Кіріспе
Хиуа ханы 1643 - 1663 Әбу әл-Ғази Бахадур (; , Абулгази, Эбулгази, Абуль-Ғази, 24 тамыз 1603 - 1664) - 1643 - 1663 жылдары Хиуа ханы. Хан болғанға дейін Персияда он жыл өмір сүрген, өте білімді болған, шағатай тілінің хива диалектісінде екі тарихи шығарма жазған. Ол Араб шахы арқылы Шыңғыс ханның ұрпағы.
Abu al Ghazi Bahadur (; , Abulgazi, Ebulgazi, Abu l Ghazi, August 24, 1603 – 1664) was Khan of Khiva from 1643 to 1663. He spent ten years in Persia before becoming khan, and was very well educated, writing two historical works in the Khiva dialect of the Chagatai language. He was a descendant of Genghis Khan via Arab Shah.
Өмір
Ол Хиуа хандығының Үргенч қаласында, билеуші Араб Мұхаммед ханның екінші ұлы болып дүниеге келген. Әкесі Орал казактарының шабуылын жеңгеннен кейін 40 күн өткен соң дүниеге келгендіктен, оны "Абұл Ғази" (Жауынгер ұлы) деп атады. Ол 16 жыл бойы Үргенш қаласында өмір сүрді, кейін әкесі оны Каттың губернаторы етіп тағайындады. Әкесінің билігінің соңына қарай ағалары Хабаш сұлтаны мен Илбарс сұлтанының оған қарсы азаматтық соғысы басталды. Әбулғази Самарқандқа қашып, Бухараның имам Құли ханның сарайына бас сауғалап, онда 2 жыл тұрды. Оның кіші інісі Мұхаммед Ресейге қашып барып, Касым хандығының резиденті болды. Оның басқа ағасы Исфандияр хан 1623 жылы хан болды және Әбұлғазиге өзінің туған жері Ургенчтің губернаторы болуды ұсынды.
Қалғандағы өмір
3 жыл бойы губернатор болып билік жүргізгеннен кейін, ағасы Хазораспқа барған кезде көтерілді, бірақ жеңілді және 1626 жылы Қазақ хандығының Эсим ханға қашты. 3 ай қасында болғаннан кейін, ол Ташкенттегі Эсим ханның қарсыласы Турсун Мұхаммед ханға көшті. Мұнда тағы 2 жыл өмір сүргеннен кейін ол тағы да Имам Құлиге қашып барып, 1629 жылы Хиваны басып алуға тырысты. Исфандияр оны тұтқынға алып, Әбивардқа айдады, оның Сафавид губернаторы оны Исфахандағы Сафи I сарайына жіберді. Ол 1629 жылдан 1639 жылға дейін ол жерде тұтқындықта тұрып, парсы және араб тарихын зерттеді. Ол Сафавидтер сарайынан Балқанға қашып кетіп, біраз уақыт Теке тайпасында өмір сүрді. Кейін ол 1641 жылы Калмык хандығына барып, Хо Орлуктың көмегін алуға тырысты.
Билік
Ақыры ол 1643 жылы ағасының өліміне байланысты таққа отырды. Бірақ оның орны тек Үргенш маңында ғана қауіпсіз болды, өйткені Хиуаны Бұхара хандығы басып алды. Әбулғази өзінің орнын 1645 жылы Бухараның Надир Мұхаммед хан қайтыс болғанда ғана нығайта алды. 1646 жылы Хазорасп қаласында 2000 түрікмен ақсақалдарын жазалап өлтіргеннен кейін, ол тақта отырған алғашқы жылдары бүлікші түрікмен тайпаларымен күресті. 1653 жылы Қарақұм мен Маңғышлақ тайпаларының басым бөлігін бағындырды.
Шаджара-и түркі
Шаджара и Түрк - Әбу әл-Газидің аса ірі еңбегі, оның атауы әртүрлі түрде "Түркілердің генеалогиясы" және "Татарлардың генеалогиясы" деп аударылған, "шаджара" араб тілінде "генеалогия" дегенді білдіреді. "Түрік" деген сөзді "татар" деп атау кеңінен қолданылған, сондықтан "Шажара и Түрк" еңбегін "Түрік генеалогиясы" деп атаудың заманынан қалған. Әбу әл-Ғазидің айтуынша, Шажара и Түрк кітабында ол Рашид әл-Дин Хамадани, Шараф ад-Дин Али Язди және басқа да жазушылардың еңбектерін қолданған, барлығы 18 тарихи дереккөз, және оларды түркі ауызша дәстүрлеріне сәйкес түзеткен. "Шахара и тюрк" кітабының қолжазбасын Сибирде тұтқында отырған швед офицерлері Бухара саудагерінен сатып алған. Жергілікті сауатты татарларды қолдана отырып, швед офицерлері кітапты алдымен орыс тіліне, содан кейін басқа да тілдерге аударған. Шахара мен түрктің французша аудармасы алғаш рет 1726 жылы Лейденде басылып шықты, французша аударма 1768 жылы шыққан орысша аударманың түпнұсқасы ретінде қызмет етті. 1774 жылы ол неміс және ағылшын тілдерінде бөлек басылып шықты, ал 18 ғасырда Еуропада кеңінен оқылды. XIX және XX ғасырларда "Шаджара и Түрк" кітабының көптеген сын аудармалары жарық көрді, олар қазіргі ғалымдар үшін тарихи дереккөз ретінде қызмет етеді. Алғашқы сын аудармасын кәсіби ғалымдар 1825 жылы Қазан қаласында шығарған. Қазанда басылып шыққан мәтіннің түрік тіліне аудармасын филолог Ахмед Вефик-паша жасаған және алғаш рет 1864 жылы жарық көрген. Батыстың ең ықпалды басылымы - Абул Ғази Бехадур ханның "Моғолдар мен татарлар тарихы" (Histoire des Mogols et des Tatares), барон Десмасонның басылымы, аудармасы және түсініктемесі, Санкт-Петербург, 1871 1874. Никита Бичурин түркі халқының эпостық ата-бабасы Огуз Каганның Әбу әл-Гази мен түркі-парсы қолжазбалары (Рашид әл-Дин, Гондемир, Әбулгази) өмірбаянының қытайлық дереккөздердегі Маодун өмірбаянымен (әке мен бала арасындағы қақтығыс және біріншісінің өлтірілуі, жаулап алудың бағыты мен реті және т.б.) таңғажайып ұқсастығы бар екенін бірінші болып байқады. Бұл пікірді басқа ғалымдар да растады, олар ғылыми әдебиеттерде Маодун есімін Огуз Каганның эпикалық тұлғасымен байланыстырды. Бұл ұқсастық одан да ерекше, өйткені жазу кезінде қытайлық жылнамалар шығыс немесе батыс тілдеріне аударылмаған, ал Әбу әл-Ғази шығыс хундары мен Маодун туралы білмеуі мүмкін. Шажара и Түрктің әдеби мәні - Әбу әл-Ғазидің Шағатай әдеби тіліне қарсы ашық сөйлегендігі, өйткені оның парсы ықпалы күшті. Әбу әл-Ғази тілі - хиуалық өзбектердің қарапайым халық тілі. Шағатай әдеби тілінен мүлдем өзгеше. Әбу әл-Ғазидің стилі, оның шығармаларының ғылыми сипатына қарамастан, сөздіктің айқындығы мен байлығымен ерекшеленеді және ол өзбек тіліндегі өрнектер мен мақал-мәтелдермен араластырылған. Әбу әл-Газидің ұлы Әбу әл-Мұзаффар Ануша Мұхаммед Бахадур әкесі Шаджара и Түрктің жұмысын аяқтау үшін белгілі Махмуд бин Мулла Мұхаммед Заман Үргенчке қайта тағайындалды. Ол 1665 жылы аяқталды. Бұл еңбекте Киелі кітаптағы Адам ата мен түркілердің түп атасы Оғыз ханнан басталатын түркілік шежіре тізімі келтіріледі. Сондай-ақ, олардың ұрпақтары, соның ішінде Ченгиз хан мен Шайбанидтер әулеті туралы аңыз деректері келтіріледі.
Мұра
16413 Абульгази, 1987 жылы 28 қаңтарда Эрик Уолтер Элст Чилидегі Ла Силла обсерваториясында ашқан астероид оның есімімен аталған.