Кіріспе

"Тоғыз қыз мен алтын алма" (Златна ябука и девет пауника) - серб эпостық поэзиясының шығармасы. Ол Aarne Thompson типті 400* "Аққу қыз" және ATU 400 "Жоғалған әйелді іздеу" болып саналады. Ол алғаш рет 1853 жылы Вук Стефанович Караджичтің ертегісі ретінде басылып шыққан, ағылшын тіліне "Алтын алма ағашы және тоғыз қыздар" (1874) деп аударылған. Элоди Лоутон Миятович, Паркер Филлмор ертегісін "Қарақытқан қарақұс" деп аударды және оның көзін югославиялық деп көрсетті. Антрополог Эндрю Ланг "Сайрақты ертегі кітабында" Караджичтің ертегісінің неміс аудармасынан қайта аудармасын енгізді. Рут Мэннинг Сандерс оны "Сынық адам және алтын құс: венгр халық және ертегілер" кітабына енгізді.

Қысқаша мазмұны

Бір императордың алтын алма ағашы әр түн сайын тоналып, оның ұлдары оны күзетуге кірісті. Үлкендері ұйықтап қалған, кішісі ояу тұрды. Тоғыз қыз келді. Сегізін ағаштың үстіне тастады, ал тоғызыншы оның қасына түсіп, әдемі қызға айналды. Ол онымен сөйлескен. Ол бір алма қалдыруын өтінді, ал ол екі алма қалдырды. Екі түн бойы ағалары оның артынан аңшылап жүріп, не болғанын көрді. Олар сиқыршымен келісім жасады, ал келесі күні ол қыздың шашын кесіп тастады. Ханшайым оны ұстап алып, өлтірді, бірақ қыздар қайтып келмеді. Азап шеккен ханзада сүйіктісін іздеуге шығады. Ол бір қызы бар қарт патшайымның орнын тапты. Ол сырттағы көлде тоғыз қарақұйрық шомылып жатқанын естігенде, әйелдің оны қалуға тырысқанына қарамастан, жолға шығады. Императрица тоғыз қыз жақындағанда, оның қызметшісін үгіттеп жіберуге пара берді. Бұл оны сиқырлы ұйқыға ұшыратты. Тоғызыншысы оны оятуға тырысты, бірақ ол оянбады. Қызметшіге олар келесі күні келеді және енді ешқашан емес деді. Келесі күні қызметші оны қайтадан ұйықтатты, ал қыз оған егер ханзада оны тапқысы келсе, оның төменгі жағын жоғарғы жағына айналдыру керектігін айтты. Қызметші осыны ханзадаға қайталады. Патша оның басын кесіп тастап, жалғыз өзі жолға шықты. Бір ермектік оны сарайға жіберіп, тоғызыншы қызды тауып, бірден үйленді. Бір күні оның әйелі, император, сапарға шығуға тура келді, және оны он екінші жертөлеге кіруге тыйым салды. Ол кірген кезде, оның жанында темір ленталары бар құмыра су сұрады. Ол оған үш стакан берді. Ол жарылып, бір айдаһар ұшып шығып, патшайымды тұтқындады. Ол оны іздеуге шықты. Ол жағалауда балық көріп, оны суға түсірді, оны шақыру үшін таразы алды; тұзаққа түскен түлкі, және бірнеше шашты алды; және басқа тұзаққа түскен қасқыр, және бірнеше шашты алды. Ол императордың тұтқынға алынған жерін тауып, қашып құтылуға тырысты. Аждаһа оларды көріп, қуып жегісі келді, бірақ оның аты жолға шыққанға дейін тамақ ішіп, тамақтануға жеткілікті уақыт бар екенін айтты, ал, әрине, ол ішіп-жеп болғаннан кейін, айдаһар оларды ұстады. Ол су ішкендіктен ханзадаға жол берді, бірақ бұл жалғыз мейірімділік болатынын уәде етті. Патшаның әміршісі сарайға оралып, патшайымға айдаһардан атты қайдан алғанын сұратып береді. Аждаһа бір сиқыршының тұяғы мен төлін қалай ұстағанын айтып берді. Оларды үш күн бойы күзеткен адам оның жылқыларынан таңдап алады, ал бұл тапсырманы орындамаған адам өмірінен айырылады. Принц сиқыршының үйіне барып, оның айналасында барлық бағаналар орнатылғанын байқады, олардың бірінен басқасының бәрінде бас сүйегі бар еді. Ол оны жылқыға қарау үшін жалдаған. Ол күні бойы қарап, бірақ түнде ұйықтап қалды, содан кейін олар суға қашып. Балықтарды алып кетуге арналған сыйлық туралы айтып берді. Ол кешкі асқа оралғанда, сиқыршы атты сөгіп, оны ханзаданың қайтадан тұтқындағаны үшін берген ақтауынан құлақ түрді және ертең түлкілердің арасына баруға тырысуды айтты. Келесі күні ханзада түлкі шашты түлкіге шақырып, жылқы мен төлді алып келуге, ал келесі күні қасқыр шашты қасқырға шақырып, оларды қасқырлардың арасынан алып келуге қолданды. Ақыры, ханзада өзінің сыйлығын талап етуге келгенде, ол бұрыштағы сұм жылқыны сұрады және оның таңдаудан бас тартпады, бірақ жаңа ат үстінде қамалға оралып, императорды алып кетті. Аждаһа мұны көргенде, ол өзінің атынан іздеуге шығу алдында тамақ жеп, су ішуге уақыт бар ма деп сұрады, бірақ жылқы ол бірінші жеп, бірден жолға шықса да, қашқындарды ұстамайтынын айтты. Аждаһаның аттары оны қуып жету үшін қанша күш жұмсайтынын айтып, ханзадаға шағымданады. Патшаның аты айдаһардың атына неге төзімді екенін сұрады. Аждаһаның аты айдаһарды лақтырып, өлтірді.

Вратислав нұсқасы

Болгария нұсқасында князь бірнеше күн бойы қыздармен бірге тұрады, содан кейін сиқыршы оларды алаңдатады. Ол қызды іздеуге кеткенде, оның қызметшілерінің бірі оны қызды көруге кедергі жасайды, ал серб нұсқасында қарт император өзінің қызметшісін онымен бірге жіберді. Қасқырдың орнына тұзаққа түскен қасқыр да қойылды, ал сұм аттың орнына ханзада арық атты сұрады.

Басқа нұсқалар

Румын фольклоршысы Марку Беза Шығыс Еуропа мен Балқан елдерінің кейбір құс қыздар туралы ертегілері патша бағындағы ағаштағы жеті ақ құстың алтын алманы ұрлағанынан басталады деп атап өтті (неміс тіліндегі "Алтын құс" дегенге ұқсас). Чех жазушысы Вацлав Тиль (Václav Říha псевдонимімен жазады) осыған ұқсас әңгімені жариялады, оның атауы Берона: ең жас ханзада түнде ұйықтамай, әкесі алтын алманы ұрлаған нәрсені көру үшін. Сол түні ол ағаштың жанына 12 алтын құс келе жатқанын көреді. Олардың бірі алтын тәж киіп, өзінің ханшайым Берона екенін жариялайды және ханзададан оны табуын сұрайды. Кейіннен ол қызметшісімен бірге жолға шығып, Беронаның келуін күтеді. Қарт әйел қызметшіге пара беріп, оны әміршіге ұйықтату үшін сыбызғы соғады. Венгрия нұсқасы Märchen vom pfauenhaarigen Mädchen ("Тәтті шашты қыз туралы әңгіме") деп аталады, оны венгр тілінен неміс тіліне Элизабет Рона Скларек аударды. Бұл әңгіменің патшасының үш ұлы бар. Кіші ұлы патшаның бақшасына барып, демалады. Сонда оған құс шашы бар қыз жақындап келіп, оның сүйіктісі болады. Бір күні бір сиқыршы қыздың шашын кесу үшін мүмкіндікті пайдаланып, оны соғады. Ол қорқып, жоғалып кетеді, сондықтан патшаның ұлы мен қызметші оны іздеуге кетеді. Олар қонақ үйге келгенде, қонақүй иесі қызметшіні сыбызғылап, ханзаданы ұйықтатады. Ақыры, ханзада сүйіктісін тауып алады. Ол шайтанның үш ұлынан телепортация жасаудың сиқырлы белбеуін ұрлап алады. Аугуст Шулер мен Элизабет Рона Скларек бұл Сербияның "Алтын алма ағашы мен тоғыз қыз" ертегісінің қысқартылған нұсқасы деп ойлады.

Талдау

Бұл әңгіме Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 400 типті ертегі ретінде жіктеледі, "Жоғалған әйелді іздеген адам" (бұрынғы AaTh 400* субтипімен, "Сандуғас қыз"), екінші бөлігі ATU 302 деп жіктеледі. Сербия халық аңыздары туралы Вук Караджич кітабының қайта басылымындағы recenzija (рецензия) бойынша хорват фольклоршысы Мая Бошкович Стулли де аңызды AaTh 400 + 302 типтері ретінде жіктеді. Тарихи лингвист Вацлав Блажек кейбір мотивтердің (батырлардың түнгі күзет, алтын алма, құс ұры) осетиндік Нарт сагаларына және Гесперидтер бағының грек мифтеріне ұқсас екендігін айтады.