Кіріспе

Венгрия ертегісі Алғыс айуандар (немісше: Die dankbaren Thiere) - Георг фон Гаалдың (hu) Mährchen der Magyaren (1822) жинағында жинақталған венгриялық ертегі. Бұл ертегі де Херман Клетке Märchensaal, Vol II (1845) басылымында жарық көрді.

Қысқаша мазмұны

Үш ұлы өздерінің байлығын іздеуге аттанды. Ең кішісі Ферко өте сұлу болғандықтан ағалары оны артық көреді деп ойлады, сондықтан ол ұйықтап жатқанда оның нанын жеді, ал ол көзін алып, аяғын сындырмайынша өздерінің нанын бөлісуден бас тартты. Олар оның көзін ойып, шапанын тигізіп, сол жерден кетіп қалды. Ферко жүгіріп, күннің ыстық ыстығында ағаш деп ойлағанның астында демалды, бірақ ол өлім жазасы болды. Екі қоян бір-бірімен сөйлесіп, біреуі екіншісіне төмендегі көл кез келген жарақатты емдейді, ал төбедегі шөл көруді қалпына келтіреді деп айтты. Кешке ол бетін шықпен жуып, көлге қарай жығылып барды. Ол судан бір шина алып, жалғастырды. Жолда ол жарақат алған қасқыр, тышқан және патшайым араны кездестіріп, оларды сауықтырды. Ферко патшалық тауып, патшаға қызмет етуге ұмтылды. Оның екі ағасы да сол патшаның қолында жұмыс істеді. Олар оны патшаның қызын ұрлап әкетуге келген зұлым сиқыршы деп айыптады. Патша Ферконы шақырып алды, оған айыптауды айтты және оны үш тапсырманы орындамаса, өлтіретінін айтты, бұл жағдайда ол жер аударылады. Ағалары оған патшаныкінен гөрі әдемі сарай салуды ұсынды. Олардың қатыгездікпен жасаған әрекеті ханшайымды қатты мазалады. Ферконың үміті үзілді, бірақ ара оның қасына келіп, жағдайының ауыр екенін естіді. Бал аралары гүлдер сарайынан осындай сарай салған. Келесі тапсырмада олар жүгері кесілгенін, бірақ қоймаға салынбағанын айтты. Ферко патшалықтағы барлық жүгерілерді бір сабағын да жоғалтпай, түнде қоймаға салып жіберсін. Тышқандар оған жүгері жинады. Үшінші тапсырмада ағалары патшалықтағы барлық қасқырларды олар тұрған төбеге айдап әкетуді ұсынды. Осыны естіген ханшайым жылап жіберіп, әкесі оны бір мұнараға қамап қояды. Қасқыр барлық серіктерін жинап, төбеге жетіп, патшаны, зұлым бауырларын және оның бүкіл сарайының денелерін жыртты. Ферко ханшайымды босатып, оған үйленді, ал қасқырлар бейбітшілікпен орманға оралды.

Аудармалар

Бұл ертегі неміс филологы Генрих Кристоф Готтлиб Штир (де) "Ди три Тьер" ("Үш жануар") деп аударған. Ол 1822 жылы венгр тіліндегі "Hasznos Mulatságok" журналында "A háláadatos Állatok" деп аударылған. Эндрю Ланг бұл аңызды "Алғыс білдірген аңдар" деп аударып, "Сары ертегі кітабына" енгізді.

Тарихы

Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ертегі ATU 613, "Ақиқат пен өтірік" және ATU 554, "Шүкіршілік жануарлар" деп жіктеледі. Осыған байланысты венгр ғалымы Акос Домётор 1988 жылы қайта қаралған венгр халық аңыздар каталогының (MNK) нұсқасында да ертегілерді AaTh 554, Hálás állatok ("Шүкіршілік жандар") және AaTh 613, Igazság és Hamisság ("Ақиқат пен өтірік") типтеріне жіктеді. Фольклоршы Стит Томпсонның айтуынша, кейде АТУ 613 түрі сапарластардың бірі өзінің серігі көзіне көрінбейінше, тамағын бөлісуден бас тартқаннан басталады. Достары тастап кеткен, енді соқыр адам, ол бір-бірімен сөйлесіп, емдейтін қасиеттерді жасыратын орын туралы пікір білдіретін кейбір дауыстарды (арбалар, рухтар, жануарлар, сиқыршылар) естігенше, айналып жүр. Сол адам олар айтқан жерге келіп, көзі ашылады. Венгриялық ғалымдардың айтуынша, ATU 613 типті "Ақиқат пен өтірік" ертегісі "венгрия тілінде сөйлейтін аймақтарда кеңінен таралған" және ежелгі дәуірден басталған. ATU 554 түріндегі ертегілердің оқиғалық әрекеті, фольклоршы Ханс Йорг Утердің айтуынша, көмекші жануарлардың көмегімен дамытылады. Жануарлардың әрқайсысы бір элементтен: судан, жерден және ауадан пайда болады.

Нысандар

Готлиб Штир батырдың аты Феркё мажар тіліндегі қасқыр сөзінің farkas дегенге ұқсас деп түсіндірді. Батырды мүгедектік мотивін "Шынымен және шындықсыз" және "Ағаш орнындағы ханзада мен ханшайым" сияқты басқа да түрлі әңгімелерден табуға болады. "Нағыз және жалған" да тамақ туралы арамзалық бар; "Жайтандардың үш қазынасы" ұқсас, бірақ кейіпкердің тамағы жоқ, өйткені ол оны кедей анасынан алғысы келмейді. Құтқарылғаннан кейін көмектесетін жануарлар кең тараған "Екі аға", "Пара патша", "Қошейдің өлімі" сияқты және "Алтын сакаллы адам" және "Адал Фердинанд және Адал емес Фердинанд" сияқты, олар қызғанышпен, жалған талаптарға көмектеседі. Бұл қызғанышпен айтылған пікірлер басқа да ертегілерде, мысалы "Шапандар мен тролль", "Отызыншы", "Эсбен және сиқыршы" және "Дэпплгрим" сияқты аңдарсыз жиі кездеседі. Көптеген аңыздарда бұл тапсырманы орындауға тырысқан патша жазаланады. Олардың қатарына "Сақшының сыйлықтары", "Адал Фердинанд пен опасыз Фердинанд", "От құсы мен ханшайым Василиса" және "Фортунатус патшаның алтын перукасы" кіреді.

Нұсқалар

Славян тіліндегі "Таңғы шөл" деген бір әңгімесінде үш ағайынды сапарға шығады, екі ақсақал кішісіне нан бөлісуді талап етеді, кейін өздерінің нанын бөлісуге уәде береді. Кейіннен үлкен ағалары кішісіне көзін шауып тастаса, нанын беремін деп уәде береді. Сонда ағалары оны тауға тастап кетеді. Бақытымызға орай, ол екі виланың таңертеңгі шөл адамның көзін ағартатынын айтқандарын тыңдайды. Ол таңертеңгі шөлмен өзін емдейді және оны соқыр тышқанға, соқыр ара мен соқыр көгершінге қолданады, олар болашақта оған көмектесуді уәде етеді. Жас жігіт басқа қалаға жұмысқа барады, ағалары оны таниды. Олар ағасының шындықты айтқанын сезініп, оның мысық, ара және көгершін көмегімен мүмкін емес тапсырмаларды орындай алатыны туралы қожайынына өтірік айтады.