Араб әлемі: географиялық және мәдени аймақ

Кіріспе

Африка мен Таяу Шығыстағы географиялық және мәдени аймақ.

Араб әлемі ең төменгі шекте халықтың көп бөлігін құрайтын 19 мемлекет ретінде анықталады. Ең жоғары шекте ол халықаралық ұйым болып табылатын Араб лигасының 22 мүшесінен тұрады. Араб ұлтшылдығы 19 ғасырдың екінші жартысында Осман империясындағы басқа ұлтшыл қозғалыстармен бірге пайда болды. Араб лигасы 1945 жылы араб халқының мүдделерін қорғау және әсіресе араб елдерінің саяси бірігуіне қол жеткізу мақсатымен құрылды; бұл жоба Панарабизм деп белгілі.

Терминология

Аймақтарды білудің ең жақсы бөлімдерінің 9-бетінде 10 ғасырлық араб географы Әл-Макдиси Араб түбегіндегі жерлерді (Бахрейн, Ирак, Иордания, Кувейт, Оман, Катар, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Йемен) атау үшін «араб аймақтары» (أَقَالِيمُ ٱلْعَرَبِ) терминін қолданды. Ол сондай-ақ Иракты, Жоғарғы Месопотамияны (Ирак, Сирия және Түркия), Эш-Шамды (Израиль, Иордания, Ливан, Палестина, Сирия және Түркия), Египетті және Магрибті (Алжир, Ливия, Мавритания, Марокко, Тунис және Батыс Сахара Араб Демократиялық Республикасы) да араб аймақтарының бір бөлігі деп есептеді. Мальта, Оңтүстік Еуропадағы арал мемлекеті, ұлттық тілі араб тілінен (сицилиялық араб тілі арқылы) туындаған, бірақ бұл аймаққа кірмейді. Сол сияқты, Чад, Эритрея және Израиль араб тілін өздерінің ресми немесе жұмыс тілдерінің бірі деп мойындайды, алайда Араб лигасының мүшесі болмағандықтан бұл аймаққа жатпайды.

Анықтама

Араб терминіне тән тілдік және саяси мағынасы, көбінесе, генеалогиялық аспектілерден басым. Араб мемлекеттерінде үкімет стандартты араб тілін қолданады. Жергілікті диалектілер Мағриб аймағында Дарижа (الدَّارِجَة "күнделікті тіл") деп, ал Машректе Ааммия (ٱلْعَامِيَّة "халық тілі") деп аталады. Бұл диалектілердегі сөздіктің көп бөлігі стандартты араб тілімен ортақ, бірақ олар бербер, француз, испан және итальян тілдері сияқты басқа тілдерден де маңызды үлесте сөздер қарыз алады.

Қосалқы тілдік

Стандартты аумақтық анықтамаға балама ретінде немесе онымен қатар араб әлемі араб тілі, мәдениеті немесе географиялық жақындығымен белгілі бір дәрежеде біріккен халықтар мен мемлекеттерден, немесе халқының көпшілігі араб тілінде сөйлейтін мемлекеттер мен аумақтардан тұрады деп анықталуы мүмкін. Бұл араб диаспорасының халқын да қамтуы мүмкін. Араб және сомали тілдері үлкен афроазиялық тілдер отбасының құрамына жатады. Араб тілі солтүстікте және оңтүстіктегі қалалық аймақтарда көптеген адамдармен кеңінен қолданылса да, сомали тілі ең көп таралған тіл болып табылады және онда араб тілінен алынған көптеген сөздер бар. Джибутиде екі ресми тіл бар: араб және француз тілдері. Сондай-ақ, бірнеше ресми мойындалған ұлттық тілдері бар; сомалиден басқа, көптеген адамдар афар тілінде сөйлейді, ол да афроазиялық тіл. Халықтың көпшілігі сомали және афар тілдерінде сөйлейді, бірақ араб тілі сауда және басқа да іс-әрекеттерде кеңінен қолданылады. Комор аралдарында үш ресми тіл бар: араб, комор және француз тілдері. Комор тілі ең көп таралған тіл, араб тілі діни мағынаға ие, ал француз тілі білім беру жүйесімен байланысты. Чад, Эритрея және Израиль араб тілін ресми немесе жұмыс тілі ретінде мойындайды, бірақ олардың ешқайсысы Араб Лигасының мүшесі емес. Алайда, Чад пен Эритрея Лиганың бақылаушы мемлекеттері (болашақта мүшелікке үміткер) және оларда араб тілінде сөйлейтін халық көп. Израиль араб әлемінің құрамына кірмейді. Кейбір анықтамалар бойынша, Израильдің араб азаматтары араб әлемінің құрамдас бөлігі деп есептелуі мүмкін. Иранда шамамен 1,5 миллион араб тілінде сөйлейтін адам бар. Ирандық арабтар негізінен Хузестан провинциясының оңтүстік-батыс аймағындағы Ахвазда қоныстанған, ал қалғандары Бушер және Хормозган провинцияларында, сондай-ақ Қом қаласында тұрады. Мали және Сенегал мори ұлтының араб диалектісі – Хасанияны ұлттық тіл ретінде мойындайды. Грекия мен Кипр да өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаға сәйкес Кипр марониттік араб тілін мойындайды. Сонымен қатар, Мальта араб әлемінің құрамына кірмесе де, ресми тілі – мальтий тілі. Бұл тіл грамматикалық тұрғыдан Магреб араб тіліне жақын.

As an alternative to, or in combination with, the standard territorial definition, the Arab world may be defined as consisting of peoples and states united to at least some degree by Arabic language, culture or geographic contiguity, or those states or territories in which the majority of the population speaks Arabic, and thus may also include populations of the Arab diaspora. Both Arabic and Somali belong to the larger Afro Asiatic language family. Although Arabic is widely spoken by many people in the north and urban areas in the south, Somali is the most widely used language, and contains many Arabic loan words. Similarly, Djibouti has two official languages, Arabic and French. It also has several formally recognized national languages; besides Somali, many people speak Afar, which is also an Afro Asiatic language. The majority of the population speaks Somali and Afar, although Arabic is also widely used for trade and other activities. The Comoros has three official languages: Arabic, Comorian and French. Comorian is the most widely spoken language, with Arabic having a religious significance, and French being associated with the educational system. Chad, Eritrea and Israel all recognize Arabic as an official or working language, but none of them is a member state of the Arab League, although both Chad and Eritrea are observer states of the League (with possible future membership) and have large populations of Arabic speakers. Israel is not a part of the Arab world. By some definitions, Arab citizens of Israel may concurrently be considered a constituent part of the Arab world. Iran has about 1.5 million Arabic speakers. Iranian Arabs are mainly found in Ahvaz, a southwestern region in the Khuzestan Province; others inhabit the Bushehr and Hormozgan provinces and the city of Qom. Mali and Senegal recognize Hassaniya, the Arabic dialect of the Moorish ethnic minority, as a national language. Greece and Cyprus also recognize Cypriot Maronite Arabic under the European Charter for Regional or Minority Languages. Additionally, Malta, though not part of the Arab world, has as its official language Maltese. The language is grammatically akin to Maghrebi Arabic.

Демография

Араб әлемінде классикалық араб тілінен туындаған (араб тілінің екіұстаздылығының белгісі) қазіргі стандартты араб тілі Араб Лигасы мемлекеттерінде ресми тіл ретінде қолданылады, ал араб диалектілері жалпы түсіністік тіл ретінде пайдаланылады. Араб тілінің таралуына дейін пайда болған түрлі жергілікті тілдер де қолданыста. Бұл, Иран, Пәкістан және Ауғанстан сияқты көрші елдерде перс-араб әрпі қолданылатын және араб тілі негізгі діни тіл болып табылатын, бірақ мемлекеттік деңгейде ресми тіл ретінде немесе күнделікті тілде қолданылмауымен қарама-қайшы келеді. Ислам әлеміндегі 1,5 миллиард мұсылманның шамамен төрттен бірін арабтар құрайды.

Дін

Араб әлеміндегі адамдардың көпшілігі ислам дінін ұстанады, және діннің көптеген елдерде ресми мәртебесі бар. Шариғат заңы кейбір елдердің (әсіресе Арабия түбегінде) құқықтық жүйесінде ішінара қолданылады, ал басқалары заң тұрғысынан зайырлы мемлекеттер. Араб елдерінің басым көпшілігі сүнни ислам дінін ұстанады. Алайда, Ирак пен Бахрейн шииттер көпшілік құрайтын елдер, ал Ливан, Йемен және Кувейтте үлкен шиит азшылықтары бар. Сауд Арабиясында исмаилиттер шығыс Аль-Хаса аймағында және оңтүстік Наджран қаласында кездеседі. Ибади ислам Оманда тараған, онда ибадилер мұсылмандардың шамамен 75% құрайды. Араб әлемінде, әсіресе Мысырда, Сирияда, Ливанда, Иракта, Иорданияда және Палестинада христиан дінін ұстанатындар бар. Арабия түбегінде және Солтүстік Африкада да шағын жергілікті христиан қауымдастықтары табылады. Копт, маронит және ассириялық христиан анклавтары Нил аңғарында, Левант аймағында және солтүстік Иракта орналасқан. Ирак, Сирия, Палестина, Ливан және Иорданияда ассириялық, армян, сириялық арамей және араб христиандары да бар. Алжир, Бахрейн, Марокко, Кувейт және Тунис елдерінде де жергілікті араб христиан қауымдастықтары кездеседі. Араб лигасының этно-діндік азшылықтарына езидтер, ярсан және шабақтар (көбінесе Иракта), друздар (көбінесе Сирияда, сондай-ақ Ливанда, Иорданияда) және мандалар (Иракта) жатады. Бұрын Араб әлемінде еврейлердің саны көп болған. Алайда, 1948-1972 жылдар аралығындағы Араб-Израиль қақтығысы олардың жаппай көшіп кетуіне әкеп соқты. Бүгінде Бахрейнде онға жуық, Тунисте мыңнан астам, ал Мароккода үш мыңға дейін еврей қауымдастықтары сақталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұсылман әлеміндегі құлдық араб әлеміндегі исламға дейінгі құлдық дәстүрлерінен пайда болған.

Білім

ЮНЕСКО мәліметінше, осы аймақта 15 жастан асқан ересектердің сауаттылығы 78% құрайды. Мавританияда бұл көрсеткіш орташа көрсеткіштен төмен, 50%-дан кем. Бахрейн, Палестина, Кувейт, Катар және Иорданияда ересектердің сауаттылық деңгейі 95%-дан жоғары. Ересектердің сауаттылығының орташа көрсеткіші тұрақты түрде жақсарып келеді, ал 1990 жылдан 2000–2004 жылдарға дейін сауатсыз адамдардың саны 64 миллионнан шамамен 58 миллионға дейін азайды. Жалпы алғанда, осы аймақта ересектер арасындағы сауаттылықтағы гендерлік теңсіздік жоғары, сауатсыздық деңгейінің үштен екісі әйелдерге тиесілі, әр 100 сауатты еркекке 69 сауатты әйелден келеді. Ересектердің сауаттылығы бойынша орташа Гендерлік теңдік индексі (GPI) 0,72 құрайды, ал гендерлік теңсіздікті Мысыр, Марокко және Йеменде байқауға болады. Ең бастысы, Йеменнің Гендерлік теңдік индексі (GPI) 53% ересектердің сауаттылық деңгейінде 0,46-ны құрайды. Жастардың сауаттылығы ересектерге қарағанда жоғары. Араб айманындағы 15–24 жастағы жастардың сауаттылығы 1990 жылдан 2002 жылға дейін 63,9%-дан 76,3%-ға дейін өсті. *Көлтізі Араб Мемлекеттерінің Ынтымақтастық Кеңесі (ККӘ) Араб Мемлекеттерінің Ынтымақтастық Кеңесі (ККӘ) мемлекеттерінің орташа көрсеткіші 94%, Мағриб айманында 83,2%, ал Машрик айманында 73,6% құрады. Біріккен Ұлттар Ұйымы 2002, 2003 және 2004 жылдары Араб елдерінің дамуы жөніндегі баяндама жариялады. Араб әлемінің зерттеушілері жазған бұл баяндамалар араб елдерінің дамуындағы әйелдерді күштендіру, білім мен ақпаратқа қолжетімділік сияқты маңызды мәселелерді қарастырады.

Кино өнеркәсібі

Араб киносының бір ғана сипаттамасы жоқ, себебі ол араб әлемінің әртүрлі елдері мен мәдениеттерінен шыққан фильмдерді қамтиды, сондықтан оның біртұтас түрі, құрылымы немесе стилі жоқ. Араб киносының бастапқы кезеңінде батыс киносына еліктеу басым болды. Алайда, ол үнемі өзгеріп, дамып келеді, бірақ аймақтағы әр елдің өзіне тән ерекше киносы бар. Ол кезде түсірілген фильмдердің көпшілігі мемлекеттік қаржыландыруға ие болып, ұлттық идеяларды жеткізді. Бұл фильмдер тәуелсіздік, сондай-ақ әлеуметтік, экономикалық және саяси мақсаттарды ілгерілетуге көмектесті. Мысыр және Ливан киносының ұзақ тарихы бар, ал көптеген басқа араб елдері тәуелсіздік алғаннан кейін ғана кино өндірісін бастады. Мәселен, Бахрейн, Ливия, Сауд Арабиясы, Судан және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдердегі кино өндірісінің көп бөлігі телефильмдермен немесе қысқаметражды фильмдермен шектеледі. Араб әлемінен шыққан фильмдерге қызығушылық артып келеді. Мысалы, Алжир, Ливан, Марокко, Палестина, Сирия және Тунис фильмдері жергілікті кинофестивальдарда және репертуарлық кинотеатрларда бұрынғыдан да жиі және кеңінен көрсетілуде. Араб киносы саясат, отаршылдық, дәстүр, қазіргі заман және әлеуметтік шектеулер сияқты көптеген тақырыптарды зерттеді. Сондай-ақ, ол батыс киносының үлгісін қайталаудан және оған тәуелділіктен арылуға тырысты. Араб киносының тарихынан бөлек, соңғы кезде әйелдер бейнесі араб киносының өндірісінде маңызды рөл атқаратын аспектіге айналды. Араб әйелдері араб әлеміндегі кино индустриясының үлкен бөлігін қалыптастырып, араб фильмдерінің өндірісін жақсарту үшін кинематографиялық дағдыларын пайдаланды.

Гендерлік теңдік және әйелдер құқықтары

Араб әлеміндегі әйелдер әлі де тең мүмкіндіктерден мәшрұм болса да, олардың құқықтарынан айырылуы Араб елдерінің сауда, білім және мәдениет салаларындағы әлемдік көшбасшылыққа қайта оралуға ұмтылысын тежейтін маңызды фактор екендігі 2008 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының баяндамасында көрсетілген.

Балалық некелер

Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, араб қыздарының 14 пайызы 18 жасқа толғанға дейін үйленеді.

Ерте тарих

Арабтар тарихи тұрғыдан Орталық семит тобы ретінде Оңтүстік Левант және Арабия түбегінің солтүстігінде пайда болған. Набатейлер, Танухидтер, Салихидтер, Гассанидтер және тағы да көптеген басқа да тайпалар мен одақтар Оңтүстік Левантта (Сирия шөлінде) және Солтүстік Арабияда кеңінен таралған. Олардың Арабия мен Сирия шөлінен тысқары таралуы 7-ші және 8-ші ғасырлардағы мұсылман жаулап алуларының нәтижесінде болды. Ирак 633 жылы, ал Левант (қазіргі Сирия, Израиль, Палестина, Иордания және Ливан) 636-640 жылдар аралығында жаулап алынды. Мысыр 639 жылы жаулап алынып, орта ғасырларда біртіндеп арабтандырылды. 16-шы ғасырға қарай ерекше Египеттік араб тілі қалыптасты. Мағриб те 7-ші ғасырда жаулап алынып, Фатимидтер кезінде біртіндеп арабтандырылды. Ислам 8-ден 11-ші ғасырларға дейін Мысыр арқылы Суданға әкелінді. Суданның қазіргі мәдениеті руларға байланысты: кейбіреулерінде таза нубий, бежа немесе араб мәдениеті болса, ал енді біреулерінде араб және нубий элементтерінің қосындысы бар.

Осман және отарлау билігі

Араб Аббасид халифаты 13 ғасырда моңғол шапқыншылығының нәтижесінде құлады. Мысыр, Левант және Хиджаз да түрік мамлюк сұлтанатының билігіне көшті. 1570 жылға қарай Түрік Осман империясы араб әлемінің көп бөлігін бақылауда ұстады. Дегенмен, Марокко 16-17 ғасырларда Зената Ваттасид әулетімен алмастырылған Саади әулетінің билігінде қалды. Ажуран сұлтандығы да Хорн аймағының оңтүстік бөлігінде үстемдік құрды. Араб ұлтшылдығы 19 ғасырдың екінші жартысында Осман империясының құлдырауымен бірге пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Осман империясы құлағаннан кейін, араб әлемінің көп бөлігі Еуропалық отаршылдық империялардың бақылауына өтті: Палестина мандаты, Ирак мандаты, Египеттің британдық протектораты, Марокконың француз протектораты, Италияның Ливиясы, Француз Тунисі, Француз Алжирі, Сирия және Ливан мандаты, сондай-ақ бұрынғы "Каперлік жағалау" деп аталған аймақтағы шейхтіктерден құралған британдық протекторат. Бұл араб мемлекеттері тек Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немесе одан кейін ғана тәуелсіздік алды: Ливан Республикасы – 1943 жылы, Сирия Араб Республикасы мен Иордания Хашимит Корольдігі – 1946 жылы, Ливия Корольдігі – 1951 жылы, Мысыр Корольдігі – 1952 жылы, Марокко Корольдігі мен Тунис – 1956 жылы, Ирак Республикасы – 1958 жылы, Сомали Республикасы – 1960 жылы, Алжир – 1962 жылы және Біріккен Араб Эмираттары – 1971 жылы. Керісінше, Сауд Арабиясы Осман империясының құлауымен фрагменттеніп, 1932 жылы Сауд Арабиясының Ибн Сауд басшылығымен біріктірілді. 1918 жылы Мүтауакилиттік Йемен Корольдігі де Осман империясынан тікелей бөлініп шықты. Оман, қысқа мерзімді парсы және португал билігінен басқа, 8 ғасырдан бері өздігінен басқарылып келеді.

Араб ұлтшылдығының өрлеуі

Араб лигасы 1945 жылы арабтардың мүдделерін қорғау және, әсіресе, араб әлемінің саяси бірігуіне қол жеткізу мақсатында құрылды. Бұл жоба Панарабизм деп белгілі.

Араб көктемі

2010 жылдың соңынан қазірге дейін Араб әлемінде болып жатқан халық наразылықтары авторитарлық билікке және оның құралас саяси жемқорлығына қарсы бағытталған, сонымен қатар демократиялық құқықтарды кеңейту талаптарымен ұштастырылған. Араб көктемінен кейін туған ең қанаулы және ұзаққа созылған екі қақтығыс – Ливия азамат соғысы мен Сирия азамат соғысы.

Мұнай

Араб әлемі Еуропаның отаршылдық державалары үшін шектеулі қызығушылық тудырған болса, Британ империясы көбінесе Суэц каналын Британ Үндістанына бару жолы ретінде қарастырды. Бірақ 1930 жылдары ірі мұнай кен орындарының табылуы және Екінші өнеркәсіп революциясы нәтижесінде Батыста мұнайға деген сұраныстың күрт өсуі экономикалық және геосаяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Парсы шығанағы осы стратегиялық шикізатқа ерекше бай: Парсы шығанағының бес мемлекеті – Сауд Арабиясы, Ирак, Біріккен Араб Эмираттары, Кувейт және Катар – әлемдегі мұнай немесе газ экспорты бойынша алғашқы он елдің қатарында. Африкада Алжир (әлемдік рейтингте 10-орын) және Ливия маңызды газ экспортерлері болып табылады. Бахрейн, Египет, Тунис және Суданның әрқайсысы кішкентай болғанымен, маңызды қорларға ие. Бұл елдердің барлығы аймақтық саясатқа елеулі әсер етіп, көбінесе ренталық мемлекеттердің қалыптасуына, мұнайға бай және мұнайға кедей елдер арасындағы экономикалық теңсіздіктерге және әсіресе Парсы шығанағы мен Ливия сияқты сирек қоныстанған елдерде кең ауқымды еңбек күшінің иммиграциясына әкеп соқты. Араб әлемінде әлемдік мұнай қорының шамамен 46% және табиғи газ қорының төрттен бір бөлігі шоғырланған деп саналады. 1980 жылдары исламизм мен пан-исламизм күшейді. Ливандағы радикалды исламисттік партия – «Хезболла» 1982 жылы құрылды. Ислам терроризмі 1970-1980 жылдары Араб әлемі үшін мәселеге айналды. «Мұсылман бауырластығы» 1928 жылдан бері Египетте белсенді болғанымен, олардың радикалды әрекеттері саяси лидерлерге қастандық жасаумен ғана шектелді.

Жақында болған тарих

Бүгінде араб мемлекеттері автократиялық билеушілермен және демократиялық бақылаудың жоқтығымен сипатталады. 2016 жылғы Демократия индексі Ливан, Ирак және Палестинаны «гибридтік режимдер» деп, Тунисті «кемшіліктері бар демократия» деп, ал қалған араб мемлекеттерін «авторитарлық режимдер» деп жіктеді. Сол сияқты, 2011 жылғы Freedom House есебі Комор аралдары мен Мавританияны «сайлау демократиялары» деп, Ливан, Кувейт және Марокконы «ішінара еркін» деп, ал қалған араб мемлекеттерін «еркін емес» деп бағалады. 1990–1991 жылдардағы Персия шығанағы соғысының себебі Ирак әскерлерінің Кувейтке басып кіруі болды. Мысыр, Сирия және Сауд Арабиясы Иракқа қарсы көпұлтты коалицияға қосылды. Иордания мен Палестинаның Иракты қолдауы араб мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Соғыстан кейін «Дамаск декларациясы» деп аталатын келісім, Мысыр, Сирия және Персид шығанағы елдерінің (GCC) арасындағы болашақ бірлескен араб қорғаныс шаралары үшін одақ құруды ресми түрде бекітті. 1950 жылдары араб әлемінде орнатылған авторитарлық режимдердің тұрақсыздығына әкелетін оқиғалар тізбегі 21-шы ғасырдың басында айқын көріне бастады. 2003 жылғы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі Баас режимінің құлауына және Саддам Хусейннің өлім жазасын алуына әкелді. «Әл-Жазира» (1996 жылдан бері) сияқты заманауи БАҚ-тарға қол жеткізіп, интернет арқылы байланыс жасайтын жас, білімді, секулярлық азаматтардың қатары артып, 20-шы ғасырдың екінші жартысында үстемдік құрған панарабизм мен панисламизмнің классикалық дихотомиясынан өзге, үшінші күш пайда бола бастады. Бұл азаматтар өз елдерінің діни институттарында реформалар жасалуын қалайды. Сирияда 2000–2001 жылдардағы Дамаск көктемі демократиялық өзгерістер мүмкіндігін көрсетті, бірақ Баас режимі бұл қозғалысты басып тастады. 2003 жылы Мысырда Мұбарак режиміне қарсы тұру және демократиялық реформалар мен азаматтық бостандықтарды кеңейту мақсатымен «Кефая» («Өзгеріс қозғалысы») атты халықтық қозғалыс құрылды.

Мемлекеттер мен аумақтар

Араб әлемін құрайтын мемлекеттер мен аумақтар туралы жоғарыдағы анықтамаға қараңыз.

Үкіметтің түрлері

Араб әлемінде түрлі үкімет түрлері кездеседі: Бахрейн, Иордания, Кувейт, Марокко, Оман, Катар, Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты бірқатар елдер монархия болып табылады. Ал қалған араб елдері республикалық үкімет жүйесін қабылдаған. Ливан, Тунис, Ирак, Палестина және соңғы кезде Мавританияны есептемегенде, Араб әлеміндегі демократиялық сайлаулар көбінесе дауыс берудің бұрмалануы, оппозициялық партияларды қорқыту және азаматтық бостандықтар мен саяси қарсылыққа қатысты шектеулерге байланысты күмәнді деп саналады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Панарабизм араб тілінде сөйлейтін барлық елді біртұтас саяси бірлікке біріктіруді мақсат етті. Бірақ, тек Сирия, Ирак, Египет, Судан, Тунис, Ливия және Солтүстік Йемен ғана Біріккен Араб Республикасының қысқа мерзімді бірігуіне келісім білдірді. Тарихи бөліністер, өңірлік ұлтшылдықтардың күресі және географиялық кеңдік Панарабизмнің сәтсіз аяқталуына себеп болды. Араб ұлтшылдығы да аймақтағы маңызды күш болды, ол 20 ғасырдың ортасында өркендеп, Мысыр, Алжир, Ливия, Сирия және Ирактағы көптеген көшбасшылардың идеологиясына айналды. Осы кезеңдегі араб ұлтшылдарының ішінде Мысырдың Гамал Абдель Насері, Алжирдің Ахмет Бен Белласы, Мишель Афлак, Салах әд-Дин әл-Битар, Зәки әл-Арсузи, Константин Зурейк және Сирияның Шукри әл-Куватли, Ирактың Ахмет Хасан әл-Бакр, Тунистің Хабиб Бургибасы, Марокконың Мехди Бен Баркасы және Ливанның Шакиб Арсланы бар еді. Кейінгі және қазіргі араб ұлтшылдарының қатарында Ливияның Муаммар әл-Қаддафи және Сирияның Хафез әл-Асад пен Башар әл-Асадтары бар. Араб мемлекеттері әдетте жақын байланыстарды сақтап келгенімен, соңғы 60 жылдың әлеуметтік, тарихи және саяси жағдайларының нәтижесінде ерекше ұлттық ерекшеліктер қалыптасып, нығайды. Бұл панарабтық ұлттық мемлекет идеясын азырақ мүмкін және ықтимал етті. Сонымен қатар, саяси исламның күшеюі кейбір араб мұсылмандары арасында панарбтық емес, панисламик үлгідегі бірегейлікке басымдық беруге әкелді. Бұрын ислами қозғалыстарды өкіметтеріне қауіп деп қараған араб ұлтшылдары, қазіргі таңда саяси жағдайға байланысты олармен өзгеше қарым-қатынас жасайды.

Different forms of government are represented in the Arab World: Some of the countries are monarchies: Bahrain, Jordan, Kuwait, Morocco, Oman, Qatar, Saudi Arabia and the United Arab Emirates. The other Arab countries are all republics. With the exception of Lebanon, Tunisia, Iraq, Palestine, and recently Mauritania, democratic elections throughout the Arab World are generally viewed as compromised, due to outright vote rigging, intimidation of opposition parties, and severe restraints on civil liberties and political dissent. After World War II, Pan Arabism sought to unite all Arabic speaking countries into one political entity. Only Syria, Iraq, Egypt, Sudan, Tunisia, Libya and North Yemen considered the short lived unification of the United Arab Republic. Historical divisions, competing local nationalisms, and geographical sprawl were major reasons for the failure of Pan Arabism. Arab Nationalism was another strong force in the region which peaked during the mid 20th century and was professed by many leaders in Egypt, Algeria, Libya, Syria, and Iraq. Arab Nationalist leaders of this period included Gamal Abdel Nasser of Egypt, Ahmed Ben Bella of Algeria, Michel Aflaq, Salah al Din al Bitar, Zaki al Arsuzi, Constantin Zureiq and Shukri al Kuwatli of Syria, Ahmed Hassan al Bakr of Iraq, Habib Bourguiba of Tunisia, Mehdi Ben Barka of Morocco, and Shakib Arslan of Lebanon. Later and current Arab Nationalist leaders include Muammar al Gaddafi of Libya, Hafez al Assad and Bashar al Assad of Syria. The diverse Arab states generally maintained close ties but distinct national identities developed and strengthened with the social, historical and political realities of the past 60 years. This has made the idea of a pan Arab nation state increasingly less feasible and likely. Additionally, an upsurge in political Islam has since led to a greater emphasis on pan Islamic rather than pan Arab identity amongst some Arab Muslims. Arab nationalists who once opposed Islamic movements as a threat to their power, now deal with them differently for reasons of political reality.

Қазіргі заманғы экономикалар

2006 жылы араб әлемі жалпы ішкі өнімнің екі бестен бірін және кең мұсылман әлемінің саудасының үш бестен бірін құрады. Араб мемлекеттері көбінесе, бірақ емес, дамушы экономикалар болып табылады және олардың экспорттық кірістері мұнай мен газдың немесе басқа шикізаттың сатуынан түседі. Соңғы жылдары араб әлемінде айтарлықтай экономикалық өсім байқалды, бұл негізінен мұнай мен газ бағасының өсуіне байланысты, ол 2001 және 2006 жылдар аралығында үш есеге артты, сонымен қатар кейбір мемлекеттердің экономикалық базасын әртараптандыруға жасаған күш-жігерінің нәтижесі де бар. Өнеркәсіптік өндіріс өсті, мысалы, 2004-2005 жылдары өндірілген болаттың көлемі 8,4 миллион тоннадан 19 миллион тоннаға дейін өсті. (Дереккөз: Алжирдің Өнеркәсіп министрі Махмуд Худридің 37-ші Темір және болат араб одағының Бас ассамблеясындағы ашылу сөзі, Алжир, 2006 жылдың мамыр айы). Дегенмен, тіпті 19 миллион тонна да әлемдік болат өндірісінің 1,7% ғана құрайды және Бразилия сияқты елдердің өндірісінен төмен. Араб әлеміндегі негізгі экономикалық ұйымдар – Парсы шығанағы мемлекеттерін біріктіретін Парсы шығанағының Ынтымақтастық Кеңесі (ПШЫК) және Солтүстік Африка мемлекеттерінен тұратын Араб Магриб Одағы (АМО). ПШЫК Парсы шығанағы аймағында ортақ валюта құру жоспарларын қоса алғанда, қаржылық және монетарлық салаларда бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. 1989 жылы құрылғаннан бері АМО-ның ең маңызды жетістігі – Мавританиядан Ливияның Египетпен шекарасына дейін Солтүстік Африканы кесіп өтетін 7000 км автомобиль жолын салу болды. 2010 жылы аяқталуы күтілетін автокөлік жолының орталық бөлігі Марокко, Алжир және Тунис арқылы өтеді. Соңғы жылдары үлкен экономикалық аймақты анықтау үшін жаңа термин пайда болды: «Орталық Шығыс және Солтүстік Африка» дегенді білдіретін MENA аймағы, әсіресе АҚШ-тың қазіргі әкімшілігінің қолдауымен, күннен-күнге танымал болып келеді. 2009 жылдың тамызында Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша Сауд Арабиясы ең күшті араб экономикасы болып табылады. Сауд Арабиясы жалпы ішкі өнім бойынша ең ірі араб экономикасы болып қала береді. Бұл Азияның он бірінші ірі экономикасы, одан кейін Мысыр мен Алжир, олар 2006 жылы Оңтүстік Африкадан кейін Африкадағы екінші және үшінші ірі экономикалар болды. Жан басына шаққандағы ішкі өнім бойынша Катар әлемдегі ең бай дамушы ел болып табылады. 1999 жылы барлық араб елдерінің жалпы ішкі өнімі 531,2 миллиард АҚШ долларын құрады. 2011 жылы араб әлемінің жалпы ішкі өнімі кем дегенде 2,8 триллион долларға бағаланды. Бұл АҚШ, Қытай, Жапония және Германияның ішкі өнімінен кіші.

As of 2006, the Arab world accounts for two fifths of the gross domestic product and three fifths of the trade of the wider Muslim world. The Arab states are mostly, although not exclusively, developing economies and derive their export revenues from oil and gas, or the sale of other raw materials. Recent years have seen significant economic growth in the Arab World, due largely to an increase in oil and gas prices, which tripled between 2001 and 2006, but also due to efforts by some states to diversify their economic base. Industrial production has risen, for example the amount of steel produced between 2004 and 2005 rose from 8.4 to 19 million tonnes. (Source: Opening speech of Mahmoud Khoudri, Algeria's Industry Minister, at the 37th General Assembly of the Iron & Steel Arab Union, Algiers, May 2006). However even 19 million tons pa still only represents 1.7% of global steel production, and remains inferior to the production of countries like Brazil. The main economic organisations in the Arab World are the Gulf Cooperation Council (GCC), comprising the states in the Persian Gulf, and the Union of the Arab Maghreb (UMA), made up of North African States. The GCC has achieved some success in financial and monetary terms, including plans to establish a common currency in the Persian Gulf region. Since its foundation in 1989, the UMA's most significant accomplishment has been the establishment of a 7,000 km highway crossing North Africa from Mauritania to Libya's border with Egypt. The central stretch of the highway, expected to be completed in 2010, will cross Morocco, Algeria and Tunisia. In recent years a new term has been coined to define a greater economic region: the MENA region, standing for "Middle East and North Africa", is becoming increasingly popular, especially with support from the current US administration. As of August 2009 it was reported that Saudi Arabia is the strongest Arab economy according to World Bank. Saudi Arabia remains the top Arab economy in terms of total GDP. It is Asia's eleventh largest economy, followed by Egypt and Algeria, which were the second and third largest economies in Africa, after South Africa, in 2006. In terms of GDP per capita, Qatar is the richest developing country in the world. The total GDP of all Arab countries in 1999 was US$531.2 billion. The total Arab world GDP was estimated to be worth at least $2.8 trillion in 2011. This is only smaller than the GDP of the US, China, Japan and Germany.

География

Араб әлемі Солтүстік Африканың, Солтүстік-Шығыс Африканың және Оңтүстік-Батыс Азияның кең аумағын қамтиды. Араб әлемінің шығыс бөлігі Машриқ деп аталады. Алжир, Марокко, Тунис, Ливия және Мавритания Магриб немесе Магриб аймағын құрайды. "Араб" термині көбінесе Арабия түбегін білдірсе де, Араб әлемінің ірі (және халық саны көп) бөлігі Солтүстік Африкада орналасқан. Оның сегіз миллион шаршы шақырымы Африка құрлығындағы ең ірі екі елді қамтиды: аймақтың орталығындағы Алжир (2,4 миллион км²) және оңтүстік-шығыстағы Судан (1,9 миллион км²). Алжирдің ауданы Үндістанның үштен екі бөлігіне жуық, немесе АҚШ-тың ең үлкен штаты Аляскадан шамамен бір жарым есе үлкен. Араб Батыс Азиясындағы ең ірі ел – Сауд Арабиясы (2 миллион км²). Ал ең кішкентай, құрлықтағы тәуелсіз араб мемлекеті – Ливан (10 452 км²), ал ең кішкентай аралдық араб мемлекеті – Бахрейн (665 км²). Кез келген араб елі теңіз немесе мұхитпен шектеседі, тек Солтүстік Чадтың араб аймағы ғана теңізге шығу мүмкіндігінен толыққанды айырылған. Ирактың теңізге шығуы шектеулі, себебі оның Персия шығанағына өте тар жолы бар.

Тарихи шекаралары

Араб әлемінің саяси шекаралары өзгеріп, Сахель мен Африка мүйізіндегі араб емес елдерде, сондай-ақ Кипр, Түркия және Иран сияқты Таяу Шығыс елдерінде араб азшылықтары қалды, ал араб елдерінде араб емес азшылықтар қалды. Дегенмен, теңіз, шөл және таудың географиялық орны осы аймақ үшін берік табиғи шекараны құрайды. Араб әлемі Африка және Азия екі құрлығында орналасқан. Ол негізінен шығыс-батыс бағытында жатқан. Батыс Азия араб аймағына Арабия түбегі, Леванттың көп бөлігі (Кипр мен Израильді қоспағанда), Месопотамияның көп бөлігі (Түркия мен Иранның бір бөлігін қоспағанда) және Парсы шығанағы аймағы кіреді. Түбек Солтүстік-Шығыс Африканың еңісіне сүйенген, ұзын осі Түркия мен Еуропаға қарай бағытталған тік төртбұрыш тәрізді. Араб Солтүстік Африкасы құрлықтың үштен бір бөлігін құрайды. Оны үш жағынан (батыс, солтүстік және шығыс) су қоршайды, ал төртінші жағынан (оңтүстік) шөл немесе шөлді бұталы жерлер қоршайды. Батысында Атлант мұхитының жағалауымен шектеледі. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Марокко, Батыс Сахара (көбінесе Мароккоға біржақты қосылған) және Мавритания Араб Атлантикалық жағалауының шамамен 2000 шақырымын құрайды. Жағалаудың оңтүстік-батыс бөлігі жұмсақ, бірақ айтарлықтай, сондықтан Мавританияның астанасы Нуакшот (18°С, 16°Б) Исландиямен (13–22°Б) бойлықты бөлісу үшін батысқа жеткілікті. Нуакшот – араб әлемінің ең батыс астанасы және Африкадағы үшінші батыс астанасы. Ол Оңтүстік Сахараның Атлант жағасында орналасқан. Мавританиядан оңтүстікке қарай жағалауда Сенегал орналасқан, оның кенеттен шекарасы Батыс Африканың осы бөлігіне тән араб мәдениетінен африкалық мәдениетке қарай өтетінін көрсетеді. Араб Африкасының солтүстік шекарасы – құрлықтық шекара, Жерорта теңізі. Бұл шекара батыста Жерорта теңізін Атлант мұхитымен байланыстыратын, ені он үш шақырымдық Гибралтар бұғазынан басталады және Марокконы Испаниядан солтүстікке бөліп тұрады. Мароккодан шығысқа қарай Алжир, Тунис және Ливия, содан кейін Египет орналасқан, ол аймақтың және құрлықтың солтүстік-шығыс бұрышын құрайды. Жағалау Түністе қысқа, бірақ тік бұрылып, Ливияның астанасы Триполи арқылы оңтүстік-шығысқа қарай еңкейеді, Ливияның екінші қаласы Бенгази арқылы солтүстікке қарай бұрылып, содан кейін Нілдің сағасындағы Египеттің екінші қаласы Александрия арқылы шығысқа қарай қайта бұрылады. Тунис Италияның тік жотасымен бірге Батыс және Шығыс Жерорта теңізінің тоғысқан жерін және мәдени ауысуын көрсетеді: Египеттің батысында Араб әлемінің Магриб деп аталатын аймағы басталады (Ливия, Тунис, Алжир, Марокко және Мавритания). Тарихи тұрғыдан алғанда, 4000 шақырымдық Жерорта теңізі шекарасы өзгерген. Еуропаның солтүстігіндегі халық орталықтары арабтармен байланысқа және зерттеуге шақырды – көбінесе достық, бірақ кейде керісінше. Араб жағалауындағы аралдар мен түбектер иелері ауысты. Сицилия және Мальта аралдары Тунистің Карфаген қаласынан шығысқа қарай жүз шақырым жерде орналасқан. Бұл қала б.з.д. бірінші мыңжылдықта құрылғаннан бері Еуропамен байланыс орны болды. Сицилия мен Мальта кейде Араб әлемінің бір бөлігі болды. Мароккодан Гибралтар бұғазының арғы жағында Иберия түбегінің аймақтары Орта ғасырлар бойы Араб әлемінің бір бөлігі болды, кейде солтүстік шекараны Пиреней тауларының етегіне дейін созып, жергілікті және кеңінен Еуропа мен Батыс мәдениетінде елеулі із қалдырды. Африканың араб әлемінің солтүстік шекарасы да крест жорықтары арқылы және Франция, Ұлыбритания, Испания және Италияның империялық араласуы арқылы қысқа уақытқа басқа бағытта қозғалды. Тағы бір солтүстік жағалаудан келген ел – Түркия ғасырлар бойы аймақтың шығысын басқарып келді, бірақ отарлаушы ретінде емес. Испания әлі де екі кішкентай анклавты, Сеута мен Мелильяны ("Марокко Эспанол" деп аталады) марокколық жағалау бойында сақтап отыр. Жалпы алғанда, бұл толқын басылды, бірақ арабтардың солтүстікке қарай кеңінен жайылуы сияқты, ол да өз ізін қалдырды. Солтүстік Африканың Еуропаға жақын болуы әрқашан өзара әрекеттесуді көтермелейді, бұл арабтардың Еуропаға көшіп келуіне және бүгінгі күні араб елдеріне еуропалық қызығушылыққа байланысты жалғасуда. Алайда, халық саны мен теңіздің физикалық фактісі Араб әлемінің шекарасын Жерорта теңізі жағалауында сақтайды. Шығыс жағынан Қызыл теңіз Африка мен Азия арасындағы шекараны анықтайды, сонымен қатар Араб Африкасы мен Араб Батыс Азиясы арасындағы шекараны анықтайды. Бұл теңіз – ұзақ және тар су жолы, солтүстік-батысқа қарай еңкейіп, Мысырдың Синай түбегінен оңтүстік-шығысқа қарай Джибути мен Арабиядағы Йемен арасындағы Баб-эль-Мандеб бұғазына дейін 2300 шақырымға созылады, бірақ орташа ені 150 шақырымды құрайды. Теңіз бойында жүзуге болады, бірақ тарихи тұрғыдан Араб Африкасы мен Араб Батыс Азиясы арасындағы байланыс көбінесе Синай арқылы құрлықпен немесе Жерорта теңізі немесе тар Баб-эль-Мандеб бұғазы арқылы теңізбен жүзеге асырылды. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Египет, Судан және Эритрея Африка жағалауын құрайды, ал Джибути Баб-эль-Мандебтің Африка жағасын белгілейді. Джибутиден оңтүстікке қарай Сомали орналасқан, бірақ Сомали жағалауы тез 90 градусқа бұрылып, солтүстік-шығысқа қарай бағытталады, судың үстіндегі Йемен жағалауының иілімін қайталайды және Аден шығанағының оңтүстік жағалауын анықтайды. Сомали жағалауы содан кейін Африка мүйізін аяқтау үшін оңтүстік-батысқа қайта бұрылады. Жылдың алты айында муссон желдері экваторлық Сомалиден, Арабия арқылы және Йеменнің шағын Сокотра архипелагы арқылы Индияға жауын шашып соғады. Содан кейін олар бағытын өзгертіп, кері соғады. Араб Африкасының шығыс және әсіресе оңтүстік-шығыс жағалауы тарихи түрде Шығыс Африка және субконтинентпен теңіз саудасы мен мәдени алмасудың қақпасы болды. Сауда желдері Комор аралдарының болуын түсіндіруге көмектеседі, бұл Араб Африкасының елі, Мадагаскарға жақын, Үнді мұхитында, Араб әлемінің ең оңтүстік бөлігінде орналасқан. Араб Солтүстік Африкасының оңтүстік шекарасы – Сахараның оңтүстігінде құрлықты кесіп өтетін шөлді бұталы жерлердің жолағы.

The political borders of the Arab world have wandered, leaving Arab minorities in non Arab countries of the Sahel and the Horn of Africa as well as in the Middle Eastern countries of Cyprus, Turkey and Iran, and also leaving non Arab minorities in Arab countries. However, the basic geography of sea, desert and mountain provides the enduring natural boundaries for this region. The Arab world straddles two continents, Africa and Asia. It is mainly oriented along an east–west axis. The West Asian Arab region comprises the Arabian Peninsula, most of the Levant (excluding Cyprus and Israel), most of Mesopotamia (excluding parts of Turkey and Iran) and the Persian Gulf region. The peninsula is roughly a tilted rectangle that leans back against the slope of northeast Africa, the long axis pointing toward Turkey and Europe. Arab North Africa comprises the entire northern third of the continent. It is surrounded by water on three sides (west, north, and east) and desert or desert scrubland on the fourth (south). In the west, it is bounded by the shores of the Atlantic Ocean. From northeast to southwest, Morocco, Western Sahara (mostly unilaterally annexed by Morocco), and Mauritania make up the roughly 2,000 kilometers of Arab Atlantic coastline. The southwestern sweep of the coast is gentle but substantial, such that Mauritania's capital, Nouakchott (18°N, 16°W), is far enough west to share longitude with Iceland (13–22°W). Nouakchott is the westernmost capital of the Arab World and the third westernmost in Africa, and sits on the Atlantic fringe of the southwestern Sahara. Next south along the coast from Mauritania is Senegal, whose abrupt border belies the gradient in culture from Arab to indigenous African that historically characterizes this part of West Africa. Arab Africa's boundary to the north is again a continental boundary, the Mediterranean Sea. This boundary begins in the west with the narrow Strait of Gibraltar, the thirteen kilometer wide channel that connects the Mediterranean with the Atlantic to the west, and separates Morocco from Spain to the north. East along the coast from Morocco are Algeria, Tunisia, and Libya, followed by Egypt, which forms the region's, and the continent's, northeastern corner. The coast turns briefly but sharply south at Tunisia, slopes more gently southeastward through the Libyan capital of Tripoli, and bumps north through Libya's second city, Benghazi, before turning straight east again through Egypt's second city, Alexandria, at the mouth of the Nile. Along with the spine of Italy to its north, Tunisia marks the junction of western and eastern Mediterranean, and a cultural transition as well: west of Egypt begins the region of the Arab World known as the Maghreb include (Libya, Tunisia, Algeria, Morocco and Mauritania). Historically the 4,000 kilometer Mediterranean boundary has fluttered. Population centers north of it in Europe have invited contact and Arab exploration—mostly friendly, though sometimes not. Islands and peninsulas near the Arab coast have changed hands. The islands of Sicily and Malta lie just a hundred kilometers east of the Tunisian city of Carthage, which has been a point of contact with Europe since its founding in the first millennium BCE; both Sicily and Malta at times have been part of the Arab World. Just across the Strait of Gibraltar from Morocco, regions of the Iberian peninsula were part of the Arab World throughout the Middle Ages, extending the northern boundary at times to the foothills of the Pyrenees and leaving a substantial mark on local and wider European and Western culture. The northern boundary of the African Arab world has also fluttered briefly in the other direction, first through the Crusades and later through the imperial involvement of France, Britain, Spain, and Italy. Another visitor from northern shores, Turkey, controlled the east of the region for centuries, though not as a colonizer. Spain still maintains two small enclaves, Ceuta and Melilla (called "Morocco Espanol"), along the otherwise Moroccan coast. Overall this wave has ebbed, though like the Arab expansion north it has left its mark. The proximity of North Africa to Europe has always encouraged interaction, and this continues with Arab immigration to Europe and European interest in the Arab countries today. However, population centers and the physical fact of the sea keeps this boundary of the Arab World settled on the Mediterranean coastline. To the east, the Red Sea defines the boundary between Africa and Asia, and thus also between Arab Africa and Arab West Asia. This sea is a long and narrow waterway with a northwest tilt, stretching 2,300 kilometers from Egypt's Sinai peninsula southeast to the Bab el Mandeb strait between Djibouti in Africa and Yemen in Arabia but on average just 150 kilometers wide. Though the sea is navigable along its length, historically much contact between Arab Africa and Arab West Asia has been either overland across the Sinai or by sea across the Mediterranean or the narrow Bab al Mendeb strait. From northwest to southeast, Egypt, Sudan, and Eritrea form the African coastline, with Djibouti marking Bab al Mendeb's African shore. Southeast along the coast from Djibouti is Somalia, but the Somali coast soon makes a 90 degree turn and heads northeast, mirroring a bend in the coast of Yemen across the water to the north and defining the south coast of the Gulf of Aden. The Somali coast then takes a hairpin turn back southwest to complete the horn of Africa. For six months of the year the monsoon winds blow from up equatorial Somalia, past Arabia and over the small Yemeni archipelago of Socotra, to rain on India. They then switch directions and blow back. The east and especially southeast coast boundary of Arab Africa has historically been a gateway for maritime trade and cultural exchange with both East Africa and the subcontinent. The trade winds help explain the presence of the Comoros islands, an Arab African country, off the coast of Mozambique, near Madagascar in the Indian Ocean, the southernmost part of the Arab World. The southern boundary of Arab North Africa is the strip of scrubland known as the Sahel that crosses the continent south of the Sahara.