Кіріспе

Ресей адмиралы Александр Семенович Шишков (Алекса́ндр Семёнович Шишко́в; 20 наурыз 1754 [О. С. 9 наурыз 1754] 21 сәуір 1841 [О. С. 9 сәуір 1841]) - орыс жазушысы, әдеби сыншы, филолог, мемуаршы, әскери және мемлекет қайраткері, адмирал (1824). Ол орыс әдебиетінде "постафактум" деп аталатын архаизмнің жаңа үрдісін жасады.

Ерте жылдары және әскери-теңіз флотында қызмет ету

Александр Семенович Шишков 1754 жылы 20 наурызда инженер-лейтенант Семен Никифорович Шишков пен оның әйелі Прасковия Николаевнаның отбасында дүниеге келген. Александрдан басқа, отбасында тағы төрт ұл бар еді. Шишковтар - қарапайым ақсүйектер, патриархалды және терең діндар адамдар. Балаларды православие шіркеуінің құндылықтары бойынша тәрбиеледі. 1766 жылы Санкт-Петербургте кадеттік курсқа түсіп, 1769 жылдан бастап желкендеуге қатысады. 1771 жылы Архангельск қаласында болды, ал 1776 жылы Балтық теңізінен Эгей теңізіне дейінгі үш сауда фрегатпен барлау сапарына шықты. Келесі 10 жыл бойы ол Балқан мен Италияда миссионерлік сапарға аттанды. Ол Рус-швед соғысына (1788 - 1790) қатысты, содан кейін теңізші кадеттер корпусында қызмет етті. 1796 жылы Ресейдің Қара теңіз флотына ауыстырылды, онда ол флоттың қолбасшысы Платон Зубовтың штаб бастығы болды. Келесі жылдары ол флотта әр түрлі командалық лауазымдарды атқарды, ал 1798 жылы контр-адмирал, ал 1799 жылы вице-адмирал болды. Осы жылдары ол белсенді филологиялық қызметті дамытты және 1796 жылдың желтоқсан айында Ресей әдеби академиясының мүшесі болып қабылданды. 1802 жылы Александр Шишковқа қарсылық білдірген Павел Чичагов Ресей теңіз флотының басшысы болды. 1807 жылы Шишков әскери қызметтен зейнеткерлікке шығып, өзін әдебиет пен қоғамдық қызметке арнады.

Қоғамдық қызмет

Шишков Ресей әскери флотында белсенді әскери қызметтен шыққан жылы Тильзит бейбітшілігі жасалды. Тільзит бейбітшілігінен кейін ол ұмытылып кетті. Ресейге Наполеон Бонапарттың Ұлы әскері шабуыл жасаған кезде Ресейдің Александр I өзінің геосаяси қателігін мойындап, Александр Шишковқа орыс халқына басқыншыларға қарсы күресу үшін манифест жасаудың құрметті құқығын берді. 1807-1811 жылдары орыс тілін сүйетін әдеби топқа жетекшілік етті.

Қайтадан әскери қызметке шақыру

Француздар Ресейге шабуыл жасауы қарсаңында, Шишковты өзінің қатал сөздері мен бұрынғы әрекеттері үшін ұнатпаған Ресей императоры оны әскери қызметке қайтаруға мәжбүр болды. Ресейге француздар шабуылдағаннан кейін Ресейдің Александр I Александр Шишковқа орыс армиясына Grande Armée басқыншыларына қарсы отаршылдарға арналған манифест жинап, оқып беру мүмкіндігін берді. 1812 жылы сәуірде Шишков Ресей либерализмі атасы - Михаил Сперянскийдің орнына Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Еуропаның Наполеоннан азат етілу қарсаңында бұл Шишковтың өзінің ең көрнекті саяси қарсыласына қарсы жеке ғана емес, сонымен қатар моральдық және идеологиялық жеңісі болды. Вильнюсте, кері қайтқан Ұлы армияның соңынан еріп, Александр Невский орденімен марапатталды. 1814 жылдың жазының соңында ол денсаулығына байланысты қызметтен босатылды. Шишков халық сезімдері мен пікірлерінің арнасы ретінде Венадағы конгресте Ресей императорына енді қажет емес. Вена конгресі мен құрылған Киелі одақтың бастамашысы Александр Шишковты себепсіз конгрестік жүйенің және қазіргі консерватизмнің патриархы деп санауға болмайды. Оның консервативті саяси көзқарастары монархиялық Францияға Вена форумына қатысуға шақырудан және аумақтардан айырылмай, яғни болашақтағы талап ету мен кек алудың барлық мүмкіндіктерін бала кезінен қорғауға көмектеседі. 1824 жылға дейін Шишков Мемлекеттік кеңестің (Ресей империясы) мүшесі болды, онда ол Сперянскийдің барлық бастамаларын бұрын-соңды болмаған сынға ұшыратты.

Халықтық білім беру министрі

1824-1828 жылдары Шишков халық ағарту министрі болды. Ол Ресейдегі Киелі кітап қоғамымен толықтай қақтығысты. Сол кезде ол Декабристердің қызметі үшін Жоғарғы Қылмыстық Соттың мүшесі болды. 1828 жылдан бастап Ресей ғылым академиясына мүше болғанға дейін ол Ресей әдебиет академиясының президенті болды. Шишков өзінің славяндық сезімдерімен танымал болды. Шишков "Үш тілді әскери-теңіз сөздігі" атты орыс және шетелдік (ағылшын және француз) әскери-теңіз терминдерінің алғашқы сөздігін шығарды. Ол князь Ширинский Шыхматовқа және жас Сергей Аксаковқа ықпал етті.

Жеке өмір

Александр Шишков екі рет тұрмысқа шығып, екеуі де бақытты өмір сүрді. Бірінші әйелі Дарья Алексеевна Шелтинг (1756 04.09.1825), голландиялық және лютеран, мұрагерлік теңізшілер отбасынан шыққан, контр-адмирал Алексей Шелтингтің қызы. Дарьяның қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін, 1826 жылы ол екінші рет поляк католик әйел Юлия Нарбутқа, ажырасып кеткен зайырлы әйелге үйленді. Екі некеде де бала болмады. Александр Шишков 1841 жылы 21 сәуірде 87 жасында қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Лазаревское зиратында жерленген.