Кіріспе
Ежелгі Мысырдың мәйітханалық мәтіні Амдуат[айтылуы?] (Ежелгі Мысыр: jmj dwꜣt, сөзбе-сөз "Соңғы әлемдегі", сондай-ақ "Жасырын бөлменің мәтіні, ол әлем астында" және "Әлем астындағы кітап"; араб: كتاب الآخرة, транслитерациясы: Kitab al Akhira) – Мысырдың Жаңа Патшалығының маңызды ежелгі египеттік жерлеу мәтіні. Ескі Патшалықтың пирамида мәтіндері немесе Бірінші аралық кезеңнің табыт мәтіндері сияқты бұрынғы жерлеу мәтіндерімен салыстырылатын Амдуат фараонның қабірінің ішкі қабырғаларында қашалған күйде табылған. Дегенмен, басқа жерлеу мәтіндерінен өзгешелігі, ол жиырма бірінші династияға дейін немесе өте таңдаулы ақсүйектерге дейін тек фараондарға ғана арналған. Ра және қайтыс болған жанға осы сапарда Кхепри, Изида және Озирис сияқты көптеген құдайлар, құдайылар және қасиетті тұлғалар түрлі жолдармен көмектеседі.
The Amduat[pronunciation?] (Ancient Egyptian: jmj dwꜣt, literally "That Which Is In the Afterworld", also translated as "Text of the Hidden Chamber Which is in the Underworld" and "Book of What is in the Underworld"; Arabic: كتاب الآخرة, romanized: Kitab al Akhira) is an important ancient Egyptian funerary text of the New Kingdom of Egypt. Similar to previous funerary texts, such as the Old Kingdom's Pyramid Texts, or the First Intermediate Period's Coffin Texts, the Amduat was found carved on the internal walls of a pharaoh's tomb. Unlike other funerary texts, however, it was reserved almost exclusively for pharaohs until the Twenty first Dynasty, or very select nobility. Many gods, goddesses, and deities help both Ra and the deceased soul on this journey in a variety of ways, such as Khepri, Isis, and Osiris being some of the main ones.
Амдуаттың мазмұны
Жер асты әлемі түннің он екі сағатына бөлінеді, әрқайсысы фараон/күн құдайының кездесетін әртүрлі одақтастар мен жауларын көрсетеді. Амдуат осы құдайлар мен жыртқыштардың барлығын атайды, мысалы, Мехен жыланы немесе "Әлемді айналдырушы", олар Ра мен қайтыс болған жанға көмектесу немесе зиян келтіру үшін әртүрлі рөлдер атқарады. Амдуаттың басты мақсаты – өлген фараонның Басына (жаны) жер асты әлемінің географиясы туралы ақпарат беру, сондай-ақ осы құдайлар мен жыртқыштардың аттары мен сипаттамаларын беру, осылайша ол олардан көмек сұрап немесе оларды жеңу үшін олардың есімдерін пайдалана алады. Визуалды тұрғыдан Амдуат әдетте 3 үздіксіз көлденең тізімге бөлінеді, әр 12 сағатты бөлетін тік тізімдерде мәтін жазылған. Әр тік мәтіндік тізімде сағаттың атауы, оларды байланыстыратын қақпаның аты (пилон, есік немесе құдай күзетшілік ететін қақпа) және Раның күнделікті сапарының бағытын анықтау үшін жер асты әлемінің аты көрсетілген. Сонымен қатар, әр сағаттың соңында сол жер асты аймағында не болғанын түсіндіретін мәтін бар. Жоғары ортаңғы тізімдерде Мысырдың жер асты әлеміне тән жандар мен заттар бейнеленген, ал төменгі тізімдерде нақты сағатқа қатысты қосымша ақпарат немесе суреттер көрсетілген. Осыдан көрініп тұрғанындай, өмір мен өлім жер асты әлемінде кездесіп, тек Мааттың ықпалымен ғана бақылана алатын хаос тудырады. Маат – ақиқат, тәртіп және ең бастысы бақылау құдайы, сондықтан ол көбінесе қайтыс болған фараонның немесе Раның қасында бейнеленеді, олар күннің қалыпты жолын күнделікті жалғастырады, көбінесе оның белгісі – қауырсыны ретінде көрсетіледі. Маат фараон үшін де маңызды құдай, өйткені ол тәртіпті білдіреді, сондықтан фараоннан Маатты шақырып, Мысыр патшалығында тәртіпті сақтау күтіледі, осылайша хаос пен тәртіпсіздікті жояды. Күннің батуы мен қайта тууында оның қатысуы осы әлемнің тәртібі оның бақылауында екенін көрсетеді. 2-сағат: Ра өзінің кемесінде басқа төрт кемемен бірге жер асты әлеміне ресми түрде кіреді, өмір мен өлім немесе күн мен түн арасындағы ауысуды қалдырады. Бұл жер асты әлемінің аймағы Нунның бастапқы суларын "Вернес" деп аталатын су тобы ретінде сипатталады. Екінші сағаттағыдай әлі де төрт кеме бар, бірақ олардың ешқайсысында Ра құдайының нақты бейнесі жоқ, Амдуат мәтіні Ра олардың арасында бөлінгенін айтады. Ол өтуге тырысатын тар жол бар, нәтижесінде осы аймақтың барлық достық жандары (Кепридің скарабей бейнесін қоса) кемені тартуға көмектеседі. Төменгі тізімде "Сокар үңгірін" бейнелейтін овал көрсетілген, онда құдайдың өзі үңгірді қоршап тұрған от көлімен қамтылған. Раның күн кемесі Нун суларында қайта жаңғырту күші ретінде жүзеді, ол Озирис түрінде оның денесімен қайта қосылғанда Раның Басын жандандыруға көмектеседі. Изида тәңірі кемеге сиқырлы сиқыр салып, сусыз аймақтарда саяхаттауды жалғастыруға мүмкіндік береді. Жоғарғы тізімде Озирис жаулары оған зиян келтіру ниеті үшін жазаланады, ал төменгі тізімде Раның жолын жер астының соңына дейін ұстанған жұлдыздардың бейнесі көрсетілген. Жоғарғы және төменгі тізімдердегі аты аталмаған құдайлар жаңа киімдер жасап, қайта туу және жаңару идеяларымен байланысты. Күн кемесі Раны қайтадан жер бетіне жеткізуге көмектесу үшін 8 аты аталмаған құдайлармен тартылады. 10-сағат: Ра өзінің 12 ескекшісімен қорғалған сапарын жалғастырады, олар қазір кез келген жаулардан, әсіресе Апептен қорғану үшін қару-жарақтармен жабдықталған. Төменгі тізімде суға батып кеткендерді көктің құдайы Хорус (көптеген басқа нәрселермен қатар) жағаға тартқан суреті бейнеленген. Бұл көңілге жұбаныш беретін сурет, өйткені ежелгі Мысырда дұрыс жерленбегендер жер асты әлеміне немесе мәңгілік өмірге жете алмайды деп сенген, сондықтан Амдуаттың бұл сағаты бұлай емес екенін көрсетеді, және осы жоғалған жандар үшін барлық үміт жоғалған жоқ. Хорус өзінің әкесі Озиристің жауларын өртеп, жандарын пісіріп, жоятын отты жыланға шақырады. Өлгендер жер асты әлемін аралап, Маат залына жетеді. Бұл жерде олар жүрек салмағын өлшеу рәсімінен өтеді, онда олардың тазалығы Озирис патшалығына кіруге рұқсат етілуінің шешуші факторы болады.
Амдуат қабірлері
Амдуат мазарларын түсіну, Амдуат сағаттарын түсінумен бірдей маңызға ие болуы мүмкін, себебі Амдуат мәтінінің соңында оны қабір ішінде қалай көрсету керектігі туралы нұсқаулар бар. Бұл, оның физикалық бейнесі, Рамен бірге қайтыс болған адамды өмірден кейінгі өмірге бағыттауда, суреттік бейнесімен бірдей маңызды екенін көрсетеді. Амдуат мазарлары Мысырдың Жаңа Патшалығының басталуымен байланысты, және XVIII династияның ортасында билік құрған Тутмос III қабірінің салынуымен кеңінен танылды. Патшалар сарқырамасында орналасқан оның қабірі, египтолог Джош Роберсон "қисайған және иілген балта" деп атаған, жер асты монументі ретінде архитектуралық дәстүрді сақтайды. Осы стильге сәйкес, Тутмос III қабірі төрт сақтау бөлмесімен, алдындағы бөлмемен, құдық шахтасымен және кіреберіске алып баратын үш дәлізбен байланысты қабір камерасын қамтиды. Бұл стильдің танымалдылығының өсуіне көптеген себептер болуы мүмкін, бұл қабір ішіндегі бөлмелердің әртүрлі символдық интерпретацияларымен байланысты болуы ықтимал. Бұл бөлмелердің мақсаты мен олардың ішінде не сақталғаны туралы нақты пікірлер жоқ, сондықтан Эрик Хорнунг және Фридрих Абиц сияқты тарихшылар оларды өздерінің ғылыми зерттеулерінде түсіндіруге тырысады.
Тютмоз III-нің қабірі
Тарихшылар Кэтрин Рориг пен Барбара Рихтердің пікірінше, Тутмос III қабірінің архитектурасы Амдуатта бейнеленгендей, жер асты әлемінің құрылымын көрсететіндей жасалған болуы мүмкін. Фараонның жерлеу палатасынан табылған Амдуат, оның жер асты әлеміндегі жолына нұсқау берген, сондай-ақ өлімнен кейін қайта тууына мүмкіндік берген. Мүмкін, осы себепті қабірдің өзі төмен қарай еңкейіп, иіліп, осылайша қисық пішінге ие, өйткені тарихшылар бұл жер асты әлемінің шатасқан және лабиринт тәрізді құрылымын бейнелейді деп болжайды. Бұл бөлменің батыс жағынан басталып, күннің айналымын көрсету үшін бөлменің шығыс жағында аяқталады. Амдуаттың бөлменің шығыс жағында аяқталуы күннің шығыста тууымен сәйкес келеді, бұл фараон саяхатының соңында қол жеткізгісі келген қайта туу мен жаңаруды білдіреді. Дегенмен, қабырғалардағы сағаттар ретсіз орналасқан, 5-ші және 6-шы сағаттар 1-ші және 12-ші сағаттардың арасында орналасқан. Бұл спиральдік дизайнды көрсетеді, себебі Амдуатты сандық ретпен қараушы адам бөлмеде дұрыс емес шеңберді аяқтауы керек, бұл үздіксіз цикл туралы идеялармен байланысты. Сонымен қатар, бөлменің дөңгелек бұрыштары овал пішіндес құрайды, оның көптеген түсіндірмелері бар: ол күннің үздіксіз, дөңгелек өмірлік циклын бейнелей алады немесе қабырғалардағы Амдуаттың дөңгелек жиегімен сәйкес келуі мүмкін. Сокардың 6-шы сағатындағы овал (немесе картуш пішіндес) үңгірімен байланыстар Тутмос III-нің овал жерлеу палатасында және саркофагында болуы мүмкін, бұл фараонның өзі үшін қол жеткізгісі келген қайта туу немесе жаңару идеяларымен байланысты. Оның жерлеу палатасының ортасында табылған саркофагы да сопақша пішіндес, тіпті оның аты патшалық картушта жазылған.
Амдуат қабірлерінің басқа үлгілері
Тұтмоз III-нің уәзірі, Усерамон, патшалық тумаған адамның Амдуат стилінде қабір салған сирек мысалы болды. Бұл көптеген себептерге байланысты болуы мүмкін, бірақ фараон мен оның жақын туыстары үшін патшалық қабірлердің қаншалықты ерекше болғандығын көрсетеді. Усерамонның қабірінде күннің толық сапары емес, тек 3-ші және 4-ші сағаттардың суреттері ғана бейнеленген, бұл ежелгі египеттік жерлеу дәстүрлерінде Амдуаттың патшалыққа арналған ерекшелігін одан әрі арттырады. Аменхотеп II (KV 35) және Аменхотеп III (KV 22) қабірлерінде де Тұтмоз III қабірінде бастаған көптеген қағидаларды сақтай отырып, толыққанды Амдуат мәтіндерінің мысалдары бар. Кейінгі XVIII династия қабірлері бұл тәсілден бас тартып, бұрынғы фараондардың «қисайған балта» стилін түзетіп, бір ұзын дәлізбен құрылған сызықтық дизайн стиліне көшті. Амдуат бұл қабірлерде де кездеседі, бірақ ол тек қабір камераларымен шектелмеді, қабірдің әртүрлі бөліктерінде бейнеленді. Сонымен қатар, Египеттің XX династиясындағы Рамсесид кезеңінің өркендеуімен Амдуат, Египеттік Ар әлемінің мифологиясын кеңейту ретінде «Есік кітабы» және «Үңгірлер кітабы» сияқты басқа жерлеу мәтіндерімен бірге пайда бола бастады. Жаңа Патшалықтың соңында Амдуат өзінің эксклюзивтілігін жоғалтқандай, корольдік немесе аристократиядан төменгі топқа жататын қайтыс болған адамдардың табыттары мен папирустарында да қолданыла бастады.