодағы Коллегиат шіркеуінде Бартоло ди Фредимен бірдей уақытқа таман салынған. Салынған шыныдан жасалған кейбір сақталған схемалар бар, соның ішінде Париждегі Сент-Шапельдегі. Мұндай жобалардың ең танымалдары Микеланджелоның Сикстин шіркеуінің төбесінде сурет салған және Лоренцо Гибертидің Флоренция баптистериясының есіктеріне қоладан жасаған "Жәннәт қақпалары" деп аталатын жобалары. Көптеген басқа схемалар порталдар мен есіктердегі осындай шағын өлшемі бар ою-өрнектерде сақталған.

Қасиеттілердің өмірлері

Көптеген шіркеулер мен соборлар белгілі бір Киелі кітап немесе ерте христиандық әулиеге арналған және сол әулиедің атын алып жүреді. Басқа шіркеулерді кейінірек қасиетті деп жариялаған адамдар құрды немесе олармен байланыста болды. Бұл ассоциациялар жиі шіркеудің безендіруінде атап өтіледі, құлшылық етушілерді әулиелердің тақуалығына, жақсы істеріне немесе берік сеніміне еліктеуге шақырады. Кейде киелілер бір-бірімен бірге сурет галереясында бейнеленеді, бірақ әңгімелерді бейнелеу де кең таралған. Бұл бір оқиға түрінде болуы мүмкін, мысалы, Сент-Себастьян ағашта байланған және жебелермен қапталған немесе Сан-Кристофер бала Мәсіхті өзеннен өткізген немесе әулиенің өмірі Исаның өмірі бейнеленген жолға ұқсас, мысалы, Сан-Гимньянодағы Сант-Агостино шіркеуіндегі Беноззо Гоццолидің Сент-Августин өмірі сияқты. Қасиеттілердің өмірбаяны өте сенімді дереккөздерге негізделген болуы мүмкін. Екінші жағынан, кейбіреулерінде қиял элементтері болуы мүмкін, ал басқалары толығымен ойдан шығарылған болуы мүмкін. Кейбір әңгімелер көпшілікке танымал, ал олардағы әулиелерді оңай тануға болады. Бұлардың қатарына: Арк қаласының Жаһаннасы, алғашқы христиан шейітінің атын атаған Стефан және құстарға уағыз айтқан Ассиздің Франциск әулиелері жатады. Көптеген басқа да әулиелер бар, олардың танылуы өте жергілікті. Олардың арасында Сан-Жиминьяноның Санта-Финасы бар, оның өлімі мен жерлеу рәсімі Доменико Гирландайоның екі фрескасында суреттелген.

Анықтамалық Киелі кітап

Исаның өмірін бейнелейтін көптеген сәндік схемаларда әңгіме Ескі Келісімнен және кейде Елшілердің істерінен алынған байланысты оқиғалардың контекстінде орналастырылған. Ескі Келісімдегі кейіпкерлер, олардың өміріндегі белгілі бір оқиғалар арқылы, Исаны әртүрлі жолдармен бейнелейді. Олардың іс-әрекеттері мен мінез-құлқы Исаның мінез-құлқына қарама-қайшы келеді. Мысалы, Киелі кітапта Құдай таза әрі кінәсіз етіп жаратқан Адам атаның азғырылуымен адамзатты күнәға азғырып, күнәға батырғаны айтылған. Ал Иса күнәдан арылып, Адам ата мен оның ұрпақтарының күнәсін өтеу үшін өмір сүрді. Крос-сынықтама әдетте қарапайым жапсыру арқылы жүзеге асырылады, әсіресе ортағасырлық шыны терезелерде, онда Исаның әңгімесі терезелердің орталық панельдерін алып, екі жағында Ескі Келісімнен немесе Елшілердің істерінен алынған оқиғалар бар. Бұл ретте терезелердің Biblia Pauperum-мен көп ұқсастығы бар, олар жиі осылай орналастырылып, кейде дизайн көзі ретінде пайдаланылған. Он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдың басындағы терезелерде негізгі баяндауды қамтитын бөлімдер көбінесе үлкен болады, ал Ескі Келісім панельдері өте кішкентай болуы мүмкін. Кейде ерте қайта өрлеу дәуірінің панельдік суреттерінде ұқсас құрылым қолданылады. Уильям Уэйлстің ХІХ ғасырдағы шығыс терезесі, Чилхам, Кент, ортағасырлық кезеңнен бастап болған көріністердің үлгілі жұптасуын көрсетеді. Иса қатты қиналған күйінде Гетсимани бағында дұға етеді. Иса шәкірттері Петір, Жақып және Жоханның қасында болуларын өтінді. Бірақ олар ұйықтап қалып, Исаны "жеке тастап кетіп" кетті. Төменде: Жүсіп армандайтындарды өз ағалары құдыққа салып тастайды. Исаны айқыш ағашын арқалап, Голгофаға алып барады. Төменде: Ысқақ әкесі Ыбырайымның жетелеуімен отын көтеріп бара жатыр. Иса айқышқа шегеленіп өлтірілді. Төменде: Құтқарылу мейрамында исраилдіктер құрбандыққа шалынған тоқтыны сойып, оның қанын есік жақтауларына Жаратқан Иенің періштесіне белгі ретінде жайып қояды. Иса өлімнен қайта тірілді. Төменде: Жүністі үш күн бұрын жұтқан үлкен балық түкіріп тастады. Иса көкке көтеріледі. Төменде: Ілиясты періштелер көкке көтереді. Кейбір күрделі схемаларда Ескі Келісімдегі оқиғаларға ғана емес, сонымен қатар Жаңа Келісімдегі оқиғаларға да сілтеме жасалады. Мұндай схемалардың бірі - Джоттоның Падуадағы Скровегни шіркеуіндегі суреті. Алғашқы көріністе, Мәриямның тууы мен балалық шағы мен Исаның өмірі туралы фрескалы көріністер қабырғалар айналасында тек қана қатарлап, алдын ала болжауға болатын ретімен, олардың арасында Ескі Келісімнің мотивтері (ерекше егжей-тегжейлі көріністер емес) бар. Жақын зерттеу бай мән-жайлылықты көрсетеді. Сценалар бір-біріне қарама-қарсы немесе бір-біріне сәйкес келетін, бір тік қатарда немесе ғимараттың қарама-қарсы жағында орналастырылған. Мұндай көріністерге сәби Мәсіхтің алдында тізе бүгіп отырған данышпандар, Петірдің алдында тізе бүгіп, аяғын жуған Иса және Мәсіхтің қайта тірілуімен Лазардың өлімнен қайта тірілуі жатады.

Дөңгелек әлем

Көп шіркеулердің суреттерінде Құдайдың ұлылығын жаратылыстары мен олардың рет-ретімен жасалғаны арқылы көрсету кең тараған. Құдай көбінесе Жаратылыс кітабында сипатталғандай, жаратылыс актісінде бейнеленеді. Ол аспанды (немесе Жерді) жаратады, аспанда Күнді, жұлдыздар мен Айды орналастырады немесе адамзатты жаратады. Жердің көптеген символикалық бейнелері бар, кейде Жаратылыс кітабында Едемнен ағып жатқан төрт өзенді көрсетеді. Барокко өнерінде жер шары әртүрлі дәрежеде дәлдікпен бейнеленеді. Жаратылыс кітабында ежелгі әлемді бөлген төрт өзен аталып кеткендей, мәсіхшілер шіркеуінің негізін қалаған төрт жазушы да болған. Конвент төрт компасты, төрт желді, от, ауа, жер және су элементтерін және адам табиғатына әсер ететін төрт гуморды ұсынды. Төрт саны Құдайдың дүниені ұйымдастырған әдісінің бір бөлігі болып көрінді. Бұл сөз тіршілік иелерінің төрт аяғы, ғимараттардың төрт тірекке тірелуімен байланысты. Сондықтан төрт адамнан тұратын топтар немесе заттар христиан өнерінде жиі кездеседі, бұл шіркеудің Құдай орнатқан материалдық және жер бетіндегі заттардың тәртібімен тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Жыл бойы

Құдай жаратылысының тақырыбымен байланысты Құдайдың тәртібі. Күндіз күнді, түнді айға айналдырған Жаратылыс кітабындағы Құдай жұлдыздарды да белгілі бір үлгіде қозғалтты, бұл кезеңдердің өзгеруіне сәйкес келді және оны егін егу мен жинаудың қашан болатыны туралы Құдайдың басшылығы ретінде қарастыруға болады. Зодиак белгілерінің ежелгі сәйкестігі қолданыла берді және көбінесе кішкентай ою-өрнектерде, әсіресе аркалы есіктерде, сондай-ақ боялған шыныларда бейнеленген, өйткені үлгі циклдік болғандықтан, олар әсіресе қызғалдақ терезелердегі кішкентай панельдерге сәйкес келді. Зодиак айлардағы еңбектермен, жылдың белгілі бір айларында атқарылатын әртүрлі жұмыстармен және іс-әрекеттермен, егін жинау мен жинаумен, аң аулаумен және тойлаумен, сондай-ақ ақпан айының ұзақ суығында оттың жанында отырумен тығыз байланысты болды. Көптеген адамдар ауылдарда өмір сүргендіктен, шіркеулердің аркалары мен терезелерін безендіруге арналған жұмыстар өте танымал болды.

Құдайдың сыйлары

Жаратылыс кітабында айтылғандай, Құдай аспан мен жерді жаратты, сонымен қатар адамды да өз бейнесі бойынша жаратты және адамзатты да шығармашылыққа баулады. Бұл - діни өнерде үнемі кездесетін кіші тақырып. Мұнда, әсіресе, тас қалаушылар, ағаш кесушілер, суретшілер мен шыны жасаушылардың жұмыс істеп жүргені бейнеленген. Сонымен қатар, монахтар, музыканттар мен жазушылардың сансыз бейнелері бар. Сонымен қатар, олардан басқа, орақшылар мен тоқымашылар, саудагерлер, аспазшылар, жүк тасушылар, етшілер, дәріханашылар, терішілер, бұқашылар, балықшылар мен қойшылар бейнеленген. Жалпы, адам өмірін бейнелейтін бұл суреттер көркем өнер деп аталатын сән элементтерінің қатарына жатпайды. Олар көбінесе аз ерекшеленетін орындарда тұрады және жиі танымал болмауы мүмкін. Олар бағаналардың басында және төбеде жапыраққа жасырынып тұрады. Олар ғимараттардың сыртында шағын панельдерді құрайды немесе құйраның бүгілетін орындықтарының астында ағаштан ою-өрнек жасалады. Екінші жағынан, өнер туындыларын ірі гильдиялар демеушілік еткен жағдайда, олар танымал суретшілердің шедеврлері болуы мүмкін, мысалы Флоренциядағы Орсанмичеле шіркеуінің сыртқы нишаларын толтыратын қамқоршы қасиеттілердің мүсіндерінің сериясы, оның ішінде Донателлоның Қару-жарақшылар тапсырған және қазір Барджеллода орналасқан Санкт-Джордж ерте қайта өрлеу дәуірінің ең танымал мүсіндерінің бірі. Бұл қасиеттілердің қатарында ұста, кәсіби сарбаз, дәрігер, салық жинаушы және төрт аяқ киім жасаушы бар.

Грифон, гаргуль, аңдар және херубтар

Соборлар әр түрлі жан-жануарлар мен кейіпкерлермен безендірілген, олардың көпшілігі христиандықпен ешқандай байланыс жасамайды. Көбінесе бұл аң белгілі бір жамандықты немесе жақсылықты бейнелейді немесе белгілі бір қасиетке ие деп саналады, ол христианға ескерту немесе үлгі ретінде қызмет ете алады. "Тәннің күнәлары" көбінесе тілдерін шығарып, сақалдарын сылап, жыныс мүшелерін көрсетіп немесе тамақты тойып жейтін адамдармен бейнеленген. Басқа мотивтер Мәсіхтің табиғатын немесе шіркеудің табиғатын бейнелейді. Олардың бірі - пеликан. Бұл аштық балаларына тамақ беру үшін пеликан өзінің көкіректерін соққыға дайын деп саналады. Осылайша, пеликан Мәсіхтің шіркеуге деген сүйіспеншілігінің символына айналды. Қақпалардың, қабырғалардың, төбелердің, соборлардың ағаштан жасалған мүсіндерінің әртүрлі түрінде қоян, қаз, маймыл, түлкі, арыстан, түйе, грифон, бір мүйізді, ара және бүркіт тәрізді жануарлар кездеседі. Кейбіреулері, мысалы, Нотр-Дамдағы Гаргуилдер көпшілікке танымал. Англиядағы Рипон соборындағы Блемия мен Жасыл адам сияқты басқалары Квирдің бүгілетін орындықтары немесе мирисордтары астында жасырынып тұрады.

Қабырғалық

Қабырға кескіні - қабырғаға салынған сурет. Мозаика мен боялған шыныға қарағанда арзан, жақсы жағдайда өте берік болуы мүмкін, бірақ ылғалдан зақымдалуы және шам түтінімен ластануы мүмкін. Тарихи қабырғалар әдетте шіркеулердің жоғарғы қабырғаларында орналасады, ал төменгі қабырғалар мәрмәр немесе драпеж сияқты боялуы мүмкін. Олар сонымен қатар аркаларда, күмбезді шатырларда және күмбездерде кездеседі. Қабырғаға суреттер салу ежелгі Римде кең тараған сәндік түр еді. Алғашқы христиандық қабырға суреттері Рим катакомбаларынан алынған. Олардың ішінде Мәсіхтің Ізгі Бағушы ретінде бейнеленген көптеген бейнелері бар, әдетте, ол иығында қой ұстаған жас, сақалсыз адамның стандартты бейнесі ретінде бейнеленеді. Сондай-ақ, көпшілікке танымал суреттерге: "Мадонна мен Бала", "Жүністің теңізге лақтырылуы", "Три молодых мужчины в печи" және "Последний ужин" жатады. Аурелийлер катакомбасындағы бір ерекше қабырға кескіндемесінде Исаның ең алғашқы бейнесі бар. Бұл жерде ол бір топ адамға емес, адалдар мен адасқандарға ұқсайтын қойлар мен ешкілерге уағыз айтып отыр. Қабырғаға сурет салу христиан шіркеулерінде әдеттегі сәндеу түрі болды. Киелі кітап тақырыптары бейнеленген қабырғалар бүкіл христиан әлемінде кездеседі. Олар кейбір аймақтарда басқаларға қарағанда шіркеудің сәндеуінің кең таралған түрі болып табылады. Шығыс православие шіркеуінің басымдықты жерлерінде боялған шіркеулер кең тараған. Румынияда шіркеулердің ерекше тобы бар, онда ішкі емес, сыртқы көрінісі бай сәнді, соңғы сот бейнелері бар үлкен аркадалы верандалар. Қабырғаға сурет салу Италияда да кең тараған, онда әдетте фреска әдісі қолданылған, жаңа салынған, сәл ылғалды гипске сурет салу. Орта ғасырлар мен ерте қайта өрлеу дәуірінен көптеген керемет үлгілер сақталған. Киелі кітапта айтылған оқиғалардың ең танымал мысалы кедейлерді емес, байлар мен билік иелерін тәрбиелеу үшін жасалған. Сикстин шіркеуінің төбесінде Микеланджело Рим папасы Юлий ІІ-ге арнап жасады. Қабырғалық суреттер Францияда, әсіресе, қабырғалар кеңірек болатын оңтүстікте, шыны бояу өнері басым болған солтүстікке қарағанда кездеседі. Англияда Реформация кезінде болған жауыздықтардан аман қалғандар аз болды. Ерте ортағасырлық үлгілер Германия мен Испанияда бар.

Мозаика

Мозаика - қатты беттерді растворға салынған түрлі түсті тас немесе шынымен безендіру өнері. Алтын мозаиканы алтын жапырақты мөлдір шыны плитканың бір бетіне жағу арқылы және алтынды иіске қарай қою арқылы жасауға болады, сондықтан ол көрінеді, бірақ сыпырылуы мүмкін емес. Алтын плиткалар көбінесе суреттердің аясы ретінде қолданылады, бұл жарқыраған және сәнді әсер береді. Мозаиканы тегіс немесе қисық беттерге бірдей қолдануға болады және көбінесе күмбездер мен күмбездерді безендіру үшін қолданылады. Мозаика кеңінен қолданылатын шіркеулерде шіркеудің ішкі бөлмесі суреттер мен үлгілермен қапталғандай әсер береді. Мозаика бүкіл Рим империясында сәндеудің кең таралған түрі болды және оның беріктігі үшін әдетте едендерге қолданылады, онда ол алдымен қиыршық таспен немесе кішкентай мәрмәр плиткалармен орындалды. Ерте христиан дәуірінде шыны плиткалар қабырғалар мен күмбездердің безендіруі үшін кеңінен қолданылған, Римдегі Санта-Констанца кесенесінің күмбезі сәндік, наративті емес христиан мозаикасының тамаша үлгісі болып табылады. Соңғы Рим кескіндемелі мозаикасының бірегей үлгісі - Санта-Пудженциана шіркеуінің керемет апсидалық мозаикасы. Оның әпкесі Санта-Прасседеге арналған жақын жердегі шіркеуде византия стиліне тән мозаикалар бар. Мозаика Византия дәуірінде сәндеудің сүйікті түрі болды және осы стильдегі сәнді шіркеулерді бүкіл Грецияда, Түркияда, Италияда, Сицилияда, Ресейде және басқа да елдерде көруге болады. 19 ғасырда Лондондағы Сент-Полс соборының күмбездеріне алтын мозаикалар қолданылып, жаратылысты суреттеді. Алайда Батыс Еуропада Альп тауларының солтүстігінде сирек кездесетін.

Тас

Таспен мүсін жасау - бейнелерді жасаудың ең тұрақты әдісі. Тас ауа райына төзімді болғандықтан, шіркеу ғимараттарының сыртын бейнелі безендірудің ең жақсы тәсілі болып табылады. Өкінішке қарай, XIX және XX ғасырлардағы ластану мен қышқыл жаңбырлардың салдарынан ғасырлар бойы қалыпты күйінде қалған көптеген сәулет мүсіндері тез нашарлап, соңғы 150 жылда танылмайтын болды. Ал шіркеу ғимараттарының ішінде орнатылған мүсіндердің көбісі ойып жасалған күні сияқты жаңа. Тас мүсіндер көбінесе оны орналастыратын ғимараттың өзінен жасалғандықтан, олар көбінесе ішкі жағынан бас қалалар сияқты сәндік элементтер ретінде немесе тас экранның ашылуларында орналасқан фигуралар ретінде кездеседі. Алғашқы христиан мүсіндері саркофагтар немесе тас сандықтар түрінде болды, олар христиан емес римдіктердің үлгісіне сай жасалып, көбінесе суретті безендірілді. Сондықтан да мәсіхшілердің саркофагтарында жиі тақта отырған Мәсіхтің бейнесі бейнеленген, оның айналасында қасиеттілер тұратын. Византиялық Италияда осы сипаттағы тас рельефтерді қолдану кафедраларға (епископтың тақтары), амбо (оқу лекторийлері), құдық басына, балдахинға (алтаның үстіндегі шатыр) және шіркеудегі басқа да объектілерге тарады, онда ол жиі символикалық нысанға ие болды. Бағандардың бас әріптері баяндаудың орнына сәндік болып көрінді. Батыстық Еуропада, әсіресе Солтүстік Францияда скульптуралық әңгіме романдық және готика кезеңдерінде үлкен биіктікке жетіп, әсіресе соборлардың үлкен батыс фронттарын безендірді, бұл стиль сол жерден Еуропаның басқа елдеріне тарады. Англияда бейнелі сәулет безендіруі көбінесе Батыс майданындағы үлкен экрандарда орналасқан. Өкінішке қарай, фрескалар мен терезелер сияқты, олар Реформация кезінде жойылып кетті.

Боялған шыны

Бояу шыны терезелер боялған шыныдан кесінділер кесу арқылы жасалады. Шыны бетінде бет ерекшеліктері сияқты бөлшектер боялуы мүмкін, ал ақ аймақтарға ашық сары түсті дақтар қолданылады. Бұл шіркеудің ішкі көрінісіне жарқындық пен байлықты қосуға мүмкіндік береді, ал БАҚ-тар өздерін әңгімеге береді. Егер қорғасынды дұрыс сақтаса, боялған шыны өте берік болады және көптеген терезелер ғасырлар бойы сақталады. Италияда Византия дәуірінде терезелер жиі алабастрдың жұқа кесінділерімен толтырылған, олар бейнелі болмаса да, күн сәулесі олар арқылы өткенде жарқын үлгілі әсер берді. Римдегі Қасиетті Петір шіркеуінің ғибадатханасында орналасқан Киелі Рух көгершінде бейнелі сурет үшін алебастрдың сирек қолданылуының мысалы бар. Ең көне белгілі бейнелі боялған шыны панель - бұл 9 ғасырдан бері Лорш ан дер Бергштрассе корольдік аббатханасының маңында орналасқан ордадан табылған Мәсіхтің кішкентай басы (көптеген бөлшектері жоқ). Х-ХІ ғасырларға жататын бірнеше панелдер мұражайларда сақталса да, ең көнесі - шамамен 1100 жылға таман Аугсбург соборындағы Дәуіт патша мен үш пайғамбар бейнесі бейнеленген төрт панел. Боялған шыны терезелер Франция, Испания, Англия және Германияның соборлары мен шіркеулерінде өнердің негізгі түрі болды. Италияда сондай көп болмаса да, Италияда кейбір жақсы терезелер бар, атап айтқанда, Сиена соборындағы Дуччоның роза тәрізді терезелері және Флоренция соборындағы күмбездің түбіндегі терезелер, оларды 15-ші ғасырдың басындағы Флоренцияның ең әйгілі суретшілері, соның ішінде Донателло, Паоло Уччелло және Лоренцо Гиберти жасаған. XIX ғасырдағы готикалық қайта өрлеу кезінде боялған шыны бүкіл әлемдегі шіркеулерде христиандық өнердің негізгі түрі ретінде қайта оралды.

Панельді бояу

Панельдік сурет - арнайы дайындалған ағаш беттерде жасалған сурет. XV ғасырдағы голланд шеберлері майлы бояуды пайдаланғанға дейін, панелдік бояулар темпера арқылы жасалатын, онда ұнтақ бояу жұмыртқа сарысымен араластырылатын. Ол ақ түске түсіріліп, әр түрлі түстер қабат-қабатқа жиналып, ұсақ-түйек щеткалармен, әр бөлшегі алтын жапырағымен бітірілді. Мұнайлы сурет өнертабысы Италия мен Еуропаның басқа елдеріне кеңінен тарағаннан кейін, үлкен сурет тудыру оңай болды. Бірінші ғасырда Мысырда осындай тәсілмен жерлеу рәсемдерін суретке түсірген. Олардың көбі әлі де өте жақсы күйде. Темпера панельдері Византия әлемінде кең тараған өнер түрі болды және иконалар жасаудың ең жақсы әдісі болып табылады. Әдіс өте мұқият болғандықтан, темпера суреттері жиі кішкентай болады және бөлшектерінің санына байланысты диптих, триптих немесе полиптих деп аталатын шаршылы бөліктермен бір топқа топталады. Кейбір үлкен құрбандық үстелінде суреттер бар, әсіресе Италияда XIII ғасырда Дуччо ди Буоннисенгна, Чимабуэ және Джиоттто қазір Уффици галереясында ілінетін, бірақ бір кездері Флоренция шіркеулерінде орналасқан үш керемет Мадоннаны жасаған. Майлы бояудың дамуымен, панелдегі май шіркеуді көркемдеудің сүйікті әдісі ретінде темпераның орнын баса бастады. Майлы бояу темпераға қарағанда бай және терең түсті сипатқа ие болды және текстураларды өте нақты бояуға мүмкіндік берді.

Қаламға түсірілген май

Майлы бояу - зығыр және басқа майлармен араластырылған майлы бояу. Бұл - кептіру ұзақ уақыт қажет ететін орта, және оны қолданудың әртүрлі әдістері мен стильдері бар. Оны қатты ағаш панелінде қолдануға болады, бірақ ол иілгіш болғандықтан, оны тығыз тоқылған зығыр зығырдан жасалған кенептің негізіне де қолдануға болады, сондықтан зығыр майы мен кенептің негізі солтүстік Еуропада жиналатын бір өсімдіктің өнімдері болып табылады. Ағаштан жасалған қаңқаға ілінген кезде суреттер өте үлкен, салмағы аз және тасымалдауға ыңғайлы, бірақ зақымдалуға бейім болуы мүмкін. 15 ғасырдың соңғы бөлігінде майлы бояулар, әдетте, темпераның тегіс және люминесцентті қабатталуын елестететін мұқият түрде жасалды. XVI ғасырда бояуды еркін қолдану мүмкіндігін пайдаланып, суретшілер бояуды кең, көрінетін және әртүрлі щеткамен салу мүмкіндігін пайдаланды. Майлы бояулар құрбандық үстелінің кескіндерін жасаудың танымал әдісі болды және көп ұзамай осы мақсатта темпераны алмастырды. Үлкен суреттерді жасаудың оңайлығы кішкентай панельдерден жасалған полиптихтардың орнын алып, өте үлкен құрбандық үстелінің суреттері көбейіп қана қоймай, салыстырмалы түрде жеңіл болғандықтан, мұндай суреттерді төбелерге ағаштан жасалған шеңберге орнату арқылы және суретшінің ілмекте еңбекке баулу қиындығысыз қолдануға болады. Венецияның танымал суретшілері Тициан, Тинторетто және Веронезе осындай суреттер жасаған. Пётр Пол Рубенс көптеген үлкен картиналарда Мәсіхтің азап шегуін суретке түсірді.

Ағаш

Ағаштың табиғаты оңай жұмыс істеуге бейім болғандықтан, ол шіркеулердің ішіндегі сәндік жабдықтар үшін жақсы материал болды. Ол ою-өрнекпен, қаптамамен және басқа материалдармен қапталуы мүмкін. Ол лакталған, боялған немесе алтынмен қапталған болуы мүмкін. Оны артефактілер мен еркін тұрған мүсіндер үшін пайдалануға болады. Егер ол жақсы оюланбаса, салыстырмалы түрде берік, бірақ оны көң және жәндіктерден қорғау керек. Византия дәуірінде ағаштан гөрі пил сүйегі шағын діни бұйымдарды, сандықтарды, панельдерді және жиһаздарды ою үшін ең жақсы материал болды, Равенналық Максимианның билік тағында Киелі кітаптағы оқиғалар мен әулиелердің ою-өрнектері бар, бұл ең жақсы мысал. Еуропадағы ең көне ағаш мүсін - Кельн соборындағы архиепископ Героның (969 - 971) боялған және алтынға қаланған емен крест фиксисі. Осы уақыттан кейін, көптеген үлкен айқышқа шегеленген және бос тұрған мүсіндер, үлкен және кішкентай, көбінесе Қыз бен Баланың мүсіндері сақталған. Ғибадатханалардағы ағаштан жасалған жиһаздардың көпшілігі, сондай-ақ, шатырлардың бастықтары мен арқалықтары сияқты құрылымдық бөліктер сияқты ою-өрнекпен безендірілген. 13 ғасырдан бастап ою-өрнектелген және безендірілген ағаш экрандар мен рередолар сақталған. Германияда, әсіресе, оюлы құрбандық үстелдерін жасау шеберлігі кеш готика / ерте ренессанс дәуірінде жоғары деңгейге жетті. Бельгияда ағаштан ою-өрнек жасау барокко дәуірінде, үлкен амнаттар ою-өрнектелген кезде, биікке жетті.

Металл

Христиандық металл бұйымдары көптеген формаларды алады, кішкентай кресттен бастап үлкен мүсінге дейін немесе күрделі қабір немесе экранға дейін. Пайдаланылатын металдар ең жақсы алтын жапырағынан немесе күміс филигреніден қола құюға және қақ темірге дейін болуы мүмкін. Металл әдетте Қасиетті Құтқарылу ыдыстарына, шамдарға және барлық шағын жабдықтарға қолданылады және көптеген әдістермен бай сәнделеді. Оны қалыптау, балғамен соғу, бұрау, ою, инкрустация және алтынмен бояу мүмкін. Егер металлға дұрыс күтім жасалса, ол өте берік болады. Алтынға ұқсайтын металл бұйымдардың көпшілігі күміспен немесе қоламен алтынға айналған. VIII ғасырдан Византиялық кресттер мен Ирландиядан шыққан атақты Ардаг шараптары пайда болды. Роман дәуірінен Базель соборының алтын алтарь фронталы (1022), Монреаль соборындағы Бонанно Пизаноның қола есіктері (1185), Санкт-Михаил, Хилдесхайм (1240) және реликварийлер, алтарь фронталдары және басқа да осындай заттар. XV ғасырдың басында атақты мүсінші Донателлоға Падуадағы Сан-Антонио базиликасының бас асханасына арналған суреттер сериясын жасау тапсырылды.

Аралас

Көптеген нысандардың бірнеше ортаны біріктіруі қалыпты жағдай. Мысалы, майлы бояулар әдетте алтыннан жасалған ағаштан жасалған сәнді рамаларда жасалады. Ғибадатханалар ішіндегі ең сәнді және сәнді заттардың арасында жоғарыда аталғандардың кез келгенін біріктіре алатын аралас құралдармен жасалған заттар бар. Венециядағы Марко базиликасында Pala d'Oro орналасқан, ол бірнеше жүз жыл бойы жинақталған құрбандық үстелінің элементтері готика мен византиялық өнердің элементтері бар. Pala d'Oro алтыннан жасалған және эмальмен, зергерлік тастармен, жартылай асыл тастармен және інжу-маржанмен орнатылған. Қатты тас ою-өрнектер мен оюлы асыл тастар, көбінесе ежелгі дәуірден жоғары бағаланды және алтын шеберлік жұмыстарында күрделі монтаждаулар берілді. Барокко дәуірінде аралас медианы қолдану жоғары деңгейге жетті, өйткені үлкен құрбандық үстелдері пиетра-дурадан және мәрмәрден, ағаштан және металдан жасалды, көбінесе ондағы майлы бояулар да бар. Кейбір құрбандық үстелдері көрерменге аян бергендей әсер етеді. Әдетте аралас құралымнан жасалған басқа да заттар - бұл құлшылық мүсіндері, әсіресе, Баталы Қыз Мәриямның, олар көбінесе боялған гипстен жасалған, сонымен қатар, балауыздан, пил сүйегінен, фарфордан және терракотадан жасалған. Олар көбінесе металлдан жасалған жіптермен және түймешіктермен, інжу-маржанмен, бұрандалармен, кейде зергерлік бұйымдармен безендірілген сәнді атлас киім киеді. Аралас медиа өнерінің тағы бір түрі - Гетсиман немесе Рождестволық балабақшаны құрайтын кескіндеме. Бұл күрделі және тамаша болуы мүмкін немесе жексенбілік мектеп мақта барабандарын, пинг-понг доптарының бастарын және бөтелкелердің жоғарғы тұстарын пайдалана отырып құрастыруы мүмкін.

Мысалдар

Падуаның баптистериясының безендіруі, бұл қаланың соборымен бірге орналасқан кішкентай кубикалық күмбезді шіркеу, Джусто де' Менабуи жасаған, ең толық және жан-жақты фрескалы кедейлер Киелі кітаптарының бірі (1376-78). Сан-Джиминьяноның коллегиат шіркеуінде көптеген түрлі суретшілердің ерекше сақталған және дәйекті схемасы бар, оның ішінде Ақырғы сот, Ескі Келісімнің әңгімесі, соның ішінде Әйүптің оқиғасы мен Мәсіхтің өмірі, сондай-ақ басқа да бірнеше фрескалар мен өнер туындылары. Венециядағы Марко базиликасының мозаикалық схемасы порталдарды, верандаларды, қабырғаларды, күмбездерді, күмбездерді және едендерді қамтиды. Сонымен қатар, "Көк экран" мен "Пала д'Оро", сондай-ақ барлық елестету мүмкін сипаттамалардың реликвиарлары бар. Шартр соборында теңдесі жоқ боялған шынылар бар, соның ішінде әлемдегі ең ертедегі кейбір шынылар бар. Сонымен қатар, онда 3 өрнектелген готикалық портал бар, оның ішінде батыс Корольдік порталдың 12 ғасырдағы стильді фигуралары ең ертерек. Таннның батыс қасбеті, Хоу Риннің Сент-Тиебо колледждік шіркеуі, әсіресе кең және әшекейленген порталға ие, оның бірнеше темпаналары, архивольттері және айналасындағы мүсіндері 500-ден астам түрлі фигуралармен Ескі және Жаңа Келісімнен 150 көріністі бейнелейді. Кентербери соборында басқа ағылшын соборына қарағанда ерте готика терезелерінің саны көп. XIX ғасырда кейбір шынылар мұражайлар мен жеке коллекцияларға алынып, олардың орнына репродукциялар қойылды, бірақ әлі де көп нәрсе қалды, соның ішінде фрагментті кедейдің Киелі кітап терезесі (жоғарыда қайтадан шығарылған). Матиас Грюневальд (15061515) туылған, айқышқа шегеленген және Мәсіхтің даңқындағы көріністерді бейнелейтін Изенхайм құрбандық үстелінің кескіні. Ауруларды сауықтыруға үмітпен, айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесі алдына қойып ұйықтайтын. Алтарь кескінінің әртүрлі жақтары жылдың әртүрлі мезгілінде ашылады. Ол орналасқан шіркеу қазір мұражай ретінде ашылған. Гент соборында Губерт пен Ян ван Эйктің Гент құрбандық үстелінің кескіні (1432) бар. Бұл - кедейлер Киелі кітабының өзі, әртүрлі көріністер Адамның құлдырауын және құтқарылуын бейнелейді, оның ортасында Құдайдың құпия Тоқтысы және таққа отырған Мәсіх. Венециядағы Сан-Закария шіркеуінде Венецияның көптеген танымал суретшілерінің көптеген үлкен майлы суреттері бар. Бұл Луканың Ізгі хабарында айтылғандай, Қасиетті Захарияның шомылдыру рәсімін жасаған Жақияның әкесі болғанын көрсетеді. Сиднейдегі Сент-Эндрю шіркеуінің терезелері 19-ғасырдағы ағылшын шынысының ең алғашқы толық схемаларының бірі болып табылады. Онда Исаның өмірі, кереметтері мен астарлы әңгімелері көрсетілген. Бұл жиынтықты 1868 жылы бағыштау үшін Бирмингемнің Хардман аяқтады және орнатты. Біршама қашықтықта - 1880-1930 жылдар аралығындағы Хардман терезелерінің тағы бір циклі бар католикалық Мария соборы.