Кіріспе

Соққы аспабы

Үшбұрыш – соққы аспаптары отбасынан шыққан музыкалық аспап, Hornbostel-Sachs жіктеу жүйесінде идиофон ретінде саналады. Үшбұрыштар алюминий, бериллий мысы, мыс, қола, темір және болат сияқты түрлі металдардан жасалады. Металл бір жағы ашық үшбұрыш тәрізді иіліп жасалады. Аспап әдетте жоғарғы қисығынан жіп немесе сым арқылы ілмекпен ұсталады. Үшбұрыштың теориялық тұрғыдан белгілі бір биігіті жоқ, ал тиісті соққышпен соққанда бірнеше гармониялық дыбыстар туындайды.

Тарих

Иконография үшбұрыштың тарихы туралы білімнің басты көзі болып табылады және аспаптың дамыған музыкалық және әлеуметтік ортасын ашады. Кейбір ғалымдар үшбұрышты ежелгі Египеттік систрдің тікелей ұрпағы деп есептейді. Ал басқалары оған толығымен келіспейді, үшбұрышты тарих бойы систрмен "байланысты" болғанын, бірақ тікелей ұрпағы емес екенін айтады. Систр сияқты, үшбұрыш та иконографияда діни ортада пайда болған. Ұзақ жылдар бойы үшбұрыштың ең алғашқы иконографиялық белесі Джеймс Блэйдс және басқалардың жазбалары арқылы Регенсбургтың Эммерам қаласындағы 9 ғасырлық қолжазбадан табылды деп ойылды, бірақ соңғы зерттеулер бұл пікірмен келіспейді. Үшбұрыш – композиторларға Еуропада ырғақты және металдық дыбыстармен шығарма жазуға мүмкіндік берген құрал. Ұзақ, сақталатын дыбысқа тек сақинасы жоқ үшбұрыштар ғана қол жеткізе білді, сондықтан оларға басымдық берілді. Әдетте ол бір бұрышынан, көбінесе нейлон балық аулау жібі арқылы ілінеді, бұл оның еркін дірілдеуіне мүмкіндік береді. Үшбұрыштардың алғашқы үлгілерінде ашық ұшындағы әшекейлік өрнектер жиі кездеседі, көбінесе иілген ою-өрнек түрінде.

Техника

Үшбұрыш көбінесе әзіл-қалжыңдар мен бір-екі сөздік шуақтардың нысаны болады, себебі ол көрінетін музыкалық функциясы жоқ және ойнау үшін ешқандай дағды талап етпейтін архетиптік аспап саналады (Мартин Шорттың Эд Гримли кейіпкері мысал келтіруге болады). Дегенмен, классикалық музыкада үшбұрыш партиялары өте қиын болуы мүмкін, ал Джеймс Блейдс «Музыка және музыканттар энциклопедиясында» үшбұрыштың «ешқандай жай аспап емес екенін» жазады. Үшбұрыш әдетте үшбұрышты ілгіштен ілінеді, ол үшбұрышты дірілдеуге мүмкіндік береді. Аспапты бір соққымен ойнағанда, үшбұрышты ұстап тұрған қол дыбысты басуға немесе сәл өзгертуге де қолданылуы мүмкін. Үшбұрыш әдетте металл соққышпен соғылады, нәтижесінде жоғары, саңлақ дыбыс шығады. Күрделі, жылдам ырғақтар үшін аспап екі ілгішпен тіреуге ілініп, екі соққышпен ойнатылуы мүмкін, бірақ бұл оны басқаруды қиындатады. Үшбұрышпен ойнаудағы көптеген қиындықтар оған жазылған күрделі ырғақтардан туындайды, сонымен қатар дыбыс деңгейін бақылау да қиын болуы мүмкін. Өте тыныш ноталарды алу үшін әлдеқайда жеңіл соққыш қолдануға болады; кейде тігіш инелері де қолданылады. Композиторлар кейде металл емес, ағаш соққыштарды қолдануды талап етеді, бұл ерекше дыбыс береді. Тұзақ орамалына ұқсас үшбұрыш орамасы нотаның тірегі арқылы үш сызықпен белгіленеді. Ол ойнаушыдан соққышты жоғары немесе төменгі бұрышта жылдам алға-артқа қозғауды талап етеді, соққышты екі жақ арасында жылдам жылжытады.

Классикалық музыка

Еуропалық классикалық музыкада үшбұрыш 18-шы ғасырдың ортасынан бері батыс классикалық оркестрінде қолданылып келеді. Үшбұрышқа жазылған ең алғашқы ноталар Кристоф Виллибальд Глюктің "Der betrogene Kadi" (1761) және "La Cythère Assiégée" (1775) операларында табылады. Үшбұрышты ең алғаш рет кеңінен пайдаланған шығарма – Франц Листтің фортепиано концерті №1, E♭ мажор, онда ол үшінші бөлімде жекелеген аспап ретінде қолданылады, соның арқасында бұл концерт "үшбұрыш концерті" деп аталады. Романтикалық дәуірдегі музыкада Рихард Вагнердің шығармаларында, мысалы, "Лоэнгриннен" "Түймекей хоры" ("Bridal Chorus") үшін үшбұрыш қолданылған. Иоганн Брамс өзінің Төртінші симфониясының үшінші бөлімінде үшбұрышты ерекше әсермен пайдаланады, бұл Брамстың симфонияларында тимпаннан басқа соққылы аспаптың жалғыз пайда болуы. Альберт Лорцинг өзінің "Ваффеншмид" операсының басында үшбұрыштарды қолданып, ұстаның шеберханасындағы балғалардың дыбысын имитациялады.

Халықтық және халықтық музыка

Халық музыкасында, форро, каджун музыкасында және рок музыкасында үшбұрыш көбінесе қолға ұсталады, бір жағы саусақтармен басылып, дыбысты өзгертуге болады. Дыбысты соққы тигізетін жерді өзгерту арқылы және жеңіл басу арқылы да сәл өзгертуге болады. Үшбұрыш (каджун тілінде "tit fer", "petit fer" – "кішкентай темір" деген мағынада) каджун музыкасында кең таралған, ол күшті ырғақ ретінде қолданылады, әсіресе барабандар болмағанда. Бразилиялық форро музыкасында ол забумба (ірі барабан) және аккордеонмен бірге қолданылады. Забумбамен бірге ырғақтық бөлімді құрайды. Әдетте, ол үнемі импульс береді, бірінші, екінші және төртінші соққыларда дыбысты басаңдатады, ал үшінші соққыда қолды ашып, көптеген жиіліктерді шығарады. Оны үзілістерде, импровизация үшін және ырғақты өзгерту үшін кеңінен пайдалануға болады. Индонезия халық музыкасында, мысалы, Банюванги Гандрунг музыкасында үшбұрыш гамеланмен бірге қолданылады. Осинг тілінде оны "клунсинг" деп атайды.