Кіріспе

"Үш алтын шашы бар шайтан" (Der Teufel mit den drei goldenen Haaren) - Гримм ағайындылары жинаған неміс ертегісі (KHM 29). Ол Аарн Томпсонның 461 ("шайтаннан үш шашты") және 930 ("кедей жігіттің бай қызға үйленетіндігі туралы пайғамбарлық") жіктеуіштеріне жатады. Бұл әңгіме алғаш рет ағылшын тіліне "Жиңiл және үш алтын шашты" деп аударылған, бірақ әңгіменің шайтан шынымен де фольклорлық алып сияқты әрекет етеді. Рут Мэннинг Сандерс оны "Жоңғарлар кітабында" "Мұңғыма алыптарының патшасының үш алтын шашы" деп атады.

Қысқаша мазмұны

Бір кедей әйелдің ұлы туылған кезде (аниондық қапшық әлі де тұтас) болған, бұл он төрт жасында патшаның қызына үйленетінін білдіреді. Зұлым патша бұл туралы естіп, отбасына барып, баланы қамалға алып келіп, тәрбиелеуге рұқсат сұрады. Оның орнына, ол баланы қорапқа салып, қорапты суға лақтырып жіберді. Бірақ суға батпастан, оны диірменнің ішіне апарып әкетті. Олар баланы өздері тәрбиелеуді шешті. Он төрт жылдан кейін патша егіндікке барып қалады. Патша баланы көргенде, ұн тартушыдан оның әкесі екенін сұрады. Патша қатты таңғалып, баладан біржола құтылудың жолын ойлап тапты. Ол жас жігітке патшайымға жеткізуді тапсырып, мөрмен бекітілген хатты береді. Оның ішінде бала келген соң өлтіріліп, жерленуге бұйрық жазылған. Сол кезде бала қарт әйелдің үйіне түнеп қалады. Анасы ұрлықшыларды үйіне жиі кіргізіп жүретінін ескерткенмен, бала одан әрі жүре алмайтынын айтып, ұйықтап қалды. Ұрылар келген соң, хатты оқып, балаға жаны ашыды. Олар оны оятпай, жаңа хат жазып, баланың патшаның қызына үйленуі керектігін айтады. Таң атқанда олар оны сарайға қарай бағыттап, жолға шығарып салды. Той жалғасты, патша қайтып келгенде, баласын тозаққа жіберіп, одан Ібілістің үш алтын шашымен қайта оралды. Бұл оның жаңа күйеу баласынан арылуға тағы бір әрекеті болды. Бала екі қала мен өзеннің арғы жағына сапар шегіп бара жатқанда үш сұраққа тап болады. Әрқайсысынан өтіп бара жатқанда, одан кәсіптері ("білетіндері") сұралады. Бала үш рет: "Мен бәрін білемін", - деп жауап береді. Сонда ол: "Енді неге бірінші қаладағы құдық бір кезде шарап құйып тұрғанмен, енді су таратпай қалды?" - деп сұрайды. Екінші қалада ол бір кезде алтын алма берген ағаштан неге жапырақ шықпайды деп сұрайды. Өзеннен өтпекпен өтіп жатқанда, паромшы одан неге әрқашан алға-артқа жүзу керектігін сұрайды, ал басқаша істеуге ерікті емес. Әр сұраққа ол: "Мен қайтып келгенше білесің" деп жауап береді. Бала өзеннің арғы жағында тозаққа кіретін жолды табады, ал кіргеннен кейін тек Ібілістің әжесіне тап болады. Ол қызға не сұраса, соны айтады. Қыз оған қолынан келгенше көмектесуді уәде етеді. Ібіліс қайта оралып, ауадағы адам етінің иісіне қарамастан, ол отыруға, жеуге және ішуге көндіріледі. Осылай істегеннен кейін ол әжесінің қолына басын қойып, қатты ұйықтап кетеді. Ол оның алтын шашын үш рет тартып, әрбір шашын тартқаннан кейін оянады. Ол өзінің арманына түсіп қалғандай сезініп, әжесіне көріністерін айтады: қала алаңында құрғақ құдық, оның астында сұйықтықтың ағысын бөгеп тұрған жабайы бақа, түстегі тышқанның тамырын жегенінен жемісі мен жапырағы шықпайтын ағаш және тек қана өзен жағалауындағы басқа адамның қолына ауаны салып босатуға болатын паромшы. Келесі күні таңертең, шайтан үйден шыққаннан кейін, бала бұрынғы күйіне қайта оралды. Қарт әйелге алғысын білдіріп, үш алтын шашын алып, үйіне қарай жолға шықты. Ол тағы да өзеннің арғы жағына және екі қалаға барып, түнде шайтанның айтқан жауабын білдірді. Әр қаладан ол өзіне алтын төгілген екі есекті алып келеді. Патша баласының осындай байлықпен оралуына риза болып, оған әйелімен тату өмір сүруге рұқсат береді. Ол өзінің байлығын қайдан тапқанын сұрап, біразын өзі үшін табуға үміттеніп, сұрастырып алады. Бала алтынның өзеннің арғы жағында табылғанын айтады. Әңгіме патшаның пароммен өзеннен өтуімен аяқталады, ол екінші жаққа жеткенде оған арқанды береді, оны мәңгілік сапаршылармен бірге қайта-қайта жүруге үкімдейді.

Әңгіме түрлері

Фольклорист Стит Томпсон әңгіменің бірінші бөлігі (принцессаға / бай қызға үйленуге арналған ұлдың тууы), ATU 930 ретінде жіктеледі, көбінесе екінші бөлігімен, Ібілістен (немесе алыптан, бүлдіршіннен және т.б.) шашты алудың мүмкін емес міндетімен бірге кездеседі. Ғалым Курт Ранке ертегі түрі "екі өте көне әңгіменің" еуропалық комбинациясы екенін айтты: "тағдыр баласы" біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Үнді және қытай әдебиеттерінде пайда болды, ол K978 ("Урияның хаты") мотивтерімен байланысты; және кейіпкердің басқа әлемге саяхаттау сұрақтары, Авадана мен Тутинамада қамтылған әңгіме. Томпсон келтірген Анти Арне мен Вацлав Тиль деген ғалымдар екі әңгіменің де Гримм ертегілеріне жазған жазбаларында фольклоршылар Йоханнес Болте мен Жири Поливканың Еуропадағы ұқсас бағасын біріктірген жеке ертегілер екендігіне тоқталды.

АТУ 930: Пайғамбарлық

Томпсон мен Тилдің айтуынша, 930-шы әңгіме түрінде 4 әдеби редакция бар: индик (ең көнесі), эфиопиялық, батыс еуропалық және түрік. Еуропалық дәстүрде бұл тақырып орта ғасырларда пайда болады: Годфри Витербо (12 ғасыр); Gesta Romanorum, патша мен орманшының ұлы туралы әңгімемен; және Le dit de l'empereur Constant (13 ғасыр). Профессор Дов Ной 930 типті түрді Шығыс Еуропада "жақсы білетін" деп атап өтті.

АТУ 461: Ібілістің сакасынан шыққан үш шаш

Томпсонның айтуынша, ертегі түрі "барлық Еуропада" және Азияда (Қытайда) кездеседі. Виллем де Блекурт "Пентамерон" атты "Li sette palommelle" ("Жеті көгершін") ертегісінің екінші бөлігі ретінде кейіпкердің Хронос есімді жаратылысқа деген ізденісін көрсетеді, ол оған бауырларын құтқару үшін жауап бере алады. Ол "Үш сұрақ" деген осы тізбегі "18 ғасырдың аяғында" ертегі түріне "қосылған" деп мәлімдейді. Бұл әңгіменің түрінде қарапайым батыр ханшайымға үйленгеннен кейін, әкесі оны оны өлтіру үшін қауіпті істі Ібіліске немесе басқа бір жаратылысқа жібереді. Өлімнен кейінгі әлемге бара жатқанда оған жұмбақтар мен сұрақтар қойылады, ол Ібіліске сұрауға уәде береді. Көптеген нұсқаларда бұл үш сұрақ құрғаған бұлақ, жеміс бермейтін ағаш және ақыр соңында паром жүргізушісі туралы айтылған.

Нысандар

Қарт жігіттің кедей баланы / батырды теңіз арқылы Ібіліске (Гримм нұсқасында; басқа нұсқаларда алып, зұлым) алып бара жатқан мотивті "Басқа әлемге" (Төркіні) кемедегі мифологиялық саяхатқа ұқсас. Сол сияқты, шайтанның фигурасы оракулдық құдайдың рөлін атқарады. Су ағысын бөгет ететін бақалар мотиві Эндрю Ланг зерттеген бірнеше параллельді. Лэнг бұл мотивтің ежелгі Үнді-Еуропа мифінен шыққандығын айтады.

Нұсқалар

Император Конрад пен графтың ұлы (Gesta Romanorum) әңгімесінде басты кейіпкер - император Конрад II-ді ренжіткен және осылайша Қара Ормандағы қораға қашып кеткен Калн графтың ұлы. Баланы герцог Герман Швабиялық асырап алады. Конрад жас жігітті Аахенге оны өлтіру туралы хатпен жібергенде, жас графты сақтап қалған Шпейер соборының деканы болды және нұсқауды өзгертті, сондықтан Калн ханшайымға үйленуі мүмкін болды. Конрад бұл туралы білгенде, оқиғалармен татуласып, енді күйеуінің баласы болған графты өзінің тең патшасы етіп тағайындады. Декан кінәсіз қан төгуді болдырмағаны үшін, ол канцлер болды және бұл іс-әрекетпен, Шпейерде императорлық жерлеу күмбезі салынды. Гримм ағайындылары Der Vogel Phönix (ағылшынша: "Феникс құсы") деген атпен жинақталған жинағының бірінші басылымында ертегі жинады. Мұнда батырды диірменші суға тасталған қораптан тауып алады және оған тау басындағы күркеде тұратын "Феникс құсынан" үш қауырсын алу міндеті жүктеледі. Славян халық аңыздарының жинақтарында шайтанның орнына "Ескі Vsevede" немесе "Әке бәрін біледі" деп аталатын кейіпкер пайда болады. Франсис Хиндес Грум Трансильванияның рома нұсқасын жинады. Оның атауы "Құяш патшасының үш алтын шашы": көмірші ұлына патшаның қызына үйлену үшін ақ киім киген үш әйел пайғамбарлық айтады. Патша болашақ күйеу баласынан құтылуға тырысады, бірақ ол құтқарылып, "Аты жоқ" деп аталады. Содан кейін оған Күн Патшасынан үш шашты алу тапсырылады, бұл таңертең кішкентай балаға айналады, түске қарай еркек болады және түнде үйге сұр адам болып келеді. Оңтүстік славян тіліндегі Кордюнда жинақталған және 1927 жылы жарық көрген нұсқада батыр - сарбаз, антагонист - оның капитаны, ал ескірген қайықты ешқашан тоқтатпайтын есуші - қару ұстаған күзетші. Хорват фольклористи Мая Бошкович Стулли бұл нұсқаға әскери шекарадағы әскери өмір салты әсер еткен болуы мүмкін деп болжады. Грузин тілінен мажар тіліне аударылған нұсқада "A megkövült fiú" ("Тастан жасалған бала") аталымымен, патша мен патшайымның жақсы көретін ұлы бар, олар оны мұнараға бұғаулап, оны дүниенің зұлымдықтарынан қорғауға тырысады. Уақыт өте келе, бала терезесін ашып, күнді көріп, оған қызығады. Бір күні ханзада күндізге қарай ыстықтай ыстықтайды, ол мұны ренжіту деп қабылдайды, бірақ оған төзімділік танытады. Біраз уақыттан кейін күн ханзаданы күндіз тас, түнде қалыпты болып қалуға қарғайды. Принц әйелге кездесіп, ұл туады, бірақ ол тұрақты түрде тасқа айналады. Оның ұлы бірнеше сағат ішінде өседі. Бірде ол әкесінен әкесінің жағдайы туралы сұрайды. Сондықтан ол күннің анасына барып, әкесіне түскен қарғысты жоя ала ма, жоқ па, соны білуге шешім қабылдайды. Жолда оған сұрақтар қойылады: неге егіншілер егінді өңдей алмайды, неге қойшылардың қойлары өледі және бұғы мүйіздерін қалай тастайды. Жас жігіт сол күні анасының сұрағына жауап іздеуге уәде береді.

Ықпал

"Үш алтын шашы бар шайтан" Ж. Р. Р. Толкиннің "Берен мен Лютхен туралы ертегісі" үшін мүмкін әсер еткенін атап өтті, онда эльф патшасы Тингол өз қызының өлі еркегіне мүмкін емес тапсырма береді: Морготтың темір тәжінен үш Сильмарилдің біреуін алу. Осы ұқсастықтарға қарамастан, айырмашылықтар айтарлықтай болып қалады: Толкин нұсқасында патшаның қызы жол бойы қаһарманға қызмет етеді, оған алып жарғақ сияқты ілеседі; қалалар мен жұмбақтар жоқ, сонымен қатар паромшы да жоқ; Берен темір тәжінен сильмарилді тартып алғаннан кейін, ол оны жоғалтады, өйткені оның қолын алып қасқыр шауып тастады, және патшаға ешқандай зергерлік бұйымдарсыз қайтып келеді. Ақыры патша Беренге қызын алуға рұқсат береді, ақыр соңында ол өзінің аңшыларына қасқырды іздеп тауып, өлтіріп, оның ішінен жанған асыл тасты кесіп, сильмарилді алады, бұл неміс ертегісінде аналог жоқ. Кейін патшаны ол асыл тасты өзіне арнап ожереттегі етіп орнату үшін жалдаған жәндіктер өлтіреді. Екі оқиғаның арасында кездесетін ұқсастықтар кітапта баяндалған көптеген адам оқиғаларына ортақ тақырыптардың нәтижесі болуы мүмкін .

Зерттеулер

Арне, Анти. "Дер рейхе манн энд sein швейгерсон" Салыстырмалы зерттеулер. FFC 23 -ші бөлім. Хамина: Суомалайнен Тідеакатемия Кустантама, 1916 жыл. Чехова, Мариана (2018). "Opowieściowy wzór Przeznaczenia bohaterów [Оппозициялық өрнек - кейіпкерлердің тағдыры]. Slavia Occidentalis, No 74/2 (grudzień), 65 76. https://doi.gov.kz org/10.14746/so.2017.74.23 Чехова, Марианна және Симона Климкова. 2020 жыл. Архитектуралық оқиғалардағы мәдениеттер аралық байланыстар, басты кейіпкердің тағдыры туралы. "Studi Slavistici" журналында 16 (2): 77-89. https://doi. org/10.13128/Studi Slavis 7474. (Қазақ тіліндегі басылым) Тиль, Вацлав. "Қияметке ұшыраған бала". "Жергілікті қауымдастықтардың журналы" (Zeitschrift des Vereins für Volkskunde) деген басылымда. 29 жыл. Жахрганг (1919): 2240.