Кіріспе

Stratioti немесе Stradioti (stratiotes, stratiotai; ; ; ; lang es) - Балқан елдерінен негізінен Оңтүстік Еуропа мен Орталық Еуропа мемлекеттері 15-ші ғасырдан бастап 18-ші ғасырдың ортасына дейін жалдаған жалдамалы бөлімдер. Олар Еуропа әскерлерінің қазіргі заманның басында жеңіл ат әскерлері тактикасының ізашарлары болды.

Атауы

Бір болжам бойынша, бұл термин гректің итальяншасы στρατιώτες, stratiotes немесе στρατιώται, stratiotai (әскерлер), бұл Византияның соңғы кезеңінде проноя феодаларына ие болған ат әскерін білдірді. Ол сондай-ақ Ежелгі грек тілінде әскердің бір бөлігі болып табылатын сарбаз үшін жалпы термин ретінде қолданылған. Басқа бір болжам бойынша, бұл итальян сөзінен шыққан strada ("көше") stradioti "жолшылдар" немесе "жолшылар", бейнелі түрде адасқан атты әскер ретінде түсіндіріледі. Итальяндық нұсқалары: stradioti, stradiotti, stratioti, strathiotto, strathioti. Албан тілінде олар stratiotë (тағдыр: stratiotët) деп аталады. 16 және 17 ғасырларда cappelletti термині негізінен Далмациядан шақырылған жеңіл ат әскеріне қолданылған. Капелеттилер страдиотилерден ерекшеленетін ерекшелік - олардың атыс қаруын көбірек қолдануы. 17 ғасырдан бастап Венеция жеңіл ат әскерін Мореядан емес, негізінен Далмация мен Албаниядан жалдады, ал капеллетти біртіндеп страдиоттилерді алмастырды. Алайда олар жеңілдетілген ат әскерінен бірте-бірте бас тартқандықтан, олар бірдей табысқа жетпеді.

Тарих

Стредиотилер Албания, Грекия, Далмация, Сербия және Кипрде жұмысқа алынды. Бұл бөлімдер Византия мен Балқан атлы әскерінің әскери дәстүрін жалғастырды. Бұрын олар Византия мен Албания билеушілеріне қызмет еткен, содан кейін олар 15 ғасырда Осман империясының Венеция соғыстары кезінде Венеция әскери қызметіне кірді. Албандық страдиотидің дайын қоры солтүстік албандық тайпалық феодалдық жүйе (Гжакмарджа) және содан кейінгі эмиграцияның өнімі болды деп болжанады. Stratioti бөлімдерінің батыс әскерлеріне қай жылы шақырыла бастағаны белгісіз. Алайда, 1371 жылы Венеция Республикасының мемлекеттік жарлықтары бойынша Венецияның бақылауындағы аумақтарда тұратын гректерге Венеция әскеріне кіруге рұқсат етілді. Олардың этникалық ерекшеліктерінің нақты анықтамасы мұқият зерттелу тақырыбы болды, ал қазіргі заманғы зерттеулер олардың негізінен Пелопоннестен шыққан албандар мен гректер екендігіне көз жеткізді. Олардың атауларының шығу тегі туралы зерттеулер көрсеткендей, stradioti-дің шамамен 80% албандықтар, ал өте аз славяндықтар (кровати) болды. Қалғандары гректер, олардың көпшілігі капитандар болды. Грек тегіне жататын кейбір офицерлердің тегі: Палеолог, Спандоуниос, Ласкарис, Ральль, Комнен, Псендакис, Маниятис, Спилиотис, Алексопулос, Псарис, Захаропулос, Клиракопулос және Кондомитис. Олардың біразы, мысалы, Палеологи мен Комненой византиялық асыл отбасыларының мүшелері болған. Соймирис, Властимирис және Воича сияқты басқалары оңтүстік славян тегіне жататын көрінеді. Албандықтардың белгілі бір қабаттары - аламбрези, баста, буа, мекси, капуцимади, крессия және ренези. Stradioti атауларын зерттеу олардың көпшілігі тікелей Албаниядан емес, оңтүстік және орталық Грекиядағы Венеция шаруашылықтарынан келгенін көрсетеді. XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басында отбасыларымен Италияға көшіп келген страдиотилер Пелопоннесте дүниеге келді, олардың ата-бабалары 14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың басында көшіп келді. Stratioti-дің басым бөлігі Грекиядан албандықтар болса да, XVI ғасырдың ортасына қарай олардың көпшілігі эллиндік, кейде тіпті итальяндыққа айналған екендігі туралы деректер бар. Шетелде қызмет етуден бұрын эллиндеу жүргізілген болуы мүмкін, өйткені албандық тектес страдиоттар Италияға көшіп кетер алдында екі буын грек жерлерінде қоныстанған. Оның үстіне, олардың көбі грек командирлерінің қол астында және грек страдиотилерімен бірге қызмет еткендіктен, бұл процесс жалғасты. Бұл ассимиляциялық процеске әсер еткен тағы бір фактор - stradioti және олардың отбасыларының Италияда өмір сүрген жерлеріндегі грек православиелік немесе униаттық шіркеу қауымдастықтарына белсенді қатысуы мен қосылуы. Ал Италия мен Еуропаның басқа елдерінде әскери қызмет еллиндікке ұласу процесін баяулатқан, кейде кері бұрған. Грекиядан Италияға көшіп келген албандар Грекияда қалған арвандықтарға қарағанда өздерінің жеке басын оңай сақтай алды, сондықтан олар Италияның арбереш халқының бір бөлігін құрайды.

Венеция Республикасы

1453 жылы Византия империясының құлдырауымен және 1450 және 1460 жылдардағы азаматтық соғыс арқылы Морей деспотының ыдырауымен албан және грек страдиотилері Венециямен баспана тауып, жұмыс тапты. Венеция Республикасы алғаш рет страциотиді Осман империясына қарсы жорықтарында және 1475 жылдан бастап Фриулиде шекара әскерлері ретінде қолданды. Сол кезеңнен бастап олар әскердегі венециялық жеңіл ат әскерін толықтай алмастыра бастады. Албандық страдиотілерден басқа, грек және итальяндықтар да Венеция лигасында Форново шайқасында (1495) орналасты. Жалшы әскер Балқан елдерінен шақырылған, негізінен христиандар, сонымен қатар кейбір мұсылмандар. 1511 жылы stratioti тобы грек қауымының құрылысы үшін өтініш жасады Венециядағы Шығыс православие шіркеуі, Сан-Джорджо деи Гречи және Scuola dei Greci (Гректер бауырластығы), грек қауымы әлі күнге дейін тұратын жерде. Екі топтың арасындағы қарым-қатынас және албандар, гректер мен орталық венециандық әкімшілік арасындағы қарым-қатынас әртүрлі болды. Кейбір отбасылар бір-бірімен некелескен, ал басқа уақытта 1525 жылы гректер мен албандар өз командирлерінің басшылығымен қызмет етуді сұраған кезде даулар туындады. Венециялық командирдің Науплиондағы есептерінде Бартоломео Минио (14791483) албандық страциотидің ол адал деп санайтын грек бөлімшелеріне қарама-қайшы сенімді емес екенін атап өтті. Басқа да есептерде албандарға деген көзқарастар оң. Венеция Мореядағы Осман империясына аумағын жоғалтқан кезде, әкімшілік Stratioti санын төмендетті. 1524 жылы Венециядағы Арголисте 400 500-ден астам страциоти қалмады.

Франция

Франция Людовик XII-нің қол астында екі жыл өткен соң, 1497 жылы, Форново шайқасынан кейін шамамен 2000 страдиотты жалдады. Француздар оларды эстрадиоттар мен аргулеттер деп атаған. "Аргулет" термині гректің Аргос қаласынан, көптеген аргулеттер (Паппа) немесе арка (акус) және аркебус дегеннен шыққан деп есептеледі. Кейбір авторлар үшін аргулеттер мен эстрадиоттар синонимдер, бірақ басқалар үшін олардың арасында белгілі бір айырмашылықтар бар. Г. Даниэль М. де Монгоммеридің сөздерін келтіріп, аргулеттер мен эстрадиоттардың қару-жарағы бірдей, тек біріншісі қалқан киеді. Басқалардың пікірінше, "эстрадиоттар" албан аттылары, ал "аргулеттер" гректер, ал хорваттар "краваттар" деп аталды. Аргулеттер семсермен, мыспен және қысқа аркебуспен қаруланған. Олар Карл IX тұсында да өмір сүруді жалғастырды және Дрюс шайқасында (1562) атап өтілген. Олар 1600 жылы таратылды. Ағылшын хроникашы Эдвард Холл 1513 жылы Шпорс шайқасында "Страдиоттар" туралы сипаттады. Олар қысқа тіректермен, ұсақ найзалармен, бобёр шапқыштарымен және түрік семсерлерімен жабдықталған. "Карабин" термині Францияда, сондай-ақ Испанияда эстрадиоттар мен аргулеттерге ұқсас ат және жаяу әскер бөлімдерін білдіретін термин ретінде қолданылған (Даниел Г.) Карапиндер тобы 18 ғасырдың басына дейін өмір сүрген көрінеді. Жеңіл жаяу әскер жалдамалыларының корпустары негізінен 15-17 ғасырларда Балқаннан немесе Италиядан мерзімді түрде жалданып отырды. 1587 жылы Лотарингия герцогтігі 500 албан атты әскерін жалдаған, ал 1588 жылдан 1591 жылға дейін бес албан жеңил атлы әскер капитаны да жалдалды.

Неаполь патшалығы

Неаполь корольдігі 18 ғасырда белсенді болған жеңіл жаяу әскер бөлімін құрайтын Корольдік Македония полкіне албандар, гректер мен сербтерді жалдады. Испания да осы топқа шақырды.

Англия

1514 жылы Англия королі Генрих VIII Шотландия патшалығымен шайқаста албан және грек страдиоттарының бірліктерін қолданды. 1540 жылдары Сомерсет герцогы Эдвард Сеймур Шотландияға қарсы жорықта албандық страдиотиді қолданды. Британиядағы страциотидің болуы туралы Корфулық Никандрос Нукиос жазған. 1545 жылы Ноукиос Шотландияға ағылшындықтардың басып кіруіне қарсылық білдірген. Сол кезде ағылшын күштеріне Аргос Томасының басшылығымен Аргос гректері кірді. Томасты Генрих VIII 1546 жылы Булоньеге 550 грек батальонының қолбасшысы ретінде жіберді және шайқаста жарақат алды. Патша Томасқа Булоньдегі басшылығы үшін ризашылығын білдіріп, оған көп ақша берді.

Киелі Рим империясы

18 ғасырдың ортасында албан страциотилері Австрияның мұрагерлік соғысы кезінде Пруссия мен Франция әскерлеріне қарсы император Мария Терезияның жұмысына тартылды.

Тактикасы

Stratioti осы дәуірде жеңіл ат әскерінің тактикасының ізашарлары болды. XVI ғасырдың басында Еуропа әскерлеріндегі жеңіл ат әскері негізінен Венеция әскерінің албандық страдиоти, венгр гусарлары және неміс жалдамалы ат әскерлері (шварцрейтер) үлгісі бойынша қайта құрылды. Олар соққы беру және қашу тактикасын, тұтқынға алу, қашып кетуді және басқа да күрделі маневрлерді қолданды. Бұл тәсілдер Осман империясының сифахи мен акинциге ұқсайды. Олар итальян соғыстары кезінде француз ауыр атлы әскеріне қарсы да айтарлықтай табыстарға қол жеткізді. Олардың ерекшеліктері сифахилерге қарағанда, акинжилерге көбірек ұқсайды, бұл, мүмкін, 15-ғасырдағы Византия соғысының қорғаныс сипатының нәтижесінде болған.

Әдебиет

Олар өлген немесе тұтқынға алынған жаулардың басын кесумен танымал болды, және Комминнің айтуынша, олардың басшылары әр басына бір дукат төледі.

Жабдық

Страдиотилер найза, семсер, балта, арбалет, садақ және қамыс қолданды. Олар дәстүрлі түрде Осман, Византия және Еуропа киімдерінің қоспасымен киінді: қару бастапқыда қарапайым пошталық хауберк болды, кейінірек ауыр қарумен алмастырылды. Жалдамалылар ретінде страдиотилер жалақыны тек әскери қызметте қажет болған кезде ғана алды. Олар "chaska" деп аталатын қалқан киіп жүрді, испанша "casco" сөзінен шыққан. 15 ғасырдың соңынан бастап олар оқ-дәрі қаруын да қолданды. Stradioti ерекше шапка киіп, олар албан этнографиялық Лаберья аймағына өте ұқсас, конус тәрізді және кішкентай ұзартылған, ішінен бірнеше қағаз парақтармен бекітіліп, таңқаларлық кедергіге ие болды. Бұл қалпақтарға француз тілінде chapeau albanois (албан шапағы) деген ат берілген.

Негізгі дереккөздер

Латын тілінде онлайн-деректер. Италия тілінде. 1524 жылы алғаш рет басылып шыққан. Форново шайқасы: естеліктер, 1856 жылғы басылым, Лондон, том. 2, 201-б. қараңыз.