Кіріспе
Морфофонология (сондай-ақ морфофонемика немесе морфонология) – лингвистиканың морфологиялық және фонологиялық немесе фонетикалық процестердің өзара әрекеттестігін зерттейтін саласы. Оның негізгі міндеті – морфемалардың (ең кішкентай мағыналық бірліктер) сөздер құрамына біріккен кезде болатын дыбыстық өзгерістерді қарастыру. Морфофонологиялық талдау жиі белгілі бір тілдің морфемаларында жүретін жүйелі дыбыстық өзгерістерді сәтті болжауға мүмкіндік беретін формалды ережелер немесе шектеулер жиынтығын құруға бағытталған. Мұндай ережелер тізбегі теориялық тұрғыдан негізделген ұсынысты нақты естілетін түріне айналдырады. Морфемалардың негізгі ұсынысын құрайтын бірліктер кейде морфофонемалар деп аталады. Морфофонологиялық ережелердің нәтижесінде алынған түрі фонемалардан (олар тілдік дыбыстарды немесе телефондарды жасау үшін қалыпты фонологиялық ережелерге бағынады) тұруы мүмкін, немесе морфофонологиялық талдау фонема кезеңін өткіріп, тікелей телефондарды жасауы мүмкін.
Morphophonology (also morphophonemics or morphonology) is the branch of linguistics that studies the interaction between morphological and phonological or phonetic processes. Its chief focus is the sound changes that take place in morphemes (minimal meaningful units) when they combine to form words. Morphophonological analysis often involves an attempt to give a series of formal rules or constraints that successfully predict the regular sound changes occurring in the morphemes of a given language. Such a series of rules converts a theoretical underlying representation into a surface form that is actually heard. The units of which the underlying representations of morphemes are composed are sometimes called morphophonemes. The surface form produced by the morphophonological rules may consist of phonemes (which are then subject to ordinary phonological rules to produce speech sounds or phones), or else the morphophonological analysis may bypass the phoneme stage and produce the phones itself.
Морфофонемалар мен морфофофонологиялық ережелер
Морфемалар біріккенде, олар бір-бірінің дыбыс құрылымына (фонетикалық немесе фонемиялық деңгейде талданады) әсер етеді, нәтижесінде бір морфеманың әртүрлі вариантты айтылуы туындайды. Морфофонология осы процестерді талдауға бағытталған. Тілдің морфофонологиялық құрылымы, әдетте, тілде болатын барлық морфофонологиялық өзгерістерді болжауға мүмкіндік беретін бірқатар ережелермен сипатталады. Ағылшын тіліндегі морфофонологиялық өзгеріске мысал – "s" немесе "es" түрінде жазылатын көптік морфемасы. Оның айтылуы мысықтар, иттер және жылқылар сияқты сөздерде , , және болып өзгереді. Таза фонологиялық талдау осы үш аяқтамаға фонемиялық бейнелерді тағайындауы мүмкін. Бірақ морфофонологиялық деңгейде олардың барлығы негізгі объектінің – морфофонеманың түрлері болып саналады, ол фонемиялық нысандардың бірі ретінде көрінеді. Ол қабылдайтын әртүрлі формалар, оған қосылатын морфеманың соңғы сегментіне байланысты: бұл тәуелділіктер морфофонологиялық ережелермен сипатталады. (Ағылшын тіліндегі "ed" өткен шақ жұрнағының мінез-құлқы да ұқсас: ол үміттенгендей, соққандай және қосылғандай болып , , немесе айтылуы мүмкін.) "s" көптік жұрнағы алдыңғы морфеманың түріне де әсер етуі мүмкін, мысалы, жапырақ және пышақ сөздері жекеше түрінде /мен бітеді, ал көпше түрінде (жапырақтар, пышақтар) / болады. Морфофонологиялық деңгейде морфемалар морфофонемамен аяқталатын болып талдануы мүмкін, ол дауыстық консонантқа (осы жағдайда көпше жұрнақтың ) қосылғанда дауысталады. Ереже > [αvoice] / [αvoice] деп символдық түрде жазылуы мүмкін. Бұл өрнек Альфа белгісі деп аталады, онда α + (оң мән) немесе − (теріс мән) болуы мүмкін. Морфофонемиялық емес, фонемиялық бейнелеуді көрсету үшін қолданылатын әдеттегі тәсілдерге қос слэштер ( ) жатады (жоғарыда көрсетілгендей, транскрипция "қайсысы да фонемиялық емес, фонемиялыққа жақын" екенін білдіреді). Бұл IPA стандартына сәйкес келетін жалғыз тәсіл. Басқа тәсілдерге құбырлар (| |), қос құбырлар (‖ ‖) және тірекшелер ({ }) жатады. Тірекшелер жинақтар теориясынан алынған конвенция бойынша, барлық фонемалар тізімделген кезде қолданылады, мысалы, {s, z, ɪz} және {t, d, ɪd} ағылшын тіліндегі көптік және өткен шақ морфемалары үшін ⫽z⫽ және ⫽d⫽. Мысалы, ағылшын тіліндегі cats сөзін фонетикалық түрде , фонемиялық түрде және морфофонемиялық түрде , деп жазуға болады, егер көпше түрі негізінен , дауыссыз сибилянттан кейін ассимиляцияланады деп есептелсе. Тильда ~ морфологиялық өзгерісті білдіруі мүмкін, мысалы, тізе бүгіп ~ тізе бүгіп (плюс белгісі '+' морфема шекарасын көрсетеді).
Өзгерістер түрлері
Иілген және агглютинациялық тілдерде морфофонемияның өте күрделі жүйелері болуы мүмкін. Күрделі морфофонологиялық жүйелердің мысалдары: Санди, жоғарыда ағылшын тіліндегі көптік және өткен шақ мысалында көрсетілген құбылыс, барлық тілдерде белгілі бір дәрежеде кездеседі. Морфологиясы жоқ деп есептелетін мандарин тілінде де морфофонемиялық ауысу ретінде санди кездеседі. Фин, эстон, солтүстік саам және нганасан тілдері сияқты кейбір урал тілдерінде дауыс өзгерісі (консонанттық градация) кездеседі. Әлемнің көптеген тілдерінде, әсіресе түркі тілдерінде әртүрлі деңгейде дауыстылар үйлесімділігі байқалады. Ағылшын және басқа герман тілдерінде кездесетін аблаут. Аблаут – бұл түбір дауыстыларының контекстке қарай өзгеруі, мысалы, ағылшын тіліндегі sing, sang, sung сөздеріндегідей.
Sandhi, the phenomenon behind the English examples of plural and past tense above, is found in virtually all languages to some degree. Even Mandarin, which is sometimes said to display no morphology, nonetheless displays tone sandhi, a morphophonemic alternation. Consonant gradation, found in some Uralic languages such as Finnish, Estonian, Northern Sámi, and Nganasan. Vowel harmony, which occurs in varying degrees in languages all around the world, notably Turkic languages. Ablaut, found in English and other Germanic languages. Ablaut is the phenomenon wherein stem vowels change form depending on context, as in English sing, sang, sung.
Фонологиямен байланысы
1950 жылға дейін көптеген фонологтар нейтралдау ережелерінің, әдетте аллофониялық ережелерге дейін қолданылатынын болжады. Осылайша фонологиялық талдау екі бөлікке бөлінді: морфофонологиялық бөлім, онда фонемаларды морфофонемалардан тудыру үшін нейтралдау ережелері жасалды; және таза фонологиялық бөлім, онда фонемалардан тілдік дыбыздар (фондар) тудырылды. 1960 жылдан бастап (әсіресе генеративтік мектептің, мысалы Чомский мен Галлдың «Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі» еңбегімен байланысты) көптеген лингвистер мұндай бөлінуден бас тарды, оның орнына тілдік дыбыздардың (фондардың) негізгі морфофонемалардан (әртүрлі терминологиямен аталуы мүмкін) бір біртекті (морфо)фонологиялық ережелер жүйесі арқылы туындайтынын қарастыра бастады. Фонемиялық және морфофонемиялық талдаудың мақсаты – күрделі үлгілер болып көрінетін құбылыстардың қарапайым сипаттамаларын жасау. Таза фонемиялық талдауда деректер – тілдегі сөздердің жиынтығы, ал морфофонемиялық талдау үшін сөздер грамматикалық парадигмалар шеңберінде қарастырылуы керек, себебі олардың құрамындағы морфемаларды ескеру қажет. Морфемалар сөйлеушінің «лексикасында» өзгермейтін (морфофонемиялық) нысанда сақталады деп болжанады, және ол белгілі бір тілдік ортада ережелер арқылы беткі нысанға айналады. Талдаушы тілдік деректерге сәйкес келетін беткі нысандарды тудыру үшін, негізгі бірліктердің (морфофонемалардың) жүйесін және оларға әсер ететін ережелер тізбесін мүмкіндігінше толық көрсетуге тырысады.
Оқшаулау формалары
Морфеманың оқшауланған түрі – морфеманың өзіндік күйде кездесетін түрі (ешқандай басқа морфеманың әсеріне ұшырамағанда). Мысалы, ағылшын тіліндегі «-ed» жалғауы сияқты байланысқан морфеманың оқшауланған түрін анықтау әдетте мүмкін емес, себебі мұндай морфема жеке тұрған күйде кездеспейді. Морфеманың оқшауланған түрі оның түпкілікті бейнесін көрсетеді деп есептеу жиі орынды. Мысалы, американдық ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде «plant» сөзі [plænt] деп, ал «planting» сөзі [ˈplæntɪŋ] деп айтылады, онда «plant» морфемасы [plænt] түрінде кездеседі. Бұл жағдайда, [plænt] түпкілікті түрі, оқшауланған түріне сәйкес деп қарастыруға болады, өйткені одан [ˈplæntɪŋ] қысқартылған түрін шығаруға болатын ережелерді құруға болады (бірақ [plænt] оқшауланған түрінен [ˈplæntɪŋ] түпкілікті түрін шығаруға болатын ережелерді құру қиын немесе мүмкін емес). Дегенмен, мұндай жағдай әрқашан бола бермейді; морфеманың оқшауланған түрінің өзі кейде нейтрализацияға ұшырайды, бұл морфеманың басқа кейбір түрлеріне қатысты емес. Мысалы, француз тіліндегі «petit» («кішкентай») сөзі оқшауланған күйде соңғы [t] дыбысысыз айтылады, бірақ кейбір туынды формаларында (мысалы, әйелдік шақ «petite») [t] дыбысы естіледі. Егер оқшауланған түрі түпкілікті түрі ретінде қабылданса, соңғы [t] бар екенін көрсететін ақпарат жоғалып кетеді, содан кейін бүйірленген формаларда [t] дыбысының пайда болуын түсіндіру қиын болады. Осыған ұқсас мәселелер соңғы дауыссыз дыбыстардың жұмсаруы бар тілдерге де қатысты, онда оқшауланған түрі дауыстық айырмашылықты жояды, бірақ басқа формаларда бұл болмайды. Егер тілдің грамматикасында А және В ережелері бар деп есептесек, А ережесі В ережесінен бұрын қолданылса, белгілі бір туынды А ережесінің қолданылуы В ережесінің қолданылуына қажетті ортаны жасауы мүмкін, бұл орта А ережесі қолданылғанға дейін болмаған. Осылайша, екі ереже де бір-біріне тәуелді болады. Егер А ережесі В ережесі қолданылатын ортаны жоятын туындыда В ережесінен бұрын қолданылса, екі ереже де бір-бірін жоятын тәртіпте болады. Егер А ережесі В ережесінен бұрын қолданылса, ал В ережесі А ережесінің қолданылуы мүмкін ортаны жасаса, В ережесі А ережесіне қарсы әрекет етеді, ал қарым-қатынас қарсы әрекет деп аталады. Егер А ережесі В ережесінен бұрын қолданылса, ал В ережесі А ережесі қолданылған және қолданылып біткен ортаны жойса, сондай-ақ В ережесі А ережесін жою мүмкіндігін жіберсе, онда қарсы жою қатынасы болады. Конъюнктивті реттеу – бұл барлық ережелердің беткі түрі пайда болудан бұрын қолданылуын қамтамасыз ететін реттеу. Бір-біріне тәуелді қарым-қатынаста қолданылатын ережелер конъюнктивті реттеуде болады. Дизъюнктивті реттеу – бұл бір ереженің қолданылуын және екінші ереженің беткі түрінде қолданылуына кедергі келтіретін реттеу. Мұндай ережелер бір-бірін жоятын қарым-қатынаста болады және дизъюнктивті реттеуде болады.
Conjunctive ordering is the ordering that ensures that all rules are applied in a derivation before the surface representation occurs. Rules applied in a feeding relationship are said to be conjunctively ordered. Disjunctive ordering is a rule that applies and prevents the other rule from applying in the surface representation. Such rules have a bleeding relationship and are said to be disjunctively ordered.
Орфографиялық
Алфавиттік жазу жүйесінің негізі – әріптердің (графемалардың) фонемаларды көрсетуі. Дегенмен, мұндай жүйелерге негізделген көптеген орфографияларда графема мен фонема арасындағы сәйкестіктер нақты емес, кейде белгілі бір жазу түрі сөздің таза фонетикалық құрылымынан гөрі морфофонологиялық құрылымын жақсырақ көрсетеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі көпше түрлендіру жұрнағы "s" деп жазылады, оның [s] немесе [z] дыбысталуына қарамастан: cats and dogs, not dogz. Жоғарыдағы мысал белсенді морфологияны (көсемшелерді) қамтиды, және морфофонемиялық жазулар осы контексте көптеген тілдерде кең таралған. Морфофонемиялық деп сипатталатын тағы бір жазу түрі – сөздердің этимологиясын көрсететін жазу. Мұндай жазулар ағылшын тілінде жиі кездеседі; мысалдарға ғылым – санасыздық, прежудис – преквел, белгі – қолтаңба, ұлт – ұлтшылдық және ерекше – түрлер жатады. Осы тақырып бойынша толыққанды мәлімет алу үшін, Фонемиялық орфографияға, әсіресе Морфофонемиялық ерекшеліктер бөліміне қараңыз.
For more detail on this topic, see Phonemic orthography, particularly the section on Morphophonemic features.