Кіріспе

Моғолстан ханы 1462 - 1487 жылдар аралығында саясаткер Юнус хан (ту. 1416 1487) - 1462 жылдан 1487 жылы өлгенге дейін Моғолстан ханы. Көптеген тарихшылар оны қазіргі қытай жазбаларының Хаджжи Алимен (, Пиньинь: Хажи Али) бірдейлендіреді. Ол Моғол империясының негізін қалаушы Бабурдың атасының атасы. Юнус хан - Шыңғыс ханның тікелей еркек ұрпағы, оның ұлы Шағатай хан арқылы.

Түп-басқасы және отбасы

Юнус Әли Моғолстанның Увайс ханның (немесе Вайс ханның) үлкен ұлы болды. 1428 жылы Вайс хан қаза тапқанда, моғолдар оның орнын кім алмақ деген мәселе бойынша екіге бөлінді. 12 жасар Юнус хан оның үлкен ұлы болса да, көпшілігі Юнустың кіші інісі Есен Буканы жақтырады.

Хандық

1462 жылы Юнус ағасы Есен Бука қайтыс болды. Моғолдар оның ұлы Дос Мұхаммедті немесе оның аға ағасы Юнусты өзінің мұрагері ретінде қолдауға қатысты екіге бөлінді. Қашғардың дуглат әмірі Мұхаммед Хайдар Мирза Дост Мұхаммедті қолдады, бірақ оның інісі Саниз Мирза, Ярканд әмірі (оны 1457 жылы Қашғарға шақырып, Юнус ханның көмегін алды) Юнус ханды қолдады және Дост Мұхаммедті Қашғардан қуып жіберді. Дост Мұхаммед сол кездегі Ұйғырстан деп аталатын Шығыс Моғолстанның барлық қоныстанған жерлерін бекітті. Ол сол аймақтың билеушісі болып, Ақсу қаласына қоныс аударды. Саниз Мирза бірнеше жылдан кейін, 1464 жылы қайтыс болды, ал Дос Мұхаммед өзінің бұрынғы қуғын-сүргінінен кек алу үшін Кашгарды тонады. Алайда, 1468 немесе 1469 жылы Дос Мұхаммед қайтыс болды және Юнус хан Ақсуды басып алу мүмкіндігін тапты. Дос Мұхаммедтің баласы Кебек Сұлтанды оның жақтастары Түрпанға (Уйғырстан) алып кетеді. Сол жақтастары оны өлтіргенге дейін бірнеше жыл бойы билік жүргізді. Ақсудан хан ретінде билік жүргізген Юнус хан Тимуридтермен, қазақ Ордасының негізін қалаушы Жәнібек хан мен Карай ханмен (1465 - 1466 жылдары) жақсы қарым-қатынаста болды. Қазақтармен одақтасқандықтан, ол өзбектермен жауласқан. 1468 жылы шейх Хайдар басшылығындағы өзбектер моғолдармен қақтығысқа түсті; олар жеңілді, шейх Хайдар өлтірілді, бұл ғасырдың аяғына дейін Мұхаммед Шайбанидің көтерілуіне дейін өзбектер билігін бұзды. Юнустың Тимуридтермен қарым-қатынасы әлдеқайда күрделі болды. Тимуридтердің билеушісі Әбу Саид Юнус ханның өмірдегі үлкен ұстазы болды, оны Ираннан жасырын және жер аударылғаннан шақырып, оған жер мен әскер берді. Әбу Саид Мырзаны 1468 жылы ақ қой түрікмендері өлтіргеннен кейін оның патшалығы оның ұлдарына бөлінді. Үлкен ұлы Ахмад Мирза Самарқанды және Бұхараны басқарды, үшінші ұлы Махмуд Мирза Балх пен Бадахшанды, ал төртінші ұлы Омар Шейх Мирза II Фергананың билеушісі болды. Осы үш ханзаданың үшеуі де Юнус ханның үш қызына үйленетін болды, бірақ олармен қарым-қатынасы бір-біріне сәйкес келмейтін болып басталды. 1468 жылы Әбу Саид Мырза өлтірілген кезде Юнус хан моғолдардың алты жылдай билеушісі болған. Осы уақыт аралығында оның негізгі әмірлері (әлеуметтік қайраткерлері) арасында қолдауы азайды. Әмірлер Юнус ханның қалаларда тұрып, дәстүрлі көшпелі өмір салтынан бас тартуға деген ықыласына наразы болған көрінеді. Юнус хан өзінің ерте өмірінің көп бөлігін Язд және Шираз қалаларында студент ретінде өткізгендіктен, қалаларда тұрып жатқан өмірге деген құштарлығын дамытты және өз қауымының көшпелі өмір салтына деген белгілі бір ыңғайсыздықты сезінді. Бұл сол ортадағы басты мәселе болды, әмірлер Юнус ханды орнынан шығарып, билікті басып алуға Ахмад сұлтанның Ташкент губернаторы шейх Джамал ханды шақырды. Мұғұлдар билікті қолға алған Шейх Джамал ханға мойынсұнып, Юнус ханды бір жылға түрмеге қамап қояды. Алайда, әмірлер өздерінің таңдауына көп ұзамай өкінді, өйткені шейх Жамал хан ақылды да, қарапайым адам емес еді, ол шамадан тыс және шамадан тыс нәрселерге берілді. Бұл қасиеттерін ол Юнус ханның бірінші әйелі, Бабурдың аналық әжесі Исан Даулат Бегумды өзінің офицері Ходжа Каланға сыйлық (немесе соғыс олжасы) ретінде бергенде айқын көрсетті. Қожа Калан оны өзіне алу үшін Исан Даулат Бегумнің пәтерлеріне кіргенде, ол ішке қамалып, Исан Даулат Бегумнің қызметші әйелдері оны өлтірді, осылайша ханым өзінің ар-намысын сақтап қалды. Қожа Қалан өмірден өтті, Шейх Жамал хан әмірлердің алдындағы абыройынан айырылды. Ол соғыс олжасы ретінде тұрмысқа шыққан әйелді біреуге тапсыруда аса батыл әрі сезімсіз болды. Осы оқиғадан кейін біраз уақыт өткен соң, Шейх Жамалдың өзі Моғол әмірлері өлтірді, ал Юнус хан қалаларда өмір сүрмей, көшпелі өмір салтын ұстануға уәде бергеннен кейін қалпына келтірілді. Бұл оқиға 1472 жылы болды. Көп ұзамай, Дос Мұхаммедтің жас ұлы Кебек сұлтанның өз ізбасарлары өлтіргенін білгеннен кейін, Юнус хан Шығыс Моғолстанды (Уйғырстан) басқаруға кіріседі. Бұл оқиға 1472 жылы да болды. Шейх Жамал өлтірілгеннен кейін Юнус хан Тимуридтердің істеріне белсенді түрде араласа бастады. Ол танымал Тимуридтердің көпшілігімен туыстық байланыс орнатты; Юнус ханның үш қызы өзінің бұрынғы ұстазы Әбу Саидтың үш ұлына тұрмысқа шықты. Михр Нигар Ханым Сұлтан Ахмад Мирзаға тұрмысқа шықты; Кутлуг Нигар Ханым 1475 жылы Умар Шейх Мирза II-ге тұрмысқа шықты (олардың ұлы - Үндістандағы Ұлы Моғол империясының негізін қалаушы Бабур), ақырында Сұлтан Нигар �...

Кейінгі жылдар

1484 жылы Юнус хан Ахмад сұлтан мен Омар Шайх Мирза ІІ арасындағы мерзімді қақтығыстардың бірін пайдаланып, Ташкентті басып алды. Ол осы уақытқа дейін жетпіске толған еді және тағы бір рет көшпелі өмір салтын тастап, қандай да бір қалада тұрақты өмір сүруге асықты. Бұл оның өмірінің қырыққа толғанға дейін Язд пен Шираз сияқты ірі космополиттік парсы қалаларында өткеніне байланысты, ол үшін тұрақты мәселе болды. Ташкент - жібек жолындағы маңызды қала, ол Персия қалаларымен бәсекелесуге жететін космополиттік, және Орталық Азияда ең жақсы қала болды. Оның бұл шешімі басқа моғолдарды ренжітті, олардың көбі Юнус ұлы Ахмад Алактың басшылығымен Моғолстанға кетті. Юнус хан бұған дейін өзінің отбасы мүшелерінен Ярканд, Хотан және Кашгарды алған Дуглат Мирза Әбу Бәкірдің көтерілуін болдырмауға және Юнус ханның оны басу әрекеттерін жеңуге мүмкіндік бермеді. Мин Түрпан шекаралық соғыстары кезінде ол 1473 жылы Хамиді басып алды, бірақ қытайлықтар оны Турфанға қуып жіберді. Юнус хан ұзақ ауырып, 1487 жылы Ташкентте қайтыс болды. Оның орнын Ташкентте оның үлкен ұлы, Сұлтан Махмуд хан басқарды, ал шығыстағы моғұлдар Ахмад Алактың соңынан ерді.