Кіріспе

I Светополк Владимирович (сонымен қатар, "Атаулы" немесе "Атаулы князь" деп те аталады; шамамен 980 – 1019) – 988 жылдан 1015 жылға дейін Туров князі, ал 1015 жылдан 1019 жылға дейін Киевтің ұлы князі болды. Ол таққа таласқанда бауырларын өлтірді деген айыппен осылай аталды. Тарихшылар оның нақты кінәсін даулайды. Руриктер әулетінен тараған Светополк Мирский отбасы өз тегінің Светополктан екенін мәлімдейді, бірақ бұл талас күмәнді болуы мүмкін.

Ерте өмір

Святполктын анасы грек монахы болған, оны Болгарияда Святослав I тұтқынға алып, оның заңды мұрагері Ярополк I-ге үйлендірген, ол 972 жылы князь болған. 980 жылы Ярополктың інісі Владимир оны өлтірді, ал жаңа билеуші бұрынғы билеушінің әйеліне үйленді, ол бала дүниеге келтірді. Осылайша, Сviatopolk Владимирдің ұлдарының ең үлкені болуы мүмкін, бірақ оның тегі күмәнді. Сviatopolk сегіз жасқа келгенде, Владимир оны Туровты басқаруға тағайындады, кейін Польшаның Батыр Болеслав I-нің қызымен оның некесін ұйымдастырды. Жас ханшайым Туровқа Колберг (қазіргі Колобжег) епископы Рейнбернмен бірге келді. Владимирге наразы болып, өз әйелі мен Рейнберннің ықпалымен, Сviatopolk Владимирге қарсы соғысқа дайындық бастады, мүмкін қайын атасының қолдауына үміттене отырып. Бірақ Владимир Сviatopolk-тың ниеттерін ерте біліп, оны, оның әйелін және Рейнбернді түрмеге тастады, онда Рейнберн қайтыс болды.

Ішкі дереккөздер бойынша өмірбаян

Владимирдің өліміне дейін аз уақыт өткен соң, Святополк түрмеден босатылды. 1015 жылы Святополк әскері Владимирдің қайтысын жасырып, Киев тағына талапкерлік етуіне кедергі келтірді. Владимирдің өлімі туралы хабарды естіген Святополк Киевтегі билікті дер кезінде қолға алды. Киев халқы Святополкқа көп ықылас көрсетпеді, сондықтан ол оларды өз жағына тарту үшін сыйлықтар таратуға шешім қабылдады. Содан кейін ол Владимирдің үш ұлы – Борис, Глеб және Святославтан құтылуға бекінді, өйткені олардың Киев тағына талаптары оның билігіне қауіп төндірді. Борис оған ең көп қауіп келтірді, себебі ол Владимирдің дружинасының (жеке күзетшілер) және әскерінің басшысы болғандықтан, халықтың қолдауына ие еді. Ол Бористі өлтіру үшін Вышгород боярларын жіберді. Борис пен оның жеке қызметшісі шатырда ұйықтағанда пышақпен өлтірілді. Князьдың денесі Киевке матаға оралған күйі әкелінгенде, ол әлі де тыныс алып жатқаны анықталды, бірақ варягтар оны найзамен қағып, азаптан құтқарды. Святополк жасаған осы қатыгездік үшін оған "Қарғысқа ұшыраған" деген лақап таңылды. Бұл үштік қырғын туралы жаңалық Владимирдің тағы бір ұлы, Новгород князі Ярославқа жетті. Ол Новгород халқы мен варягтардың қолдауымен Святополкке қарсы соғыс ашуға шешім қабылдады. 1016 жылы Днепр өзенінің жанындағы Любеч қаласынан алшақ емес жерде шайқас болды. Святополк жеңіліп, Польшаға қашып кетті. 1018 жылы ол Руське қайтып оралып, әкесінің күйеуінің көмегімен Ярославты жеңіп, Киевті басып алды. Польшаның Болеслав патшасы мен оның әскері бірнеше ай бойы Русьте болды, бірақ кейін Польшаға қайтып, жол бойындағы Червен қалаларын жаулап алды. Осы уақытта посадник Константин Добрыних және Новгородтың басқа азаматтары Ярославты Киевке қарсы қайтадан соғыс ашуға көндірді. Святополк тағы жеңіліп, далаға қашып кетті. Бірақ көп ұзамай ол печенег әскерімен оралып, Алта өзенінде Ярославқа шабуыл жасады, бірақ тағы да жеңіліп, Польшаға қашып кетті. 1019 жылдың шілде айында ол жол үстінде қайтыс болды. 1018 жылы оған және оның әкесі Болеслав І-ге Ярославқа қарсы жорықта көмектескен Валук Жеңімпаздың (Wallux dux Winedorum) ұрпағы Святополкке қастық жасап, өлтірген болуы мүмкін.

Шетелдік дереккөздер бойынша өмірбаяны

Өткен ғасырда Святополк өмірі мен еңбегі туралы дәстүрлі түсініктер біраз өзгерді. Борис Владимирден кейін Киевте билікке келді, ал Святополк сол кезде түрмеде болған деген пікірлер айтылды. Эймунд сагасы (Yngvars saga víðförla бөлігі) деп аталатын бір норвегиялық жыр, ерекше егжей-тегжейлі ақпараттармен, Ярославты өзінің ағасы Буриславты өлтіргені үшін кінәлайды. Алайда, бұл Бурислав Святополк (оның әскерлеріне Польша королі Болеслав басшылық еткен; кейбір жырларда оның аты Бурислав деп те аударылады) немесе Борис болуы мүмкін. Сондықтан, Борис өлтірілгеннен кейін Святополк таққа отырып, Ярославтың шабуылдарын тойтаруға және Борис өлтіруге кінәлі агенттерін жазалауға тырысқан деген болжам бар. 1018 жылы қайтыс болған Мерзебургтік Тьетмардың жылнамасы оқиғалардың жалғыз заманауи және бейтарап баяны ретінде қарастырылуы мүмкін еді, бірақ Тьетмардың мәліметтері Польша сарайындағы қысқа мерзімді жер аударылу кезінде Святополктан алынған болуы мүмкін. Өкінішке орай, бұл Святополк кінәлі ме деген мәселеде екіұштылыққа жол береді. Оның жылнамасындағы бір тұс, Святополк әкесінің қайтысынан кейін дереу Киевтен Польшаға қашқан деген түсінікті тудырады. Бірақ Тьетмар Болеславтың 1017 жылы күйеу баласын Ярославқа қарсы қолдағанын айтады, ал Бірінші жылнамаға сәйкес, бұл күн Святополк Ярославтан алғаш рет жеңілген күні. Киевке жорық дайындап, Болеслав Германия императоры Генрих II-ге қарсы сәтті соғысты күрт тоқтатты. Осыдан, Святополк 1015 жылдан бері оның сарайында болды деген пікірге келмейді, осылайша Борис пен Глебтің өлімі үшін Ярославты кінәлі деп санайтын тарихшылардың көптеген болжамдарына қарсы шығады.

Археологиялық дерек

I S2077 Y ДНК гаплогруппасының I Z63 тармағы Бодзия зиратындағы шайқаста қаза тапқан, зәулім жерленген элиталық жауынгерден алынған, шамамен 1010-1020 жылдарға жатады. Зираттағы барлық заттар Киев Русінің билеуші элитасымен тығыз байланысты екенін көрсетеді, сондықтан бұл жауынгер, күдіксіз, Свиатополкпен туыс болған. Бодзия зираты Скандинавия және Киев Русі байланыстары тұрғысынан ерекше. Бодзиядағы ер адам (VK157 үлгісі немесе E864/I жерлеуі) князьдік сарайдағы қарапайым жауынгер емес, ол князьдық отбасының мүшесі болған. Оның жерлеуі зираттағы ең бай жерлеу болып табылады, ал тіс эмалінің стронцийге жасалған талдауы оның жергілікті емес екенін көрсетті. Ол Свиатополкпен бірге Польшаға келген және шайқаста қаза тапқан деген болжам бар. Бұл 1018 жылы Киевтен Польшаға шегініс жасағаннан кейін Свиатополк із-жайсыз жоғалған оқиғаға сәйкес келеді. Бодзиядағы ер адамның Свиатополк болғанына да мүмкіндік бар.