Кіріспе

Какетио тілі - Венесуэланың солтүстік-батысындағы Какетио халқының бірі. Олар испандықтардың құлдығынан құтылу үшін ішкі жерге көшіп кетті, ал олардың саны колониялық соғыстан қатты зардап шекті, олардың көршілері, квирикуирлер мен жирахаралар сияқты. Какетиолар Аруба, Кюрасао және Бонаирде де болды, бұл аралдарды алғаш рет колонизациялаған кезде Алонсо де Охеда 1499. Бұл аймақтың тұрғындарын испандықтар Caquetíos деп атаған және олардың тілі (Caquetío) аравак тілдер отбасына жатады. Какетио мен жирахара халқы бір тілде сөйлейді, сондай-ақ олардың мәдениеті де бір-біріне ұқсас. Аравак немесе какетио тілі "жан" тілі деп аталады, өйткені оның ешқандай іздері сақталмаған. Тек оның есімі ғана сақталған, ол 17 ғасырдағы мәтіндерде сақталған.

Аруба, Кюрасао және Бонаир

Испандықтар Арубаға 1500 жылы келгенде, олар Арубадағы Какетионы тауып алды, олар тас дәуірінде өмір сүргендей өмір сүрді. Какетиолар Аруба, Кюрасао және Бонайр аралдарына балық аулау үшін пайдаланған қуыс бүркемелерден жасалған каноэмен көшіп барған болуы мүмкін. Мұндай саяхаттар Венесуэладағы Парагвана түбегінен Арубаға дейін ашық теңізде 27 шақырым аралықта Венесуэланың Какетиосы жасаған каноэмен жүзеге асырылуы мүмкін.

Венесуэла мен Колумбиядағы қоныстану аймақтары

"Бұл ұлт өте үлкен, бірақ бір-бірінен алыс жерлерде тұрады", - деп түйіндеді XVI ғасырдағы хроникашы Хуан де Кастелланос. Какетио тек қазіргі Венесуэланың батысындағы жағалау аймағында ғана емес, кем дегенде тағы екі аймақта: Лара штатындағы Баркисимето аңғарында және қазіргі Колумбияның Ланнос Ориентальс жерінде қоныстанды. Баркизиметоның құнарлы аңғарында, Николаус Федерманның айтуынша, олардың жеріне кірген алғашқы конкистадор, 23 ірі елді мекен болды және олар 30 000 жауынгерді жинап алатын. Хроник жазушылар Хуан де Кастелланос пен Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдестің сәйкес келетін мәліметтеріне сәйкес, олар саванналарда солтүстіктегі Апуре өзенінен оңтүстіктегі Касанар өзенінен әрі қарай өмір сүрген. "Грассланд Какетионың" батыстан шығысқа қарай кеңейуі Анд тауларының шетінен саванналарға дейін, мүмкін Рио Метаға дейін созылады.

Испания кезеңі

Колонияландырудың алғашқы жылдары араубалықтарды испандар какетиос деп атаған. Сонымен қатар, материктегі Какетиос тайпасы Арубаға географиялық тұрғыдан ең жақын болды, ал археологиялық деректер Колумбқа дейінгі кезеңде екі топтың арасында тығыз байланыс болғанын көрсетеді. Испаниялықтар 1499 жылы Арубаға келген кезде, онда 600-ге жуық адам өмір сүрген болуы мүмкін. 1513 жылы Аруба Кюрасао мен Бонайрмен бірге пайдаланылмайтын арал деп жарияланды, ал екі жылдан кейін үш аралдан 2000-дей какетиос күшпен Испанияға шахтада жұмыс істеуге әкелінді. Бұл адамдар аралдардың бүкіл тұрғындарын құраған деп болжауға болады, бірақ 1526 жылы 150 - 200 адам Аруба мен Кюрасаоға бразилия ағашын, куки мен дивидиви экспорттау бойынша жұмыс істеуге қайтарылды. Аруба мен Кюрасаоға қайтып келген адамдар негізінен Какетиос болды, бірақ басқа Кариб аралдарынан келген арауактар да топқа кірді. Аруба үңгірлеріндегі лабиринттердің күрделілігіне байланысты, олардың көбісі жер аударылудан құтылған тума жерліктер болуы мүмкін, бірақ олар материктен жаңа көшіп келгендер болуы мүмкін. Сонымен қатар, Венесуэла колониясының дамуы кезінде 1529 жылдан 1556 жылға дейін Арубаға қашып құтылғандардың елеулі көші-қоны болды (Хавизер, 1991).

Нидерланд кезеңі

Аруба 1533 жылдан бастап 1636 жылға дейін испандықтармен елеусіз қалды, содан кейін испан және жергілікті тілдер (әсіресе Какетио) кең таралған. Голландиялықтардың басып алуынан кейін испандықтар қашып кетті, ал жергілікті тұрғындар испандықтарға жанашыр болғандықтан материкке айдалды. Алайда 1636 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясы Арубаға жылқы мен ірі қара өсіруді тапсырды. Сондай-ақ, Маракайбодан батысқа қарай испандармен соғысып жатқандар Арубаға қашып кетті. 1648 жылы Нидерланды мен Испания арасындағы бейбітшілік келісімінен кейін Арубаның маңыздылығы төмендеді, ал арал қайтадан назардан тыс қалды. 1655 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясы Арубаның еркін тұрғындарын сауда серіктестері ретінде таныды. Бұл халыққа жер телімін бөлген, олар оны егіншілікпен қамтамасыз ететін, ағаш кесіп, сатып, теңіз ресурстарын пайдаланған. Кариб теңізінде пират ретінде өмір сүргенін жазған Александр Оливье Экскемелин XVII ғасырдың екінші жартысындағы Аруба өмір салтын сипаттады. Экскемелиннің айтуынша, бұл адамдар испан тілінде сөйлейтін, католик болған және оларға құрлықтағы испан діни қызметкерлері жиі келіп тұратын. Олардың материкпен тығыз байланысының үлгісі ретінде 1723 жылы 200-ге жуық тұрғындар Арубадан кетуге келісіп, Венесуэланың Эль-Карризал қаласын Коро қаласының шіркеулік юрисдикциясына қосты. Голландияның үкіметінің деректері Арубаның соңғы түпкүллі тұрғыны 1862 жылы Арубада қайтыс болғанын көрсетеді. Алайда, тіпті бүгінгі күні де көптеген жергілікті арубандардың бет-әлпетіне танымал белгілер сақталған. Арубадағы митохондриялық ДНҚ-ның соңғы талдауы америкалық индейлердің ДНҚ-сы әлі де бар екенін көрсетті.