Кіріспе

Грек-рим мемлекет қайраткері және тарихшысы (шамамен 155–235 жж.) тарихшы Люций Кассий Дио (шамамен 165–235 жж.), Рим сенаторы және Кассия руының мүшесі Кассий Апронианның ұлы, Вифиниядағы Никея қаласында туып өскен. Византия дәстүрі бойынша Дионың анасы грек шешені және философы Дио Хризостомның қызы немесе қарындасы болған; алайда, бұл туыстық қатынас күмәнді. Дио Рим азаматы болғанымен, грек тілінде жазған. Дио әрдайым туған қаласы Никеяға деген құрметін сақтап, оны Италиядағы Капуадағы вилласының сипаттамасына ("Италияда болғанда уақытымды өткізетін жер") қарама-қарсы "өз үйім" деп атаған. Өмірінің көп бөлігін Дио мемлекеттік қызметте өткізді. Ол Коммод тұсында сенатор, ал Септимий Север қайтыс болғаннан кейін Смирнаның губернаторы болды; шамамен 205 жылы суффект консулы болды. Дио Африка және Паннонияда проконсул қызметін де атқарды. Север Александр Диоға жоғары баға беріп, 229 жылы оны консул лауазымына қайта тағайындады. Екінші консулдығынан кейін Дио туған жері Битинияға оралып, сонда қайтыс болды. Дио 291 жылы консул болған Кассий Дионың әкесі немесе атасы болған.

Рим тарихы

Дио грек тілінде 80 кітаптан тұратын Рим тарихын (Ῥωμαϊκὴ Ἱστορία, Rhōmaïkḕ Historía) жариялады, кейіннен ол латын тіліне Historia Romana деп аударылды. Оның құрастырылуы туралы ол былай деп жазады: «Мен римдіктердің барлық жетістіктерін жинауға он жыл жұмсадым, ал туындыны жазуға тағы он екі жыл кетті, Северийдің өліміне дейін [211 ж.]. Ал одан кейінгі оқиғалар да, маған рұқсат болғанша, жазылатын болады». Кітаптар шамамен 1400 жылды қамтиды, Рим мифологиясынан бастап, аңызға айналған Энейдің Италияға келуімен (шамамен б.з.д. 1200 ж.) және оның ұрпағы Ромулдың Римді құруымен (б.з.д. 753 ж.) аяқталады. Сондай-ақ, республикалық және империялық дәуірлердің тарихи оқиғалары 229 ж. дейін қамтылған. Бұл еңбек Будика басқарған 60-61 ж. Ұлыбритания көтерілісін баяндаған үш римдік дереккөздің бірі болып табылады. Б.з.д. бірінші ғасырға дейін Дио оқиғалардың тек қысқаша мазмұнын береді, ал одан кейін оның есебі егжей-тегжейлі болады. Дионың еңбегі көбінесе сенімсіз және нақты саяси мақсаты жоқ деп есептелді. Алайда, соңғы кездегі кейбір ғалымдар оның шығармасын қайта қарастырып, оның күрделілігі мен саяси және тарихи тұжырымдамаларының тереңдігін атап көрсетті. 22-35 кітаптар, фрагменттермен ғана сақталған, Зонарас заманында жоғалып кеткен. 36-54 кітаптар толықтай сақталған, олар б.з.д. 65 жылдан б.з. 12 жылға дейінгі кезеңді, яғни Помпейдің шығыс жорығынан және Митридаттың өлімінен Марк Випсаний Агриппаның өліміне дейінгі оқиғаларды қамтиды. 55-кітапта үлкен олқылық бар, ал 56-60 кітаптар (9-54 ж. аралығын қамтиды) толық және Германиядағы Варус жеңілісінен Клавдийдің өліміне дейінгі оқиғаларды қамтиды. Серияның 20 келесі кітабынан тек фрагменттер және 11 ғасырдағы византиялық монах Иоанн Ксифилин жасаған қысқартылған нұсқасы ғана сақталған, оған император Михаил VII Дукас демеушілік еткен. Ксифилиннің жасаған қысқартылған нұсқасы 35-кітаптан басталып, 80-кітаптың соңына дейін жалғасады. Соңғы кітап 222-229 ж. аралығын қамтиды (Александр Севердің билігінің бірінші жартысы).

Мазмұны

Рим тарихының жоспасы.

Рим тарихының кітаптары

Кітап сипаттамасы 1 Римнің негізі қаланды. 2 Жеті аңызға толы Рим патшалары. Лукрецияның зорлануы және өзіне қол жұмсауы, Рим монархиясының құлауы және Республикаға өтуі. 3 Ерте Рим Республикасы. 4 Халық пен патрицийлер арасындағы ішкі тартыс. Рим диктаторы ұғым және лауазым ретінде орнатылады. 5 Ордендер арасындағы қақтығыс, дағдарыс кезінде тоқтатылады. Вольскілермен, этрусқалармен, эквтермен және сабинмен соғыстар, Кориоланның сатқындығы. Он екі тақта заңдары. 6 Консулдық трибун және цензор лауазымдарының құрылуы. Этрусқалармен, фалискандармен және Вейимен соғыстар. 7 Галлиялықтар мен латындықтармен соғыс. Капитолий қоршауға алынды. Марк Манлий Капитолийдің сәтсіз төңкерісі. Камилл бірнеше рет диктатор болып сайланды. 8 Самниттермен және Капуямен соғыс. Трибундар халықтың қарыздарын жойды. 9 Тарентуммен және Эпирмен соғыс. Эпирді Пирр патша басқарды. 10 Тарентум мен Эпир жеңіліске ұшырады. Рим Вольсиния ісіне араласып, ақсүйектерді қолдады. 11 Бірінші Пуникалық соғыс. Рим флотының құрылуы. Регул туралы әңгіме. 12 Рим Бірінші Пуникалық соғыста жеңіске жетті. Соғыс галдармен, фалискандармен, Лигуриямен, Корсикамен және Сардиниямен жүрді. Рим Грек ісіне араласа бастады. 13 Екінші Пуникалық соғыс басталды. 14 Екінші Пуникалық соғыс жалғасуда. Фабий Максим, сайланған диктатор, тозу саясатын ұстанды. 15 Екінші Пуникалық соғыс жалғасуда. Канна шайқасы, Сиракуза қоршауы және Римнің Капуаны басып алуы. Архимедтің өлімі. 16 Екінші Пуникалық соғыс жалғасуда. Сципионның Испаниядағы табысы. 17 Екінші Пуникалық соғыстың аяқталуы және Римнің жеңісі. 18 Македонияның Филип V-мен соғысы, Киноскефала шайқасы Филиптің жеңілісіне әкелді. Карфагендіктер галдарды қоздырды. Катон Ұлы және оның жазбалары. 19 Римнің Грекиямен байланысы жалғасты. Антиохпен соғыс. Ханибалдың Битиниядағы жер аударылып өлімі. 20 Персеймен және Далмациямен соғыс. Римнің Родос, Каппадокия, Египетпен байланысы. 21 Үшінші Пуникалық соғыс. Карфаген мен Коринф қиратылды. 22–29 Баханалия оқиғасы. Испаниядағы соғыстар, цимбрлер мен марсиандарға қарсы соғыстар. Тиберий Гракх туралы пікірталас. 30–35 Митридат соғыстарының басталуы. Сулланың азаматтық соғысы. 36 Армениядағы жорықтар. Помпейдің қарақшыларға қарсы жорығы. 37 Помпейдің мансабы. Азиялық ибериялықтарға қарсы жорықтар, Сирия мен Финикияны аннексиялау және Бірінші Триумвират (Крас, Цезарь және Помпей). 38 Цицероннің жер аударылуы. Юлий Цезардың алғашқы консулдығы. 39 Галлия соғысы, жалғасты. Цезарь Британияға өтеді. Птолемей Египеттен қуылды және қайта орнатылды. 40 Галлия соғысы, жалғасуда. Цезарь екінші рет Британияға өтеді. Красс жеңіліске ұшырап, өлтіріледі. Цезарь мен Помпей арасындағы жарыс басталады. 41 Цезарь әскерімен Рубиконды кесіп өтеді. Диррахиум шайқасы, Фарсалус шайқасы, Помпейдің жеңілісі. 42 Помпейдің өлімі. Римде Цезарь құрметке ие болды. 43 Цезарь Сципионды және жас Гней Помпейді жеңеді. Римде Цезарьдің жеңістері тойланды. Цезарь форумының негізі салынды. Юлиан күнтізбесі реформаланды. 44 Цезарьдің жеке басына табыну және оның өлтірілуі. 45 Цезарьдің мұрагері Октавиан және оның мінезі. Екінші Триумвират (Октавиан, Антоний, Лепид). Антоний мен Октавиан арасындағы, сондай-ақ Цицерон арасындағы жарыс. 46 Октавианның Антонийді жеңгені. 47 Үшінші Триумвираттың билігі. Брут пен Кассийдің Филиппи шайқасында жеңілуі. 48 Үшінші Триумвират жалғасты. Октавиан мен Антоний Секст Помпейді жеңу үшін одақтасады. 49 Октавиан Секст Помпейді жеңіп, Лепидті әскерінен және билігінен айырады. Антоний парфтарға қарсы жеңіліске ұшырайды. Октавиан Паннонияны жаулап алады. Рим Мавританияны иеленді. 50 Октавиан мен Антоний бір-бірімен шайқасады, соңғысы Актиум шайқасында жеңіледі. 51 Антоний мен Клеопатра. Антонийдің өзіне қол жұмсауы. Октавиан Египетті жаулап алады. 52 Октавиан Римнің жалғыз билеушісі болуға дайындалады. 53 Октавиан Римнің жалғыз билеушісі болады, осылайша императорлық кезеңді бастайды. Провинциялық басқару ұйымдастырылуы талқыланады. 54 Октавианның билікті нығайтуы, қазір Август деп аталады. Рим билігі Ретия, Норикум, Теңіз Альпі және Херсонеске дейін созылды. 55 Ливияның, Агриппаның алаңының, дирибиторийдің, Марс ғибадатханасының бағышталуы. Тиберий Родосқа кетеді. Августтың мұрагерлері жас өледі. Ливияның ықпалы артады. 56 Варус апаты. Конкорд ғибадатханасы мен Ливия портосының бағышталуы. Августтың өлімі және оның қоштасу рәсімі. 57 Тиберий императорлық таққа отырады, оның билігі және мінезі. Каппадокия Римге қосылды. Друз бен Герман Цезарьдің өлімі. 58 Сеянның өркендеуі мен құлауы. Тиберийдің билігінің жалғасуы, оның билігін нығайтуы және оның өлімі. 59 Калигуланың таққа отыруы және билігі. 60 61 Клавдийдің таққа отыруы және билігі. Британия жаулап алынды. Клавдий әйелі Агриппинаның уыттауынан өледі. Нерон императорлық таққа отырады. 62 Агриппина кіші өлтіріледі. Неронның билігі Будикка көтерілісі мен Римдегі Ұлы өртті қамтиды. Домиций Корбуло Арменияны жаулап алады. Сенеканың қастандығы және өзіне қол жұмсауы. 63 Неронның билігі жалғасуда және оның өзіне қол жұмсауы. Веспасиан Бірінші еврей-рим соғысын бастайды. Гальба мен Отонның қысқа ғасырлық билігі. 64 Вителлийдің билігі. 65 Веспасианның билігі. Оның ұлы Тит Иерусалимді басып алып, Екінші ғибадатхананы қиратып, Бірінші еврей соғысын жеңіске жеткізеді. Веспасиан Египетті бағындырады. Юпитер Капитолий ғибадатханасы қайта салынды. 66 Веспасианның өлімінен кейін Тит екі жылға императорлық таққа отырады және оның билігі. Помпейді жерге көмген Везувийдің атқылауы. 67 Домицианның билігі және мінезі. 68 Нерваның қысқа ғасырлық билігі. Траянның билігі. Дакия соғыстары Римнің жеңісімен аяқталады. Армения мен Парфиядағы сәтті жорықтар. Антиохияда орталығы болған үлкен жер сілкінісі. Траянның өлімі. 69 Траянның асырап алған ұлы Адриан таққа отырады. Оның мінезі мен қызығушылықтары. Антиной. Адриан Бар Кохба көтерілісін қатыгездықпен басып тастайды. Адрианның ұзаққа созылған ауруы және өлімі. 70 Антонин Пийдің билігі. 71 Марк Аврелий императорлық таққа отырады. Армениядағы Вологаесқа қарсы соғыс. Рим көпір салу техникасы талқыланады. 72 Маркоман және Иазигтерге қарсы соғыстар. Кассийдің Сириядағы көтерілісі оның өлімімен аяқталады. Марк Аврелийдің мінезі. 73 Марк Аврелийдің ұлы Коммодтың билігі және оның мінезі. Оның қастандықпен өлтірілуі. 74 Пертинакс билігі және оның қастандықпен өлтірілуі. Дидий Юлиан преториандық гвардиядан сатып алады. Юлианның билігі және оның қастандықпен өлтірілуі. 75 Септимий Север императорлық таққа отырады және көтерілісті басып тастайды. 76 Север Альбинды жеңеді. Каледониядағы соғыс және Месопотамиядағы Хатра қамалының екіншісі: екеуі де аса сәтті болмады. Қалалық префект Платианның билігі. 77 Везувийдің атқылауы. Платианның құлауы. Севердің жорығы және өлімі. 78 Каракалланың император ретіндегі билігі. Оның жүргізген соғыстары, мінезі және Александриялықтарды жаппай өлтіруі талқыланады. 79 Каракалла Макринға жеңіледі. Макрин және оның билігі. Макриннің билігі негізінен азаматтық соғыспен айналысты. Ол Элагабалуспен құлатылды. 80 Элагабалустың билігі, оның артықшылықтарына байланысты құлатылды. Север Александр таққа отырады.