Кіріспе
Софоклдің "Эдип Колондағы" (Оидипус Коло́ндағы; Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, Oidipous epi Kolōnōi) ежелгі грек трагедиясы – афиндық трагедияшы Софоклдің үш тебандық пьесасының екіншісі. Бұл шығарма Софоклдің б.з.б. 406 жылы қайтыс болуына аз уақыт қалғанда жазылған және оның немересі (Софокл деп те аталады) б.з.б. 401 жылы Дионис фестивалінде қойылған. Пьесалардың хронологиясында "Эдип Колондағы" оқиғалары "Эдип Рекс" кейін, ал "Антигона" бұрын орын алады; алайда, бұл Софоклдің үш тебандық пьесасының соңғысы болып жазылған. Пьеса Эдиптің трагикалық өмірінің аяқталуын суреттейді. Эдиптің қай жерде қайтыс болғаны туралы әңгімелер әртүрлі, бірақ Софокл осы оқиғаны Афинаға жақын Колон ауылында, сонымен қатар Софоклдың туған жерінде өткізеді. Соқыр Эдип қыздары Антигона мен Исменамен бірге Эриниялар мен Афина патшасы Тесейге жалбарыну үшін осы жерге келеді.
Oedipus at Colonus (also Oedipus Coloneus; Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, Oidipous epi Kolōnōi) is the second last of the three Theban plays of the Athenian tragedian Sophocles. It was written shortly before Sophocles's death in 406 BC and produced by his grandson (also called Sophocles) at the Festival of Dionysus in 401 BC. In the timeline of the plays, the events of Oedipus at Colonus occur after Oedipus Rex and before Antigone; however, it was the last of Sophocles's three Theban plays to be written. The play describes the end of Oedipus's tragic life. Legends differ as to the site of Oedipus's death; Sophocles set the place at Colonus, a village near Athens and also Sophocles's own birthplace, where the blinded Oedipus has come with his daughters Antigone and Ismene as suppliants of the Erinyes and of Theseus, the king of Athens.
Сюжет
Антигона басшылығымен Эдип Колон қаласына кіріп, тасқа отырады. Оларға бір ауыл тұрғыны келіп, олардың кетіп қалуын талап етеді, себебі бұл жер Фуриялар немесе Эринияларға қасиетті. Эдип мұны бір белгі ретінде қабылдайды, өйткені ол әкесі мен анасын өлтіретіні және анасына үйленетіні туралы болжамды алғанда, Аполлон оған өмірінің соңында Фурияларға қасиетті жерде өліп, жерленген жері үшін осы елге құт-береке әкелетінін айтқан еді. Ауылдың қарттарынан құралған хор кіріп, Эдипті қасиетті жерді тастап кетуге көндіреді. Олар одан кім екенін сұрайды және ол Лайдың ұлы екенін білгенде қорқып, үркіп қалады. Олар Эдипке зиян тигізбеуге уәде бергенімен, оны қаладан қуғынға шығарудан қорқады. Эдип өзінің қылмыстары үшін моральдық жауапкершілікті мойындамайтынын түсіндіреді, өйткені ол өзін қорғау үшін әкесін өлтірген. Сонымен қатар, ол патшасы Тесейді көруді сұрайды, "Мен қасиетті адам ретінде келдім, тақуалық пен күшке толымын, бүкіл халқыңызға үлкен сыйлық әкелдім" дейді. Хор таңғалып, Афина патшасы Тесей келгенше Эдип туралы өз пікірлерін айтуды кейінге қалдыруға шешім қабылдайды. Исмен атпен келіп, әкесі мен әпкесін көріп қуанышқа бөленеді. Ол Этеоклдың ағасы Полиникстен Теба тағын тартып алғанын, ал Полиник қалаға шабуыл жасау үшін Аргивтерден қолдау жинап жатқанын хабарлайды. Екі ұлы да оракулдың айтқан сөзіне құлақ асып, соғыстың нәтижесі олардың әкесі қай жерге жерленгеніне байланысты болатынын ойлайды. Исмен әкесіне Креонның оны Теба шекарасына алып келіп, тиісті рәсімдерсіз жерлеуді жоспарлап отырғанын айтады, себебі оракулдың айтуынша, оның қабірінен туатын күш басқа елге берілмеуі керек. Мұны естіген Эдип екі ұлын да өзіне жақсы қарамағаны үшін қарғып, оларды адал қыздарымен салыстырады. Ол ешқайсысына да адалдыққа ант бермейді, бірақ осы уақытқа дейін оған жақсы қараған Колон халқына адал болады және олардан Креоннан қорғауды сұрайды. Эдип Евменидтердің қасиетті жеріне басып кіргендіктен, ауыл тұрғындары оған оларды қанағаттандыру үшін белгілі бір рәсімдерді орындау керектігін айтады. Исмен оларды орындауға ерікті болып, кетеді, ал Антигона Эдиппен бірге қалады. Осы арада хор Одиптен тағы да сұрақтар қойып, оның туысқа бару мен әкесін өлтіруінің егжей-тегжейін білгісі келеді. Ол өзінің қайғылы оқиғасын айтып бергеннен кейін, Тесей кіріп келіп, хордың тыңшылығына қарамастан, "Мен сен туралы бәрін білемін, Лайдың ұлы" дейді. Бұл ерте көрермендердің реакциясына әсер еткені анық, дәл сол сияқты Софоклдың Афинаға басып кіруі мен оның құдіретінің азаюы да оның жазуына әсер еткен. Пьеса Афина мен Фива қалаларын өте қарама-қайшы түрде көрсетеді. Фива афиналық драмаларда тиісті шекаралар мен жекеліктер сақталмайтын қала ретінде жиі қолданылады, бұл драматургке инцест, кісі өлтіру және өркөкіректік сияқты тақырыптарды қауіпсіз жағдайда зерттеуге мүмкіндік береді.
Тағдыр
Эдип туралы басқа екі пьесада адамның өз тағдырына моральдық жауапкершілігі тақырыбы жиі көтеріліп, тағдырға қарсы шығу мүмкін бе деген сұрақтар талқыланса, "Эдип Колонда" Эдиптің осы мәселені шешу жолын көрсетеді. "Эдип Рексте" Тирезий оған: "Сен өзіңнің тағдырыңды көтересің, ал мен өзімдікіні" дейді, бұл хабарды хор да қайталайды, бірақ Эдип оны жек көреді, өйткені ол да әкесі сияқты тағдырынан қашуға болатынына сенеді. "Колоностағы Эдипте" ол былай дейді: "Тағдыр" деген сөз ежелгі грек тілінде "қажеттілік" деген мағынаны білдіреді. Бұл – біздің таңдауымыздан тыс, қажеттілік күшімен жүзеге асып, адам жаратылысы емес, сондықтан онымен қатар жұмыс істеудің жолын табуымыз керек. Пьесадағы маңызды сәт – Эдиптің: "Қажеттілікке қарсы күреспейік" деген сөзі, ал Антигона оған: "Бүкіл әлемде Құдайдың тағдырынан құтылған адамын көрмейсің!" деп қосады.
Кінә
Ойдип Колон бойынша, билеушінің шектеулі түсінігі оны құдай заңын бұзғанда өзін толыққанды кінәсіз деп ойлауға алып келуі мүмкін; алайда, оның хабарсыздығы оның кінәлі екендігінің объективті фактісін өзгерте алмайды. Кінәні анықтау күрделі, Ойдипке жасалған бата мен қарғыс арасындағы қарама-қайшылық оны көрсетеді. Ол екі қылмыс жасады, олар оны адамдар арасында құбыжық және шеттенушіге айналдырды: туысқа шабуыл және әкесін өлтіру. Оның денелік азаптары, оның ішінде өз қолымен келтірген соқырлығы мен жалғыздықта саяхаттауы – оның жазасы. Ойдип "ақылмен кінәсіз" – ол білмей тұрып күнә жасады, бұл оның кінәсін азайтады, соның салдарынан оның жердегі азаптары оның күнәсін толық өтеуге жеткілікті болады. Өлген соң, ол құрметке ие болады; ол қайтыс болған жер ырысқа толы болады.