Кіріспе
Ауғанстандағы ең ірі өзен – Гельманд (сондай-ақ, Гельменд, немесе Гельмунд, Хирманд; пашту / парсы: هیرمند / هلمند; грек: Ἐτύμανδρος (Etýmandros); латынша: Erymandrus) – Ауғанстандағы ең ұзын өзен және ішкі ағымды Систан алқабының негізгі су жинағыш аймағы. Ол Майдан Вардақ провинциясының солтүстік-шығысындағы Хиндукуш тауларының Санглах жотасынан бастау алады, ал Унай өткесі оны Кабул өзенінің су жинағыш аймағынан бөліп тұрады. Гельманд өзені Ауғанстан мен Иран шекарасындағы Хамун көліне құяды.
The Helmand (also spelled Helmend, or Helmund, Hirmand; Pashto/Persian: هیرمند / هلمند; Greek: Ἐτύμανδρος (Etýmandros); Latin: Erymandrus) is the longest river in Afghanistan and the primary watershed for the endorheic Sistan Basin. It originates in the Sanglakh Range of the Hindu Kush mountains in the northeastern part of Maidan Wardak Province, where it is separated from the watershed of the Kabul River by the Unai Pass. The Helmand feeds into the Hamun Lake on the border of Afghanistan and Iran.
Этимология
Атауы авеста тіліндегі Haētumant сөзінен келген, сөзбе-сөз "бөгелген, бөгеті бар" деген мағынаны білдіреді, бұл Гельманд өзені мен оның төңірегіндегі суғару жерлеріне қатысты. Haetumant сөзі санскрит тіліндегі Setumatī сөзімен туыс, ол "бөгеті бар" дегенді білдіреді.
География
Хелманд өзені Майдан Вардак провинциясының солтүстік-шығыс бөлігінде, Хиндукуш тауларында, Кабулдан батысқа қарай 40 шақырым жерде басталады. Дейкунди және Урузган провинциялары арқылы оңтүстік-батысқа қарай ағып, Хелманд провинциясындағы Лашкарга қаласынан өтеді. Содан кейін Дашти Марго шөліне еніп, Систан батпақтары мен Хамун-и Хелманд көлдері аймағына құяды, бұл аймақ Ауғанстан мен Иран шекарасындағы Забол маңында орналасқан. Тарнак және Аргандаб сияқты бірнеше кіші өзендер Хелмандқа құяды. Хелманд және Аргандаб аңғары басқармасы басқаратын бұл өзен суаруға кеңінен қолданылады, бірақ минералды тұздардың жиналуы егістіктерді суарудағы тиімділігін азайтады. Өзеннің көп бөлігі тұзсыз. Оның сулары Ауғанстан шаруалары үшін маңызды, сонымен қатар Хамун көлін толықтырып, Иранның оңтүстік-шығысындағы Систан мен Белуджистан провинциясының шаруаларына да қажет. Ауғанстанның бірнеше өзендерінде, соның ішінде Хелманд өзеніндегі Каджаки бөгетінде гидроэлектр станциялары салынған, нәтижесінде жасанды су қоймалары пайда болды. Хелманд өзенінің ең ірі саласы – Аргандаб өзені (қосылатын жері), Қандаһардың солтүстігінде де үлкен бөгет салынған.
Тарих
Гельманд аңғары аймағы Авестада (Фаргард 1:13) есіммен аталады және қазіргі Ауғанстан аумағындағы зороастризм дінінің алғашқы орталықтарының бірі болған Хаэтумант арий жері ретінде сипатталады. Бірақ, б.з.б. бірінші мыңжылдықтың соңы мен б.з. бірінші мыңжылдықтың басында Гельманд және Кабул аңғарларындағы индуистер мен буддистердің көптігі парфяндықтардың оны Үндістан деп атауына себеп болды. 1758 жылдан 1842 жылға дейін Гельманд Калаттың Брахуи хандығының солтүстік шекарасын құрады.