Саяси партия ішіндегі бірлік және тәртіп

Кіріспе

Саяси партия ішіндегі бірлік

Партиялық тәртіп – партиялық топ мүшелерінің салыстырмалы бірлігін қамтамасыз етуге бағытталған саяси нормалар, ережелер және олардан ауытқу үшін белгіленген тиісті жазалар жүйесі. Саяси партияларда (әдетте фракциялар немесе парламенттік партиялар деп аталады) партиялық тәртіптің басты мақсаты – барлық парламент мүшелерін партиялық бағытты ұстануға және парламенттік мүшелердің (немесе партия басшылығының) көпшілігі келіскен саясатты қолдауға дауыс беруге итермелеу.

Типологиясы

Партиялық тәртіпті сақтау үшін, саяси партиялар көбінесе партиялық тәртіпті қамтамасыз ету және партия мүшелерінің заң шығарушы органда партияны қолдауын қадағалау үшін партиялық қамшыны тағайындайды. Либералды демократияларда партиялық тәртіп – заң шығарушы органдағы партия мүшелеріне партия басшыларының бақылауын білдіреді. Партиялық тәртіп, партияларға саяси билікті ұстауға мүмкіндік беретін барлық үкімет жүйелері үшін маңызды, себебі ол үкіметтің тиімді жұмыс істеуіне де, заңды саяси процестің нәтижелі болуына да шешуші фактор болуы мүмкін. Парламенттік топтар да партиялық тәртіпке ұқсас тәртіпке ие болуы мүмкін. Партиялық тәртіпті ресми және бейресми жағдайларда бұзудың салдары болуы мүмкін. Партиялық тәртіпті бұзған мүшелерге қолданылатын жазалар жағдайға қарай өзгереді, бірақ мүшелер партия ішіндегі лауазымынан төмендетілуден бастап, партиядан шығарылуға дейін түрлі жағдайға түсуі мүмкін. Қатаң тәртіпті сақтау және «партиядан шығып, басқа фракцияға қосылу» сияқты әрекеттерді болдырмау үшін, партиялар адал мүшелеріне түрлі жеңілдіктер ұсынады. Бұл жеңілдіктер де жағдайға қарай әртүрлі болады, мысалы, қаржылық көмек немесе партия ішіндегі мансаптық өсу. Дегенмен, кейде партия мүшелеріне «ар-ождан дауысы» немесе «еркін дауыс беру» құқығы беріледі, онда партиялық тәртіптен бас тартылып, мүшелер өздерінің жеке пікірлеріне сәйкес дауыс бере алады. Ортақ идеология – партияның біртұтастығының маңызды бөлігі және осы ортақ идеологияны партиялық тәртіп сияқты әдістермен нығайту биліктегі партияның үкіметте сақталуы үшін өте маңызды.

Партияның қатаң тәртібі

Партиялық тәртіп белгілі бір елдің үкіметтік жүйесінің түріне байланысты үлкен өзгерістерге ұшырайды. Жұмысшылар интернационалының француз бөлімі мен француз коммунистік партиясы партия мүшелігін сақтау және жақсы қалыпта ұстау үшін дерлік толық сәйкестікті талап ететін партиялық тәртіптің одан да қатаң мысалдары болып табылады. Вестминстерлік парламенттік жүйені қолданатын елдерде, мысалы Ұлыбритания, Канада, Австралия және Жаңа Зеландияда партиялық тәртіп күшейе түсуге бейім. Үндістанда дауыс беруге қатысты партиялық тәртіп соншалықты күшті, заң шығарушы органның үкіметке қарсы дауысы конвенция бойынша үкіметтің "құлауына" әкеледі деп түсініледі. Сондықтан, мүшелер өз партиясының тілегіне қарсы дауыс беруі сирек. Мұндай үкіметтердегі партия басшылары партиялық бағытты бұзған партия мүшелерін қууға құқылы. Ұлыбританияда Шотландия парламенті аралас пропорционалдық дауыс беру жүйесін қолданады, сондықтан партиялық тәртіп жоғары деңгейде болады. Бұл әсіресе сайлау округін білдірмейтін депутаттарға қатысты, өйткені олар партиялық бағыт бойынша дауыс бермесе, қатаң жазаға тартылуы мүмкін. Алайда, зерттеулер пропорционалды дауыс беру жүйелерінің сайлау округінің өкілдерінің сайлаушылармен көбірек байланысуына, ал аймақтық (тізімдік) депутаттардың көбінесе заң шығарумен көбірек уақыт өткізуіне әкелетінін көрсетеді.

Партиялық тәртіптің әлсіздігі

Партиялық тәртіптің әлсіздігі, әдетте, популистік партияларға қарағанда, атақтылар мен элиталық партияларда жиі кездеседі. Орталықшыл Радикалдық Социалистік партия және үшінші француз республикасы (1871–1940 жж.) кезіндегі оңшыл партиялардың барлығы партиялық тәртіпке ие болу деңгейі төмен болды. АҚШ-та қазіргі Демократиялық партия мен Республика партиясының екеуі де Вестминстер жүйесімен салыстырғанда салыстырмалы түрде әлсіз партиялық тәртіпке ие. Бұл жағдайды терроризмді қолдаушыларға қарсы әділет туралы федералдық заңға дауыс беру арқылы жақсы көруге болады, онда президент Барак Обаманың ветосын жоққа шығаруға қарсы дауыс берген жалғыз сенатор – зейнеткерлікке шыққан демократтардың азшылық көшбасшысы Гарри Рид болды. Бұл сондай-ақ республикашылардың Обамакеарды жоюдағы сәтсіздіктерінен және 117-ші Конгресс кезінде Джо Манчин мен Кирстен Синема сияқты шешуші дауысқа ие сенаторлардың жалпы билігінен де көрінеді. АҚШ-тағы партиялық тәртіптің бұл дәрежеде әлсіз болуының себебі федералды президенттік республика үкіметінің құрылымында, ол сайланған өкілдерге Вестминстерлік парламенттік демократия жүйесімен салыстырғанда үлкен автономияны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда Тереза Мэй Brexit кезінде партиялық тәртіп әлсіреген, себебі аз ғана көпшілік болды және қатаң Brexit жақтастары мен жұмсақ немесе Brexit-ке қарсы жақтастар арасында партия ішінде бөліністер болды; және 2019 жылдан кейін Борис Джонсон басшылығымен (Джонсонның үлкен көпшілігі болғандықтан, артқы қатардағылардың наразылығы аз қиындық тудырды). Тәуелсіз бағалау бойынша, Канада Парламентінің палатасы депутаттары 2015 және 2019 жылдар аралығында 99,6 пайыз уақыт партиялық бағытқа сәйкес дауыс берген. Канадалық депутаттар заң шығарушы орган ішінде және одан тыс жерлерде жария түрде пікір білдіргенде, партиялық талаптарға сай болуға үлкен қысымға ұшырайды. Австралияда сайлау жағдайлары кіші партиялардың немесе микропартиялардың бірінен кандидаттардың өте аз дауыспен үкіметке сайлануына әкелуі мүмкін. Мұндай шағын партияларда тәртіп көбінесе болмайды және сайланған мүше тәуелсіз депутат ретінде отыруға көшеді. Мысалы, 2013 жылы федералды сенатқа Палмер Біріккен партиясынан жеңіске жеткен, бірақ төрт айдан кейін өзінің атымен микропартия құру үшін жұмыстан кеткен және екі мәрте таратылғаннан кейін тағы бір мерзімге сайланған Жакки Ламбиді айтуға болады. Ол 2017 жылдың соңында британдық азаматтығына байланысты қызметінен кетуге мәжбүр болды. Австралия заңдары бойынша, оның орнын сол партиядан басқа біреу алмастыруы керек болды, сондықтан оның орнын Стивен Мартин алды. Мартин өзі отставкаға кешуден бас тартты, бұл Ламбиге қайта оралуға мүмкіндік бермек. Ол Ламби партиясынан шығарылды және тәуелсіз депутат ретінде отырды, содан кейін Тасмания Ұлттық партиясына қосылды.

Weak party discipline is usually more frequent in parties of notables and elite parties than in populist parties. The centrist Radical Socialist Party and the right wing parties during the French Third Republic (1871–1940) all had little to no party discipline. In the United States, the modern Democratic Party and Republican Party both have relatively weaker party discipline in contrast to Westminsters system. That is aptly illustrated by the vote on the federal Justice Against Sponsors of Terrorism Act, in which the only senator to vote against overriding President Barack Obama's veto was the retiring Democratic minority leader Harry Reid. This can also be seen in Republican failures to repeal Obamacare and the general power wielded by senators with a pivotal vote, such as Joe Manchin and Kyrsten Sinema during the 117th Congress. This looser degree of party discipline in the United States is part due to the structure of the federal presidential republic government which by design enables elected representatives to exercise an increased degree of autonomy as opposed to the Westminster system of parliamentary democracy. Party discipline weakened to a degree in the United Kingdom during Brexit under Theresa May with only a slim majority and intra party divisions between hard Brexiteers and soft or anti Brexiters; and post 2019 under Boris Johnson (though Johnson has a large majority, making backbench dissent less of a difficulty). An independent evaluation found that MPs in the Canadian House of Commons voted the party line 99.6 percent of the time between 2015 and 2019. Canadian MP's also face intense pressure to toe the line when making public remarks inside and outside the legislature. In Australia the electoral conditions can result in candidates from one of the minor parties or a microparty, elected to government with extremely small vote numbers. Discipline in these small parties is often non existent and results in the elected member leaving to sit as an independent. An example of this is Jacqui Lambie, who won election to the federal senate in 2013 with the Palmer United Party, then quit to start a microparty under her own name only four months later, winning another term after a double dissolution. Following an eligibility issue she was forced to resign in late 2017 due to her British citizenship. Australian law requires the replacement to be from the same party and so she was replaced by Steven Martin. Martin then refused to resign himself, which would have allowed Lambie to return. He was expelled from the Lambie party, sitting as an independent before joining the Tasmanian Nationals.

ХХІ ғасырда партиялық тәртіп пен партиялық бірігудің деңгейін арттыру

Партиялық тәртіп жиырма бірінші ғасырда, жедел байланыс құралдарының дамуының нәтижесінде, маңыздырақ бола түсті. Цифрлық медианың өркендеуі және жаһандық саяси поляризация партияларды қатаң партиялық тәртіпті сақтаумен қатар, партия ішіндегі әйелдер мен азшылық өкілдерінің өкілдігін қысымға салуға да алып келді. Әлемдік заң шығарушы органдардың жүргізген зерттеулері партиялардың өте берілген, партиялық көзқарасы айқын әйелдер мен азшылықтарды ғана таңдауға бейім екенін көрсетті. Сондай-ақ, партиялар партиялық біртіктікке қауіп төндіретін мүшелерді жүйелі түрде іріктеп шығарып тастайды. Мұндай әрекеттердің мысалы ретінде, SNC Lavalin ісінде қылмыстық қудалауды жалғастырғаны үшін Канаданың Либералдық партиясынан бұрынғы бас прокурор Джоди Уилсон Рейбольдты партиядан шығаруды қарастыруға болады. Партиялар көбінесе азшылық үміткерлерін әлеуметтік әртүрліліктің квотасын орындайтын қарапайым бренд елшілері деп қарастырады, бұл олардың мағыналы ештеңе жасауына кедергі келтіреді. Бұл өз кезегінде әйелдер мен басқа да азшылықтардың құқықтарына басымдық берумен кері байланысты. Мұндай кері байланысты сайлау саясатындағы "құрбандық шалатын қошқарлар" практикасында айқын көруге болады.

Канада Сенатының реформасындағы партиялық тәртіп

2015 жылы Канада сенатында жасалған реформалар саяси партияларды жою арқылы тәуелсіздікті арттыруға, идеологиялық әртүрлілікті қамтамасыз етуге және ресми өкілеттіктерді пайдалануға ынталандыруды мақсат етті. Партиялық тәртіп белгілі бір деңгейде әлсірегенімен, тағайындалғандардың көпшілігі партиялық саясатты және риториканы сақтағандықтан, толыққанды әлсіремеді. Сенаторлар қазіргі таңда ресми түрде саяси партиялармен байланысы жоқ екенімен, зерттеулер олардың бұрынғыдай идеологиялық бағыттар бойынша дауыс бере беретінін көрсетіп тұр. Реформалардың нәтижелерін толық зерттеу үшін уақыт қажет болғанымен, алғашқы деректер реформалардың тиімділігі төмен екенін және аймақтық өкілдікке кері әсерін тигізгенін көрсетеді.