Кіріспе
Варяг князі, Киев Русінің негізін қалаушы Олег (; ; 912 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Олег Ақылды деп те аталады, Русьтің варяг князі және Киев князі болып, Киев Русі мемлекетінің негізін салды. Бастапқы жылнама бойынша, ол "туысқан" Руриктан кейін Новгородтың билеушісі болды, көптеген шығыс славян тайпаларын бағындырып, билігін Новгородтан оңтүстікке қарай Днепр өзені бойымен кеңейтті. Олег Константинопольге де сәтті шабуыл жасады. 912 жылы қайтыс болды, оның орнын Рурик ұлы Игорь басты. Бұл дәстүрлі мерзімдемеге кейбір тарихшылар күмәнмен қарап, оның басқа көздермен, мысалы, Шектер хатындағы белгілі бір қағанның (әдетте ХЛГВ деп жазылады, швед аты Helge-мен салыстырыңыз) 940 жылдарға дейін, Византия императоры Роман I билік еткен кездегі қызметімен үйлеспейтінін көрсетеді. Олегтің Рурикідтер әулетімен, әсіресе оның мұрагері Киевтің Игорьымен қарым-қатынасы тарихшылар арасында көп пікірталас тудырады.
Oleg (; ; died 912), also known as Oleg the Wise, was a Varangian prince of the Rus' who became prince of Kiev, and laid the foundations of the Kievan Rus' state. According to the Primary Chronicle, he succeeded his "kinsman" Rurik as ruler of Novgorod, and subdued many of the East Slavic tribes to his rule, extending his control from Novgorod to the south along the Dnieper river. Oleg also launched a successful attack on Constantinople. He died in 912 and was succeeded by Rurik's son, Igor. This traditional dating has been challenged by some historians, who point out that it is inconsistent with such other sources as the Schechter Letter, which mentions the activities of a certain khagan HLGW ( usually transcribed Helgu. Compare Swedish first name Helge.) of Rus' as late as the 940s, during the reign of Byzantine Emperor Romanus I. The nature of Oleg's relationship with the Rurikid ruling family of the Rus', and specifically with his successor Igor of Kiev, is a matter of much controversy among historians.
Олег хроникаларда
Бастапқы жылнамаға сәйкес, Олег Руриктың "туысы" немесе "қатысы бар адамы" болған және Рурик оған өз мемлекетін және жас ұлы Игорьді бағып-қадағалауды тапсырған. Дегенмен, оның Рурикпен байланысы күмәнді және бірнеше қазіргі заманғы ғалымдар оны мойындамайды. Олег 879 жылы Рурик қайтыс болғаннан кейін Новгородты билеуге келді. 881–882 жылдары ол Смоленскіні басып алды, содан кейін Аскольд пен Дирді алдап өлтіріп, Киевте билікті өз қолына алып, Киевте князь болып орнықты, бұл Киев Русінің құрылуы деп есептеледі. Бастапқы жылнама бойынша Олег Киевтің алғашқы "князі" болғанымен, ол әлі "үлкен князь" (великий князь) емес еді. Кейінірек, Мәскеу жылнамашылары Олегті "үлкен князь" деп, ал Киевті "үлкен княздық" (великое княжение) деп атағанмен, ең алғашқы дереккөздерде мұндай атаулар жоқ. 883 жылы Олег Древлян тайпасын Киевке салық төлеуге мәжбүр етті. 907 жылы Древлян тайпасы Византия империясына қарсы Киевтің әскери жорығына қатысты: 907 жылы Константинопольге қарсы Русь-Византия соғысы. Жылнамада айтылғандай, Олег қалаға шабуыл жасағанда, жақсы жел күту үшін желкендерін жайып, басқа жерде күтіп отыруға бұйрық берді. Жел соққанда, дөңгелекті қайықтар құрлық арқылы қалаға қарай жылжыды. Қала тұрғындары бейбіт келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Олег императорлық есіктің үстіне қалқанын орнатып, екі елге де пайдалы сауда шартын жасастырды. Византиялық дереккөздерде бұл қақтығыстар туралы мәліметтер жоқ болғанымен, шартының мәтіні жылнамада сақталған. Олегтің өмірі туралы Бастапқы жылнамадағы қысқаша мәлімет Новгородтың бірінші жылнамасындағы нұсқамен қайшы келеді, онда Олег Рурикпен туыс емес, керісінше, Игорьдің әскер басшысы болған скандинавиялық князь екені айтылады. Новгородтың бірінші жылнамасында Олегтің билікке келген күні көрсетілмеген, бірақ оның қайтыс болғаны 912 емес, 922 жылға жатқызылған. Ғалымдар бұл күнтізбелік жүйені Бастапқы жылнамадағы Олег пен Игорьдің шамамен отыз үш жылдық "эпикалық" билік ету мерзімімен салыстырды. Бастапқы жылнама мен басқа да Киев дереккөздері Олегтің қабірін Киевте деп көрсетеді, ал Новгород дереккөздері Ладогадағы обаны Олегтің соңғы бейіті деп сипаттайды.
Аңыз бойынша өлім
Бастапқы жылнамада Олег Пайғамбар деп аталады, бұл эпитет оның скандинавиялық есімінің ("қаһин") қасиетті мағынасына сілтеме жасайды. Александр Пушкиннің "Дана Олег туралы жыр" балладасында көркемделіп айтылған аңыз бойынша, язычник дінбастары (волхвтар) Олегтің жылқысынан өлімге ұшырайтынын болжаған. Пайғамбарлықты жоққа шығару үшін Олег жылқыны алысқа жіберді. Көп жылдар өткен соң ол жылқысының қалай болғанын сұрады, оның өлгенін естіді. Ол қалдықтарын көруді сұрап, сүйектері жатқан жерге апарылды. Ол аяқ киімімен жылқының бас сүйегіне тигенде, бас сүйектің ішіннен жылан шығып, оны шақты. Олег болжамды орындап, қайтыс болды. Осы оқиғаның нұсқасы скандинавиялық аңызда, 13 ғасырға жататын Өрвар-Оддр сагасында кездеседі. Тағы бір нұсқасы Англияның Кент графтығындағы Шеппи аралындағы сэр Роберт де Шурланд ертегісінде табылады.
Шектер хаттан Олег
Бастапқы жылнамаға сәйкес, Олег 912 жылы қайтыс болды, ал оның ізбасары Киевтің Игорьы 945 жылы қаза тапқанға дейін билік етті. Шехтер хаты – Рим императоры I Лекапеннің замандасы болған еврей хазардың жазған құжаты. Онда әдетте «Хелгу» деп аударылатын HLGW атты русь сарынының іс-әрекеттері сипатталған. Көптеген ғалымдар ұзақ жылдар бойы 940 жылдарға дейін Хельгуге (көбінесе Олег деп түсіндіріледі) қатысты Шехтер хатының мәліметтерін назарға алмады немесе жоққа шығарды. Алайда, соңғы кезде Дэвид Кристиан және Константин Цукерман сияқты ғалымдар Шехтер хатының мәліметтері басқа русь жылнамаларымен дәлелденетінін, Олегке және Рюрикід Игорьға адал топтар арасындағы ерте русь саясатындағы күресті көрсететінін айтты, нәтижесінде Олег жеңіліске ұшырады. Цукерман русьтің ертедегі мерзімдемесін осы дереккөздер негізінде қайта қарастыру қажет деп болжады. Цукерман мен осы дереккөздерді талдаған басқалардың пікірінше, хазарлар Киевті 10 ғасырдың басына дейін жоғалтпаған (дәстүрлі дата 882 жыл емес), Игорь – Рюриктің ұлы емес, одан алыс туыс, ал Олег Рюрикіден кейін бірден билікке келмей, аңызға айналған варяг билеушісі мен оның құжаттастырылған ізбасарлары арасында жоғалған буын болған. Ерекше қызығушылық тудыратыны – Шехтер хатындағы Олегтің өлімі туралы мәлімет (оның Персияға қашып, шабуыл жасап, сонда қаза тапқаны) араб тарихшыларының, мысалы, Ибн Мискавейхтің 944/5 жылы мұсылмандық Арран мемлекетіне русь шабуылын сипаттаған оқиғаларымен ұқсас келеді.
Есептерді үйлестіруге тырысу
Цукерманның нұсқасынан өзгеше, "Бастапқы жылнама" және кейінірек "Киев жылнамасы" Олегтің қабірін Киевте деп көрсетеді, сол кезде бұл қабір осы құжаттар жинақталғанда көрінуі мүмкін еді. Сонымен қатар, ғалымдар Олегтің 879 жылы Руриктің орнын баса алса (Шығыс славян жылнамаларының айтуынша), ортағасырлық жылнамаларда мұндай ұзақ өмір сүрген адам туралы жазылмаған болса, ол 70 жылдан кейін де белсенді болуы қиын еді деп атап көрсетті. Осы қиындықтарды шешу үшін Паркоменко (1924) Русьтің язычник монарх-жұбыларының мұрагерлік атағы – гельгуді, скандинав тілінде "қасиетті" деген мағынаны білдіретінін ұсынды, және Игорь сияқты басқалар да осы атақты алған. Сондай-ақ, 940 жылдары соғыс жүргізген Хельгу Олегтің Руриктің екі мұрагерінен бөлек екендігі де айтылды. Ол 911 және 944 жылдардағы русь-византиялық шарттарда тіркелген «әдемі және ұлы князьдердің» бірі немесе «Империяны басқару туралы» еңбекте айтылған «Русь архиондарының» бірі болуы мүмкін. Бірақ Бастапқы жылнамада осы кезеңде белсенді болған кіші Рурикід князьдері арасындағы қарым-қатынас нақты көрсетілмеген, алайда Рурик, Олег және Игорь есімдері 10-шы ғасырдың соңы мен 11-ші ғасырдағы Рурикідтердің арасында тіркелген. Георгий Вернадский тіпті Шектер хатындағы Олегін Игорьдың әйелі Предославаның есімі 944 жылғы русь-византиялық шартта айтылған, әйелінен туған үлкен ұлымен теңестірді. Басқаша айтқанда, В. Я. Петрухин 940-шы жылдардағы Хельгу Олегтің Черниговтың жергілікті князьдерінің бірі болғанын болжады, оның билеуші әулеті Хазариямен тығыз байланыс ұстады, өйткені Чернигов маңынан қазылған үлкен патшалық құрғанның табылыстары осыған куәлік етеді.
Танымал мәдениетте
Олег 1983 жылғы "Принцесса Ольга туралы аңыз" совет фильмінде, орыс-украин актері Николай Ольялин ойнаған рөлінде қысқаша көрінеді. Венгр актері Ласло Хелей 1996 жылғы "Хонфоглалас" венгр фильмінде Олегтің рөлін сомдады, бұл фильмде Арпадты Франко Неро ойнады. 2008 жылғы "Викинг сагасы" даниялық фильмі Олегтің ерте өмірі мен карьерасы туралы айтады. Олег рөлін Кен Ведсегард, Рюрик рөлін Эрик Холмей, Дир рөлін Ким Сондерхольм, ал басты антагонист Аскольд рөлін Питер Ганцлер ойнайды. Принц Олег 2019–2020 жылдарғы "Викингтер" сериалының 6 маусымында басты жау ретінде пайда болады. Бұл қойылымда Аскольд пен Дир оның бауырлары ретінде бейнеленеді. Оны орыс актері Данила Козловский ойнайды. Принц Олег орыс деректі-драмалық фильмі "Рурикидтер. Бірінші әулет тарихы" (2019) фильмінде де көрінеді, ол Рюрик әулетінің (9-16 ғасырлар) тарихын баяндайды. Оның рөлін орыс актері Дмитрий Могучев сомдайды. Олег "Crusader Kings III" видео ойынында Рюрик Рюрикидтің Хелги 'Көрнеу' деген ұлы ретінде бейнеленеді, ол Рюриктің Асатру (норс діні) сеніміне қарсы Slovianska Pravda сенімін ұстанады.