Кіріспе

19601963 танылмаған мемлекет Африкада Катанга мемлекеті (; ), сондай-ақ Катанга Республикасы деп аталады, 11 шілде 1960 жылы Конго Леопольдвильден тәуелсіздігін жариялаған оқшауланған мемлекет болды. Мұны жергілікті Конфедерацияның басшысы Моиз Тсомбе (CONAKAT) саяси партиясы. Жаңа Катанге мемлекетінің бүкіл провинция бойынша толық қолдауы болмаған және оның солтүстік аймағында ұдайы этникалық қақтығыстар болды. Ол 1963 жылы Конгодағы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰҰ) әскерлерінің басып кіруінен кейін таратылды және Катанга провинциясы ретінде елдің қалған бөлігімен қайта біріктірілді. Катангездің бөлінуін аймақтағы концессиялық құқықты иеленетін тау-кен компаниясы Union Minière du Haut Katanga және бельгиялық әскери кеңесшілердің үлкен контингенті қолдады. Катанга жандармериясы, Тсомбе үкіметі құрған армия, бастапқыда Бельгияның әскері ұйымдастырып, жаттықтырды және Бельгиялық сарбаздардан, сондай-ақ Солтүстік Родезиядан және басқа жерлерден жалдамалылардан құралды. Сол сияқты Қатангез әуе күштері де ұйымдастырылған. Көтеріліс Патрис Лумумбаның орталық үкіметін қарсылау ретінде ойластырылса да, демократиялық жолмен сайланған премьер-министр күшпен құлатылғаннан кейін де жалғасты, бұл Лумумбаның өзін ұрлап, оқшауланған мемлекетте өлтіруіне әкелді. Грандслем операциясынан кейін көтерілісшілер шашырап кетті немесе 1963 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының күштеріне берілді.

Бастапқы бөліну

1906 жылы "Union Minière du Haut Katanga" (UMHK) компаниясы құрылды және оған Катангадағы мыс кенін өндіруге айрықша құқық берілді. Union Minière du Haut Katanga компаниясының негізгі акционерлері Comité Spécial du Katanga, Société Générale de Belgique және Британдық Танганьика концессиясы болды. Өз кезегінде Катанга арнайы комитетіне ең көп үлесті Бельгия мемлекеті ие болды. Катанга - уран, қалайы және мыс кендерінің кен өндіру орталығы болды. Кен өндіру өнеркәсібімен алынған байлық 1950-ші жылдары Катангаға шамамен 32 000 бельгиялық қоныстанушыларды тартты, бұл Бельгиялық Конго провинциясына бельгиялық қоныстанушылардың ең көп санын әкелді. Конгоның кірісінің 33,7%-ы Катангадан өндірілген мысты сатудан түскендіктен, компанияның меншік құқығы Конгоның тәуелсіздік қозғалысының басшылары үшін маңызды мәселе болды, ал Бельгия үкіметі UMHK-дегі үлесін тастауға қарсы болды және ақыры 1967 жылға дейін мұны істеген жоқ. 1959 жылдың қаңтарында Бельгия 1960 жылдың маусым айында Конгоға тәуелсіздік беретінін жариялады. 1960 жылдың наурыз айынан бастап UMHK CONAKAT-ты қаржылай қолдауға кірісті және партияның жетекшісі Моис Тшембеге пара беріп, компанияға қолайлы саясатты қолдауға мәжбүр етті. Экономикалық жағынан Бельгия Конгосының Катанга провинциясы Солтүстік Родезияның (қазіргі Замбия), Ньясалендтің (қазіргі Малави) және Оңтүстік Родезияның (қазіргі Зимбабве) британдық колонияларын біріктірген автономды Орталық Африка Федерациясымен тығыз байланысты болды. Герри-мандеринг арқылы Орталық Африка Федерациясының қара нәсілді тұрғындарының көпшілігі құқығынан айырылды және Федерацияда ақ нәсілділер басым болды. Конгоның тәуелсіздігіне дейін Катангадағы ақ бельгиялық қоныстанушылардың басшылары Орталық Африка Федерациясындағы ақ қоныстанушылардың басшыларымен тығыз байланыста болды. Олар Катанга тәуелсіздік алғаннан кейін Конгодан бөлініп, Орталық Африка Федерациясына қосылатын жоспарды талқылады. 1960 жылдың наурыз айында Бельгияның Солсберидегі (қазіргі Хараре) консулы Этьен Харфорд Федерацияның премьер-министрі сэр Рой Велленскиге Бельгия үкіметі тәуелсіздік алғаннан кейін Катанганың федерациямен "саяси бірлестігін" қалайтынын айтты. Сол айда The Daily Express газетінің журналисі Рене Макколлмен сұхбаттасқанда Уэленский Катанганың Конгодан бөлініп, Федерацияға қосылатынын күткенін айтты. Бельгиялық Конго 1960 жылы 30 маусымда Бельгиядан тәуелсіздік алған кезде, ол этностық фракция мен саяси шиеленістерге ұшырап қалған еді. CONAKAT саясаткерлері мен бельгиялық қоныстанушылар коалициясы сол күннен аз уақыт бұрын Катангада өздерінің тәуелсіздік декларациясын шығаруға тырысты, бірақ бельгиялық үкімет олардың жоспарларына қарсы болды. CONAKAT конголық үкіметінің премьер-министр Патрис Лумумбаның өз мүшелерін Катанге провинциялық үкіметіндегі лауазымдарынан босатып, оларды өз жақтастарымен алмастыратыны туралы әсіресе алаңдаушылық білдірді. 11 шілде күні кешке CONAKAT басшысы Мозэ Тшембе орталық үкіметті коммунистік бейімділік пен диктаторлық билікте айыптап, Катанга Конгодан бөлініп шығатынын жариялады. Оған көмек көрсету үшін UMHK Тсомбеге 1,250 миллион бельгиялық франк (қазіргі 1960 жылы шамамен 25 миллион АҚШ доллары) аванс берді. Тшембе ең алдымен Бельгияның премьер-министрі Гастон Эйскенстен көмек сұрады. Элизабетвилл әскери гарнизонының жаңадан тағайындалған қолбасшысы қалаға келген кезде, Катанге билігі оны дереу ұстап алып, қуып жіберді. Ол Лулуабурға ұшып барып, Лумумба мен президент Жозеф Каса Вубуға бөліну туралы хабарлаған. Екі адам Катангаға барып, жағдайды өздері тексеруді шешті. Катанганың ішкі істер министрі Годфройд Мунонго оларға әуежайға қонуға рұқсат бермеді және Каса Вубу қаласа Катангаға бара алады, ал Лумумбаға аумаққа кіруге рұқсат берілмейді деп радио арқылы хабарлады. Ашулы президент пен премьер-министр Лулуабурға оралды. Тшембе дереу өзінің жеке қолбасшысын, Force Publique полковника Норбер Мукеді, Катанга жандармериясы деп аталатын жаңа әскери күш құруға тағайындады. Көптеген ақ тәнді тұрғындар Катанганың бөлінуін ашық қолдады. Лумумбадан айырмашылығы, Тшембе оларға ашық түрде құмарлық танытты, өйткені ол олардың техникалық дағдылары бар деп сенді, ал олардың кетуі Катанге экономикасына апатты болады. Жаңа күштердің саны бастапқыда "қауіпсіз" этникалық топтардан 16 мен 21 жас аралығындағы 1500 еріктіге белгіленді. Force Publique-тің барлық дерлік ұшақтары Каминаға көшірілді, содан кейін Катанга оларды реквизициялады.

Біріккен Ұлттар Ұйымы әскерлерінің орналасуы

1960 жылы 14 шілдеде премьер-министр Лумумбаның өтінішіне жауап ретінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 143-резолюцияны қабылдады. Бұл Бельгияны Конгодан өзінің әскери қызметшілерін шығаруға және БҰҰ-ның конголық күштерге "әскери көмек" көрсетуге шақырды, бұл оларға "олардың міндеттерін толық орындауға" мүмкіндік береді. Лумумба Бельгиядан әскерлерін дереу алып кетуді талап етіп, егер олар екі күн ішінде кетпесе, Кеңес Одағынан көмек сұраймын деп қорқытты. БҰҰ тез арада әрекет жасап, Конгодағы Біріккен Ұлттар Ұйымының операциясын (БҰҰК) құрды. Бірінші БҰҰ әскерлері келесі күні келді, бірақ Люмумба мен БҰҰ арасында жаңа күштердің мандаты туралы келіспеушілік болды. Конго әскері бүлік шығарғандықтан, Лумумба БҰҰ бейбітшілікті сақтаушы әскерлерін Катанганы күшпен бағындыру үшін пайдалануды қалаған. Бұл қарар туралы атап айтқанда, Лумумба БҰҰ Бас хатшысы Даг Хаммаршельдке былай деп жазды: "Бұл мәтіндерден сіздің жеке түсінігіңізге қарама-қайшы, БҰҰ күштері Катанганың бүлікші үкіметін бағындыру үшін қолданылуы мүмкін екені анық көрінеді". ОНУК бас тартты. Хаммаршельдтің пікірінше, Катанганың бөлініп шығуы Конгоның ішкі мәселесі болды және БҰҰ-ның Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысының 2-бабына сәйкес оған араласуға тыйым салынды. БҰҰ күштері не істей алады және не істей алмайды деген келіспеушіліктер Қауіпсіздік Кеңесінің тағы екі қарары қабылданғанына қарамастан, оның орналасуы барысында жалғасты. 22 шілдеде қабылданған Қауіпсіздік Кеңесінің 145 қарары Конгоның біртұтас мемлекет болуы керектігін растады және Бельгияға өз күштерін шығаруға шақырды. 9 тамызда Қауіпсіздік Кеңесінің 146-шы қарары алғаш рет Катанга туралы сөз қозғады және БҰҰ күштеріне Катангаға кіруге рұқсат берді, бірақ оларды "әрбір ішкі қақтығыстың нәтижесіне араласуға немесе ықпал етуге" тыйым салды. Айскенстің екіжақты саясатынан қанағаттанбаған король Бадуин оны тамыздың басында Катанганы тануға мандат берген Пол Ван Зеландпен ауыстыруға тырысты. Патшаның маневрі ол жаңа үкіметте Сыртқы істер министрі болып тағайындаған Пол Анри Спаактың қатысудан бас тартқанынан кейін сәтсіз болды. Бельгияның Катангаға қатысы көп дау-дамайға ұласты. Брюссель Моиз Тсомбедің Катангадан бөліну жоспарын ойлап таппаған, бірақ Катанганың қоғамдық тәртіп пен ішкі қауіпсіздік тұрғысынан тұрақтылығын сақтау үшін техникалық, қаржылық және әскери көмек көрсетті. Бельгиялықтар ONUC күштеріне мемлекетке қарсы қажетсіз араласудан аулақ болуға кеңес берді, өйткені бұл "қақтығысты күшейту қаупі бар". Сонымен қатар, Сыртқы істер министрі Пьер Виньи АҚШ, Франция және Ұлыбританияға өзінің үкіметі Цомбедің интригаларына қарсы екенін және ұзақ мерзімді бөліну Конгоның экономикалық өмір сүруіне қауіп төндіретіні туралы мәлімдеді.

Сыртқы қатынастар

1960 жылы 3 қазанда Катанга Нью-Йоркте АҚШ-тың мойындауы үшін және Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылдау үшін лоббилеу мақсатында мойындалмаған дипломатиялық миссия ашты. Миссияның басшысы Мишель Струленс болды, ол "қалалық және жұмсақ сөйлеуші" бельгиялық, бұған дейін Бельгия Конгосына туризмді насихаттауды басқарған. АҚШ-тың Катангамен дипломатиялық қарым-қатынасы болмағандықтан, Струленс Бельгия паспортымен Брюссельден Нью-Йоркке сапар шекті. Струленс журналиске өзінің миссиясы "Конгодағы коммунистік ықпалға қарсы жалғыз кедергі - Катанга деген сенімге негізделген Батыс жарты шарда Катанга тарихын айту" екенін айтты. Америка Құрама Штаттары Катанганы танудан бас тартса да, Струленс американдықтардың көпшілігін Катанганы қолдауға көндіре алды. Струленстің одақтастарының бірі - өте оңшыл "Еркіндік лоббисі" болды, ол бір кітапшада былай деп жариялады: "Кейбір жаңа талап, қаншалықты экстремалды болмасын, батыстың моральдық жағынан әлсіреп қалған елдері орындады. "Тәуелсіздікке" дейін алтынмен қапталған Кадиллактер, әр бесік негритян дөңгелек алтын "май" жаңа қолдануды әкелді, бұл қара революцияны басу үшін күш-жігерді қажет етеді ". Консервативті америкалық интеллигент Джеймс Бернхам Катанганы мақтаған мақаласында африкалық ұлтшылдардың мақсаты "ақ адамның билігі мен артықшылықтарын жою, оның мүлкін немесе оның көп бөлігін тартып алу және ақ адамға тек құл және күң ретінде қалуға рұқсат ету" екенін жазды. 18 қаңтарда Катангес ақпарат министрі Лукас Самалке Элизабеттвильдегі бірнеше барға барып, клиенттерге Лумумбаның өлтірілгенін айтты; полиция Самалкені алып кетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Лумумбаның өліміне байланысты антиколониалды сезімдер мен риторикаға толы өте эмоционалды атмосферада жиналды. 1961 жылы 21 ақпанда Кеңес 161-ші қарар қабылдады, онда Конгода азаматтық соғыстың басталуына жол бермеу үшін "барлық тиісті шаралар" қабылдауға, соның ішінде "қажет болған жағдайда күш қолдануды соңғы шара ретінде қолдануға" рұқсат берілді. Бұл резолюция Конгодан барлық бельгиялық әскерлерді және шетелдік жалдамалыларды шығаруды талап етті, бірақ БҰҰ-ға шабуылдау операцияларын жүргізуге нақты тапсырма бермеді. Алайда, бұл шешімді жергілікті БҰҰ күштері Катанганың бөлініп шығуын тоқтату үшін әскери операцияларды ақтауға түсіндірді. Резолюцияға қарамастан, келесі алты ай ішінде БҰҰ ірі әскери операцияларды жүргізбеді, оның орнына бірнеше саяси келіссөздерді жеңілдетуге назар аударды. Алайда, көптеген көздер БҰҰ қызметкерлері зорлық-зомбылықты жоғары деңгейде бастады және ұстап отырды және жүздеген, тіпті мыңдаған бейбіт тұрғындардың өліміне тікелей және жанама жауапты болды деп мәлімдеді. 1960 жылдың соңынан бастап Катанга Тшембеге адал адамдар мен Балуба тайпалары арасындағы қақтығыстар сериясымен сипатталды, олардың саяси көшбасшылары Леопольдвиллмен одақтасып, Катанга бөлінуіне қарсы болды. Кішігірім ұрыстар басқа провинциялардан шабуыл жасаған АНК бөлімшелеріне қарсы да жүргізілді. Алайда тамыз айында оның бұл келісімді жүзеге асыру ниеті жоқ екені белгілі болды. Тшембе сол айда сөйлеген сөзінде Катанганың егемен мемлекет ретінде құқықтарын қорғап, барлық қарсылықтарға қарамастан, осы статус-квоны сақтау үшін бәрін істейтінін ашық мәлімдеді. Шомбе болмаған кезде оның бейнесі бар плакаттар Элизабетовль көшелеріне қойылды және Шомбе президенттігін уақытша алу үшін үш министрден тұратын колледж құрылды. Үшінші топта Катанганың екі мықты адамы, Мунонго мен қаржы министрі Жан Батист Кибве және ұлттық білім министрі Джозеф Кивеле болды. Тамыз мен қыркүйекте БҰҰ жалдамалы сарбаздарды және Бельгияның саяси кеңесшілерін Катангадан әскери күшпен ұстап, елге қайтару үшін екі операция жүргізді, мұндай шетелдіктер режимнің арқауы деп есептеді. Бірінші операцияны Үндістанның БҰҰ әскерлері жүргізді, олар таңғы сағат 5-те жалдамалыларды ұстап, 400-ге жуық адамды қансыз тұтқындады. Бірде-бір оқ атылған жоқ. Ирландиялық ротаның саны аз болғандықтан, олар бағындыруға мәжбүр болды. Олар бір айдай тұтқын ретінде ұсталды. Катангадағы өсіп келе жатқан зорлық-зомбылыққа төтеп бере алмай, ONUC командирлері ақыры Катанга үкіметін биліктен алып тастайтын жаңа жоспарға келісті. Ол БҰҰ әскерлерін жалдамалыларды ұстауға, Элизабеттвиллдегі пошта кеңселері мен радиостанцияларды басып алуға және орталық конго үкіметі өкілінің командасын алуға шақырды. Бұл әрекет қансыз болғ�...

Соңғы күндер

1962 жылдың соңына таман Біріккен Ұлттар Ұйымы Катангада өзінің операциялық күшін біртіндеп арттырды, Тхант Тшембедің бөлінуін күшпен тоқтату мүмкіндігін барынша ойланды. БҰҰ күштері жандармерияның қысымдарына ұшырағандықтан, саяси тұрақсыздық тез арада тікелей әскери шиеленіске айналды. Мысалы, Катанге тұрғындары тәуелсіздік мерейтойын тойлағанда, БҰҰ өкілдері Элизабетовльге баратын жолдарды жауып тастады, өйткені олар алдағы шерулерде шеруге шығатын 2000 адамнан тұратын "қадір-қасиетті қарауылдан" қорқып қалды. Бірнеше мың тұрғындар бірден осы біржақты әрекетке қарсы наразылық білдірді.

Атқарушы

Катанганың саяси жүйесі Конго Республикасындағыдан айтарлықтай ерекшеленді, онда атқарушы билік мемлекет басшысы ретінде президент пен үкімет басшысы ретінде премьер-министр арасында бөлінді. Оның орнына Катангада президенттік республика болды, Катанга президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болды. Президент Министрлер кабинетін басқарды және Катангез әскерінің бас қолбасшысы болды. Президент төрт жыл мерзімге сайланады, бірақ халықтық дауыспен емес, Катанга парламенті депутаттарының үштен екі көпшілігімен сайланады. Министрлер кабинетінің мүшелерінің есімдері, егер басқаша белгіленбесе, Гай Веберден, Le Katanga de Moïse Tshombe-ден алынған. Саломон Тшизанд 1961 жылы 23 мамырда, Жозеф Кивеле 1961 жылы 14 қарашада, ал Лукас Самаланке 1961 жылы 19 қарашада қайтыс болды. Олар ауыстырылмаған. Клеофас Мукеба 1961 жылы 22 сәуірде отставкаға кетті, оның орнына Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалған Хрисостом Мува тағайындалды. + Үкімет министрлері Аты-жөні Партиялық кабинет мүшелері Moïse Tshombe Катанга штатының президенті CONAKAT Жак Бартелус (кабинет басшысы); Ксавье Гранжан (кабинет басшысы орынбасары); Пол Нгои (атташе); Капитан Мвамба (ординанс қызметкері); Иван Гринард (әкімшілік хатшы); Эварист Мбуи (Иван Гринардтың орынбасары) Годфройд Мунго КонАКАТ ішкі істер министрі Виктор Тигнэ (кабинет басшысы); Чарльз "Карло" Хьюиге (кабинет басшысы орынбасары, 1960 жылдың 12 шілдесінен 1960 жылдың қазан айына дейін); Пол Бунс (заң кеңесшісі) Жан Батист Кибве Қаржы министрі, Министрлер кеңесінің вице-президенті (1960 жылдың 30 тамырынан бастап) CONAKAT Рене Бастин (кабинет басшысы); Жан Годфройд Мюбанда (кабинет басшысы орынбасары); Пол Гибсон (аташе орынбасары) және КонАКАТ телекоммуникация министрі Альфонс Кьел. Ван Грэбек (кабинет басшысы); Гастон Илунга (кабинет басшысы орынбасары) Жозеф Кивеле Ұлттық білім министрі CONAKAT Марсель Петит (кабинет басшысы); Бенойт Нюнзи (кабинет басшысы орынбасары) Эварист Кимба Сыртқы істер министрі CONAKAT Анри Демерс (кабинет басшысы орынбасары) Валентин Илунга CONAKAT Әділет министрі Доминик Диур (кабинет басшысы, 1960 жылдың желтоқсанынан бастап Парижде тағайындалғанға дейін); Пьер Ндайе (кабинет басшысы орынбасары) Клеопас Мукеба Қоғамдық денсаулық сақтау министрі МКККалонжи Андре Муту (кабинет басшысы); Грего Кашала (кабинет басшысы орынбасары); Доктор де Шейтц (кеңесші орынбасары) Мухона Еңбек және әлеуметтік істер министрі Ремонд Дегила (кабинет басшысы); Кристоф Кол (кабинет басшысы орынбасары) Силлонда Кимба Клинза (кабинет басшысы) Жан Калдонда (агралық шаруашылық министрі) КОНАКАТ Министр (кабинет басшысы) Жан-де-Фрон де-Сальмон де Наза де Фонзель (кабинет басшысы); Жан-Нгумен де-Нгумен де-Нгуэ де-Ферсон) Министр (кабинет басшысы); Мишель де-де-Нгумен де-Ферсон де-де-де-Сальмон де-де-де-Фен де-де-Нэ (кабинет басшысы)

Басқа тағайындалулар

+ Басқалар Аты Функция Партиялық жазбалар Жак Масангу Брюсселдегі Еуропалық экономикалық қоғамдастықта министр БӘЛУБАКАТ КОНАКАТ-тың бәсекелес БӘЛУБАКАТ партиясының Леопольдвильдегі Сенаттың бұрынғы вице-президенті, 1960 жылы 15 шілдеде Тсомбе жағына жиналды. Брюсселдегі кеңсе 1962 жылдың 26 қаңтарында жабылды. 1962 жылдың желтоқсан айында ол Леопольдвиллге орталық үкімет Сенаторы болып оралды. Оның әріптестері: Мвепу (әкімшілік бөлімнің басшысы); Филиппарт (консулдық бөлімнің басшысы); Де Спирлет (мәдени бөлімнің басшысы); Мертенс (протоколдық бөлім); Хенрард (экономикалық бөлім) Доминик Диур Париждегі резидент министр CONAKAT Париж кеңсесі бойынша әріптестеріне полковник Бернар Делег (саяси кеңесші); Капитан Жан Луи Бовагнет (әскери кеңесші); Жақ Сидос (мәдени және баспасөз байланыстары жөніндегі консулдық кеңесші) Одилон Мвенда Брюсселдегі Еуропалық экономикалық қоғамдастықта мемлекеттік хатшы CONAKAT Жақ Масангуға Брюсселдегі өкілдікте көмек көрсетті және оны 1962 жылдың басында кеңсе басшысы етіп алмастырды. Сонымен қатар, бельгиялық Мишель Струленс 1960 жылы 1 қазанда Нью-Йоркте Катанга ақпараттық қызмет кеңсесін ашты.

Полиция

Катанга ұлттық полициясы Катанганың құқық қорғау және мемлекеттік қауіпсіздігі болды. Полицияның бас комиссары Пиус Сапве болды, ал күшті ішкі істер министрлігі басқарады, оның басшысы Годфройд Мунонго болды.