Ұлыбритания парламентіндегі аймақтық өкілдік мәселесі

Кіріспе

Ұлыбританияның конституциялық аномалиясы

Батыс Лотиан мәселесі, сондай-ақ ағылшын мәселесі деп те аталады, Ұлыбританиядағы саяси мәселе. Бұл мәселе Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльстен сайланған Парламент депутаттарының (Парламент мүшелерінің) Англияға ғана қатысты мәселелер бойынша дауыс беруге құқығы бар ма, ал олардың өзінің де, Англиядан сайланған депутаттардың да Солтүстік Ирландия Ассамблеясына, Шотландия Парламентіне және Сенедтке (Уэльс Парламенті) берілген мәселелер бойынша дауыс беруге құқығы жоқ деген сұраққа байланысты. Батыс Лотиан мәселесі термині 1977 жылы Енох Пауэлл депутаты Там Дейлл, Шотландияның Батыс Лотиан сайлау округінің еңбекші партиясынан сайланған депутаты, төменгі палатадағы децентрализация тақырыбындағы пікірталастарда осы мәселені бірнеше рет көтергеннен кейін пайда болды. 2011 жылы Ұлыбритания үкіметі төменгі палатаға децентрализацияның салдары зерттеу үшін комиссия құрды, оның төрағасы – бұрынғы төменгі палата хатшысы сэр Уильям Маккей болды. Комиссия 2013 жылы есеп жариялады, онда түрлі процедуралық өзгерістер ұсынылды, соның ішінде Англияға ғана қатысты заңдарға ағылшын сайлау округтерінен сайланған депутаттардың көпшілігінің қолдауы қажет болуы керек деген ұсыныс бар. Бұл ұсыныс «Англия заңдарына – ағылшын дауысы» деп аталды. 2015 жылғы жалпы сайлауда консерваторлар көпшілікпен үкімет құрғаннан кейін, оны іске асыру үшін жаңа парламенттік процедуралар мен Заң шығару жөніндегі үлкен комитет құрылды. Бұл шаралар кейіннен 2021 жылы күштен шығарылды.

Өмірбаян

Осыған ұқсас сұрақ Ирландияның өзін-өзі басқаруына қарсы болғандар Уильям Гладстонның бірінші (1886) және екінші (1893) өзін-өзі басқару туралы заң жобаларын жеңген кезде туындады. Базиль Уильямс Гладстонның әртүрлі кезеңдерде ұсынған төрт схемасын атады: Ирландиялық мүшелерді толығымен шығарып тастау. Ирландиялық мүшелерді барлық мақсаттар үшін санын кеміту арқылы қосу. Ирландиялық мүшелерді белгілі бір мақсаттар үшін толық санымен қосу – «In and Out» ережесі. Ирландиялық мүшелерді барлық мақсаттар үшін толық санымен қосу – «Omnes Omnia» (барлық адамдар) ережесі. «Батыс Лотиан мәселесі» алғаш рет 1977 жылы британдық Парламенттің Төменгі палатасында Шотландия мен Уэльстің өкілеттік беру ұсыныстары талқыланған кезде көтерілді. 14 қарашадағы мәжілісте Шотландияның Батыс Лотиан сайлау округінен сайланған Лейбористік партиясының депутаты Там Дейлл сұрақ қойды: «Англияның сайлау округтері мен ағылшын құрметті депутаттары Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядан келген кем дегенде 119 құрметті депутаттың ағылшын саясатына маңызды және, мүмкін, шешуші әсер ететініне қанша уақытқа дейін төзе алады, ал олардың өзі Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда осы мәселелерде сөзділікке ие емес?». Өз ойын түсіндіру үшін Дейлл Батыс Лотианнан сайланған парламент депутатының мысалын келтірді, ол Англияның Ланкашир графтығындағы Блэкберн қаласына қатысты мәселелер бойынша дауыс бере алады, бірақ өзінің сайлау округінде Блэкберн, Батыс Лотианға қатысты мәселелер бойынша дауыс бере алмайды. «Батыс Лотиан мәселесі» деген атауды кейіннен Ольстер одағының депутаты Энох Пауэлл Дейллдің сөзіне жауап ретінде айтты: «Біз, ақыры, Батыс Лотианның құрметті депутаты не айтқысы келгенін түсіндік. Оны Батыс Лотиан мәселесі деп атайық». Бұл сұрақ көбінесе 1999 жылы туындаған аномалияға қатысты деп есептеледі, яғни Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия депутаттарына Вестминстерде ағылшын мәселелері бойынша дауыс беруге рұқсат берілді, бірақ Англия округтерінің депутаттары Шотландия, Уэльс немесе Солтүстік Ирландияға берілген мәселелерге әсер ете алмайды. Дейлл 1979 және 1997 жылдардағы референдумдерде Шотландияның өкілеттік беруіне қарсы болды. Шотландия Парламенті 1999 жылы екінші референдумда өкілеттік беруді қолдаған көпшілік дауыс бергеннен кейін құрылды.

The equivalent question was raised by the opponents of Irish Home Rule in defeating William Gladstone's first (1886) and second (1893) home rule bills. Basil Williams enumerated four schemes which Gladstone proposed at various stages:
Total exclusion of Irish members. Inclusion of Irish members, in reduced numbers, for all purposes. Inclusion of Irish members, in their full numbers, for certain specified purposes — the "In and Out" clause. Inclusion of Irish members, in their full numbers, for all purposes — the Omnes Omnia (all people) clause. The "West Lothian question" itself was first posed in 1977 during a British House of Commons debate about Scottish and Welsh devolution proposals. In the 14 November sitting, Tam Dalyell, the Labour MP for the Scottish constituency of West Lothian, asked,
For how long will English constituencies and English Honourable members tolerate at least 119 Honourable Members from Scotland, Wales and Northern Ireland exercising an important, and probably often decisive, effect on English politics while they themselves have no say in the same matters in Scotland, Wales and Northern Ireland? To illustrate his point, Dalyell chose the example of a member of Parliament for West Lothian who could vote on matters affecting the English town of Blackburn, Lancashire, but not on matters concerning Blackburn, West Lothian in his own constituency. The name "West Lothian question" was later coined by the Ulster Unionist MP Enoch Powell in a response to Dalyell's speech, when he said "We have finally grasped what the Honourable Member for West Lothian is getting at. Let us call it the West Lothian question." The question is more commonly assumed to refer to the anomaly that came into being in 1999, with Scottish, Welsh and Northern Ireland members at Westminster allowed to vote upon English matters, but MPs for English constituencies having no influence on affairs which were devolved to Scotland, Wales or Northern Ireland. Dalyell was a vocal opponent of Scottish devolution in the 1979 and 1997 plebiscites. A devolved Scottish Parliament was created in 1999 after a clear majority voted in favour of devolution in the second referendum.

Құқықтық мәртебе

Шотландия Парламенті 1998 жылғы Шотландия Заңымен құрылды, сондықтан ол Вестминстердің туындысы болып табылады. Шотландия Парламентіне ешқандай егемендік мәртебесі берілмеген, және аталған заң Вестминстер Парламентінің Шотландияның жоғарғы заң шығару органы ретіндегі мәртебесін өзгертпеді. Вестминстер Шотландия Парламенті қабылдаған кез келген шешімді жоққа шығаруға немесе вето қоюға құқылы. Вестминстер Парламенті егеменді орган болып қала береді; өкілеттіктер Шотландия Парламентіне берілгенімен, олар толығымен ауыстырылмаған. 1998 жылғы Шотландия Заңының 28(7)-бабында айқындалғандай, Вестминстердің барлық депутаттарының Шотландия заңнамасына қатысты дауыс беру құқығы заң жүзінде қысқартылмаған. Аталған бапта Шотландия Парламентінің заң шығару өкілеттігі «Біріккен Корольдік Парламентінің Шотландия үшін заң шығару құқығына әсер етпейді» делінген. Қорғаныс, ұлттық қауіпсіздік, сыртқы саясат және ақша-кредиттік және экономикалық мәселелер сияқты маңызды мәселелерге қатысты заңнаманы бүкіл Ұлыбритания бойынша біртұтастық сақтау мақсатында Вестминстердегі барлық депутаттар дауысқа салады. Шотландия Парламенті бұл мәселелер бойынша өздігінен заң қабылдауға құқылы емес, себебі олар оған берілген өкілеттіктердің тізіміне кірмейді. Бұл жағдайда Батыс Лотиан сұрағы қатысты емес, өйткені Одақтың барлық бөліктері халық санына пропорционалды түрде өз пікірін білдіре алады және барлығы бірдей әсерге ұшырайды. Децентрализация процесінде Вестминстердің Шотландия Парламентінің құзыретіне жататын мәселелер бойынша заң шығару өкілеттігін реттеу үшін белгілі бір келісімге келді. Бұл келісім Севел келісімі деп аталады, ал Шотландия Парламентімен байланысты ұсыныстар енді заңнамалық келісім ұсыныстары (бұрын Севел ұсыныстары) деп аталады. Бұл ұсыныстар (жыл сайын шамамен ондаған) депутаттарға Шотландия Парламентінің заң шығару құзыретіне жататын мәселелер бойынша дауыс беруге мүмкіндік береді. Севел келісімінде Вестминстер Парламенті Шотландия Парламентінің келісімінсіз Шотландиядағы децентрализацияланған мәселелер бойынша заң қабылдамайды делінген.

The Scottish Parliament was formed by statute, the Scotland Act 1998, and is thus a creation of Westminster. No sovereign status on the Scottish Parliament is conferred, and the act has not changed the status of the Westminster Parliament as the supreme legislature of Scotland, with Westminster retaining the ability to override, or veto, any decisions taken by the Scottish Parliament. The Westminster Parliament remains the sovereign body; powers are devolved rather than transferred to the Scottish Parliament. The ability of all Westminster MPs to vote on Scottish legislation has not been legally diminished by devolution, as made clear by Section 28(7) of the Scotland Act 1998, which states that the legislative powers of the Scottish Parliament do "not affect the power of the Parliament of the United Kingdom to make laws for Scotland". Legislation relating to reserved issues such as defence, national security, foreign policy and monetary and economic issues are voted on by all the MPs at Westminster to ensure consistency across the whole of the United Kingdom. The Scottish Parliament is not able to pass laws on these issues itself, as they were not devolved. The West Lothian question is not involved in this situation, as all parts of the Union have a say roughly proportional to their population and all are equally affected. During devolution, a convention was created to manage the power of Westminster to legislate on matters within the legislative competence of the Scottish Parliament. This is known as the Sewel Convention, and the related Scottish parliamentary motions are now known as legislative consent motions (previously Sewel motions). These motions (of which there are around a dozen per year) allow MPs to vote on issues which, among other things, are within the Scottish Parliament's legislative competence. The Sewel Convention states that the Westminster Parliament will not normally legislate on devolved matters in Scotland without first obtaining the consent of the Scottish Parliament.

Ағылшын заңдарына ағылшын дауыстары (EVEL)

2000-шы жылдары Ұлыбритания Парламенті Англияға ғана қатысты немесе басым бөлігі Англияны қамтитын бірқатар заңдарды қабылдады. Алайда, депутаттардың дауыс беру нәтижесі көрсеткендей, егер тек ағылшын сайлау округтерін білдіретін депутаттардың дауысы ғана есепке алынғанда, бұл заңдар қабылданбаған болар еді. Оппозициядағы Консервативтік партия «Деволюция, Батыс Лотиан мәселесі және Одақтың болашағы» деген тақырыпта баяндама жариялады. Бұл баяндамада Англияға ғана қатысты заң жобаларын қарау кезінде ағылшын емес округтерден сайланған депутаттардың қатысуын шектейтін процедуралық өзгерістер ұсынылды. 2010-2015 жылдары Либерал-демократтармен коалиция құрып үкімет құрған Консерваторлар осы мәселені зерттеу үшін Маккей комиссиясын құрды. Комиссия Төменгі палатада Англияға тікелей немесе ерекше әсер ететін заң жобаларына ағылшын сайлау округтеріндегі депутаттардың көпшілік дауысы қажет екенін ұсынды. 2015 жылғы жалпы сайлауға арналған Консервативтік партияның сайлау бағдарламасында Англияға ғана қатысты заңдарды үшінші оқылымға жібермес бұрын Заң шығару жөніндегі Ұлы комитеттің мақұлдауы талап етілетіні жазылған. Сайлауда көпшілік дауысқа ие болғаннан кейін, Консервативтік үкімет 2015 жылдың қазан айында регламенттік ережелерге өзгеріс енгізіп, Англия (немесе Англия мен Уэльс) округтеріндегі депутаттарға Англияға (немесе Англия мен Уэльске) ғана қатысты заңдарға вето құқығын берді. Бұған қоса, Уэльс Парламентіне толық заң шығару құқығы берілді. Вестминстер (Ұлыбритания) Парламенті қорғаныс, сыртқы саясат және экономика сияқты бүкіл Ұлыбританияға қатысты мәселелер бойынша жұмыс істеуді және заң шығаруды жалғастырады, ал Англия, Уэльс, Шотландия және Солтүстік Ирландия парламенттері жергілікті мәселелер бойынша заң шығару құқығын сақтайды. 20 ғасырдың басындағы ирландтық өзін-өзі басқару контекстінде осыған ұқсас ұсыныс «Барлық жерде өзін-өзі басқару» деп аталды. Конституциялық мәселелер жөніндегі бұрынғы мемлекеттік хатшы лорд Фальконер Англия Парламентінің «барлық басқа институттарды қанағаттандырмайтын» болады деп мәлімдеді. Уэльс Ассамблеясын құру үшін күш-жігер жұмсаған Питер Хейн, Англия Парламентін құруға тырысу немесе шотланд және уэльс депутаттарының Англияға қатысты мәселелерге дауыс беруіне тыйым салу Одақтың ыдырауына әкелуі мүмкін екенін ескертті. 2015 жылдың шілдесінде Чука Умуна Лейбористік партияның федералды Ұлыбританияның құрамында жеке Англия Парламентін құруды қолдау керектігін ұсынды.

During the 2000s a number of pieces of legislation which affected only or mainly England were passed by the UK Parliament, although the votes cast by MPs were such that the legislation would not have been passed if only the votes cast by MPs representing English constituencies had been counted. The opposition Conservative Party commissioned a report, "Devolution, The West Lothian Question and the Future of the Union", which proposed some procedural changes restricting the participation of MPs representing non English constituencies during the passage of bills relating only to England. While the Conservatives were in government from 2010 to 2015 in coalition with the Liberal Democrats, they set up the McKay Commission to look into the question. The Commission proposed that bills in the House of Commons which affected England solely or differently should require a majority vote of MPs representing English constituencies. The Conservative manifesto for the 2015 general election included a proposal that England only legislation should require approval from a Legislative Grand Committee prior to its Third Reading in the House of Commons. Having won a majority in that election, the Conservative government used a change in standing orders in October 2015 to give MPs representing English (or English and Welsh) constituencies a "veto" over laws affecting only England (or only England and Wales). with full legislative powers also being conferred on the existing Welsh Parliament. The Westminster (United Kingdom) Parliament would continue to meet and legislate on matters of UK wide competence such as Defence, Foreign Affairs and economic matters with the parliaments of England, Wales, Scotland and Northern Ireland legislating locally. In the early 20th century context of Irish home rule, the equivalent option was dubbed Home Rule All Round. Lord Falconer, the former Secretary of State for Constitutional Affairs, has stated that he believes that an English Parliament would "dwarf all other institutions." Peter Hain, who campaigned for a Welsh Assembly, warned that creating an English parliament or trying to stop Scottish and Welsh MPs from voting on England only matters would break up the Union. Chuka Umunna suggested in July 2015 that the Labour Party should support the creation of a separate English parliament, as part of a federal United Kingdom.

Аймақтық жиналыстар

Тони Блэрдің лейбористік үкіметі Батыс Лотиан мәселесінің бір бөлігін шешуге тырысып, заң шығару өкілеттігі жоқ ағылшын аймақтық ассамблеяларын құрды. Алғашқы жоспар бойынша, олар тікелей сайлануға тиіс болған. Лондон Ассамблеясы 1998 жылы өткен референдумнан кейін құрылды, онда қоғам мен БАҚ назары негізінен Лондон мэрінің лауазымына шоғырланды. Кен Ливингстон Лондонның алғашқы тікелей сайланған мэрі болды. Ол жеңіс сөзін "14 жыл бұрын мені осылай кедергісіз сөйлеуге рұхсат етпегендерге айтқандай" деп бастады, бұл Лондон Ассамблеясын 1980 жылдары таратылған Ұлы Лондон Кеңесі сияқты, Лондон қаласының аумағындағы билікке ұқсас қайта құру деп есептегенін көрсетті. 2004 жылдың қараша айында Солтүстік-Шығыс аймағында өткен референдумда сайланған ассамблея құру туралы ұсыныс қабылданбағаннан кейін, басқа ағылшын аймақтары үшін ұқсас ұсыныстар тоқтатылды. Өңірлік даму агенттіктерінің барлығы 2012 жылдың наурызына дейін таратылып, олардың өкілеттіктері мен функциялары жергілікті билік органдарына, ал Лондон қаласының жағдайында – Ұлы Лондон билігіне берілді.

Англияның графтары мен қалаларына берілген өкілеттіктер

Дуглас Карсвелл мен Дэниел Ханнан қазіргі уақытта Шотландия Парламентіне берілген барлық өкілеттіктерді Англия графтықтары мен қалаларына да беруді ұсынды. Бұл Шотландия парламенті депутаттарының Англияға ғана қатысты мәселелер бойынша дауыс беруіне себеп болатын жағдайдың жойылмасына әкелер еді, себебі парламент енді тек Англияға қатысты саясат салалары үшін жауапты болмайды. Осылайша, парламенттің бүкіл Ұлыбритания үшін саясат жасауын немесе мүлдем саясат жасаудан бас тартуын қажет етеді. Карсвелл мен Ханнан: "Қазіргі уақытта Холируд Парламентінің қарауындағы барлық саясат салалары Англия графтықтары мен қалаларына берілуі керек (соның ішінде, Батыс Лотиан сұрағына да жауап беріледі)."

Англия Кеңесі

2022 жылы Лейбористер партиясы премьер-министр төрағалық ететін «Англия кеңесі» деп аталатын орган құруды ұсынды. Бұл кеңес біріктірілген билік әкімдерін, жергілікті өкілдерді және басқа да мүдделі тараптарды біріктіруі тиіс. «Англия кеңесімен» бірге «Ұлыбритания кеңесі» де құрылатын болады, оған Ұлыбритания премьер-министрі және децентрализацияланған үкіметтердің бірінші министрлері кіреді. Сондай-ақ, «Ұлттар мен өңірлер кеңесі» құрылады, ол Ұлыбританияның орталық үкіметін, децентрализацияланған басқаруларды, Англияның, Шотландияның, Уэльстің және Солтүстік Ирландияның өкілдерін біріктіреді. Бұл үш органның жұмысын өздерінің үкіметаралық хатшылықтары қолдайды.

Одақтың таратылуы

Тағы бір шешім – Ұлыбританияның тарауы, оның нәтижесінде Ұлыбритания құрамындағы елдердің (Англия, Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльс) бірі немесе барлығы тәуелсіз, егемен мемлекеттерге айналуы мүмкін. Шотландияның тәуелсіздігі үшін күресетін Шотландия Ұлттық партиясы (СНП) 2011 жылғы Шотландия парламенті сайлауында абсолютті көпшілік дауысқа ие болды. 2014 жылдың 18 қыркүйегінде референдум өтті, онда сайлаушылар тәуелсіздікті 55 пайызға 45 пайызға қарсы дауыс берді. Уэльсте Уэльс ұлттық партиясы Plaid Cymru Уэльстің тәуелсіздігін ұзақ мерзімді мақсат деп санайды, ал Propel, бұрынғы Уэльс ұлттық партиясы, тәуелсіздік үшін одан да белсенді түрде үгіт жүргізеді. Солтүстік Ирландияда тәуелсіз Солтүстік Ирландия мемлекетін құруды талап ететін ірі саяси партиялар жоқ, бірақ біртұтас Ирландияны жақтаушы партиялардың қатарында Sinn Féin және Социал-демократиялық және Еңбек партиясы (SDLP) бар.

Шотландия депутаттарының санын азайту

Солтүстік Ирландия Парламентінің өмір сүрген кезеңінде (1921–1972), Солтүстік Ирландиядан Вестминстерге сайланған депутаттардың саны Ұлыбританияның қалған бөлігімен салыстырғанда депутаттардың қалыпты шамасынан төмен болды. Солтүстік Ирландияның басымдықпен юнионист депутаттары Лейбористер партиясын үлкен көпшіліктен айырған кезде консерваторлар «Парламенттің әрбір мүшесі Парламенттің басқа әрбір мүшесімен тең» принципін қолдады. Депутаттар санын азайту идеясына қарсы аргумент, егер ұлттық парламент маңызды шешімдер қабылдаса (мысалы, соғыс жариялау), онда адамдар толыққанды өкілдік құқығына ие болуы керек.