Кіріспе
Үшінші ғасырдағы христиан апологетикалық еңбегі Ориген Александриялық Цельске қарсы (Greek , Kata Kelsou; Латынша: Contra Celsum), толығымен грек тілінде сақталған, шіркеу атасы Ориген Александриялықтың негізгі апологетикалық еңбегі, шамамен 248 жылы жазылған, Цельстың жазбаларына қарсылық білдірген, ол өз еңбегінде христиан дінін қатаң шабуылдаған пұтқа табынушы философ және даулы. Басқа да көптеген айыптаулардың ішінде Целз көптеген христиан ілімдерін ақылға сыймайтын деп айыптады және христиандарды білімсіз, алданып қалған, патриоттық емес, ақылға жақын және күнәкарларды тым қабылдайтын деп сынға алды. Ол Исаны Құдайдың емес, қара сиқырдың көмегімен кереметтер жасады деп айыптап, өз ілімдерін Платоннан көшіріп алды деп айыптапты. Ол христиан дінінің дәстүрлі діндерден адамдарды алшақтатып жатқанын ескертіп, оның өсімі дәстүрлі, консервативті құндылықтардың құлдырауына әкеледі деп мәлімдеген. Ориген өзінің қамқоршысы Амвросийдің өтініші бойынша Contra Celsum деп жазды. Христиан дініне қызығушылық танытқан, бірақ әлі де құлшылық ету туралы шешім қабылдамаған адамдарға арналған трактатта Ориген Цельстың аргументтеріне платоникалық философ тұрғысынан жауап береді. Ориген Цельстың сенімділігіне күмән келтірген соң, оның сенімнің христиандықта атқаратын рөліне, Иса Мәсіхтің кім екеніне, Киелі кітапты бейнелі түрде түсіндіруге, сондай-ақ христиан діні мен дәстүрлі грек дінінің арасындағы қарым-қатынасқа қатысты сын пікірлеріне жауап береді. Қазіргі ғалымдар Ориген мен Цельс ілімнің көптеген тұстарында келісетінін, екі автордың да антропоморфтық құдайлар, жалған тәңірлерге табынушылық және діни сөзбе-сөздік туралы әдеттегі түсініктерді қатаң түрде қабылдамағанын атап өтті. Contra Celsum ертедегі христиан апологетикасының ең маңызды еңбектерінің бірі болып саналады; шіркеу тарихшысы Евсевий оны шіркеудің кез келген сын-пікірлеріне жеткілікті қарсылық ретінде мақтады және ол көне дәуірде де келтіріле берді.
Against Celsus (Greek: Κατὰ Κέλσου, Kata Kelsou; Latin: Contra Celsum), preserved entirely in Greek, is a major apologetics work by the Church Father Origen of Alexandria, written in around 248 AD, countering the writings of Celsus, a pagan philosopher and controversialist who had written a scathing attack on Christianity in his treatise The True Word (Λόγος Ἀληθής, Logos Alēthēs). Among a variety of other charges, Celsus had denounced many Christian doctrines as irrational and criticized Christians themselves as uneducated, deluded, unpatriotic, close minded towards reason, and too accepting of sinners. He had accused Jesus of performing his miracles using black magic rather than actual divine powers and of plagiarizing his teachings from Plato. Celsus had warned that Christianity itself was drawing people away from traditional religion and claimed that its growth would lead to a collapse of traditional, conservative values. Origen wrote Contra Celsum at the request of his patron, a wealthy Christian named Ambrose, who insisted that a Christian needed to write a response to Celsus. In the treatise itself, which was aimed at an audience of people who were interested in Christianity but had not yet made the decision to convert, Origen responds to Celsus's arguments point by point from the perspective of a Platonic philosopher. After having questioned Celsus's credibility, Origen goes on to respond to Celsus's criticism with regard to the role of faith in Christianity, the identity of Jesus Christ, the allegorical interpretation of the Bible, and the relation between Christianity and traditional Greek religion. Modern scholars note that Origen and Celsus actually agree on many points of doctrine, with both authors emphatically rejecting conventional notions of anthropomorphic deities, idolatry, and religious literalism. Contra Celsum is considered to be one of the most important works of early Christian apologetics; the church historian Eusebius lauded it as an adequate rebuttal to all criticisms the church would ever face, and it continued to be cited throughout late antiquity.
Цельстың шынайы сөзі
Жалған философ Цельс "Ақиқат сөз" (греч. Целз төрт рет біздің заманымыздың екінші ғасырының аяғында өмір сүрген Апамеялық Нюмений деген неофифагор философын еске алады. Бұл Целзустың екінші ғасырдың аяғында өмір сүргенін көрсетеді. Көптеген ғалымдар "Нағыз сөзді" Рим императоры Маркус Аврелийдің билігіне (121 180 жылы) қатысты деп есептейді. Себебі VIII кітабында Цельс мемлекет алдындағы борышты ғибадат пен соғыста да насихаттайтынын, бұл Марк Аврелийдің "Ойлау" кітабында сипатталған идеяларға ұқсас екенін айтады. Роберт Луис Уилкен оны біздің заманымыздың 170 жылынан бастап жазған. Сол кездегі жазушы Оригеннің "Кереметтер" кітабында ол туралы айтылғандар бар. Ориген бастапқыда Цельсті "Эпикурейші" деп атаса да, оның аргументтері эпикурейшілдік емес, платонизациялық дәстүрдің идеяларын көрсетеді. Ориген мұны Цельстың сәйкессіздігіне байланыстырады, бірақ қазіргі тарихшылар оны Цельстың эпикурейлік емес екендігінің дәлелі ретінде қарастырады. Джозеф Уилсон Тригг Ориген "Ақиқат сөзінің" авторы Цельсты басқа Цельспен шатастырған болуы мүмкін деп айтады. Эпикурейлік Цельс Contra Celsum авторымен бір уақытта өмір сүрген болуы керек және ол Лукианның сиқыр туралы трактатында айтылған. Лукианның досы Цельс пен "Шын сөздің" авторы Цельс екеуі де ырым-жырымдарға қарсы құлшынысты болған, сондықтан Оригеннің екеуін бір адам деп қалай тұжырымдағаны түсінікті. Стивен Томас Целздің өзінде Платонист болмаған болуы мүмкін екенін, бірақ ол Платонмен жақсы таныс екенін айтады. Целздің нақты философиясы Платоның, Аристотельдің, Пифагордың және стоиктердің элементтерінің қоспасы болып көрінеді. Уилкен сондай-ақ Целздің философиялық эклектика болғанын, оның көзқарастары көптеген түрлі мектептерде танымал идеяларын көрсетеді деп қорытындылайды. Уилкен Цельсті "консервативті интеллектуал" деп атайды, "ол дәстүрлі құндылықтарды қолдайды және қабылданған нанымдарды қорғайды" деп атап өтті. Теолог Роберт М. Грант Ориген мен Цельс көп нәрседе келісетінін айтады: "Екеуі де антропоморфизмге, жалған тәңірлерге табынуға және кез келген түбегейлі теологияға қарсы". Сонымен қатар, Цельс Рим империясының адал азаматы және грек-рим пұтқа табынушылығына деген сенімі бар адам ретінде, христиандыққа жаңа және жат ретінде сенбейтінін жазады. Томас Цельс "философ ретінде дарынды емес" деп айтады. Дегенмен, Томасты қоса алғанда, көптеген ғалымдар Оригеннің "Шын сөз" кітабынан келтірген сөздері оның еңбегі жақсы зерттелгенін көрсетеді деп келіседі. Ол Ескі және Жаңа Келісімді, яһудилер мен мәсіхшілердің тарихын жақсы білетінін көрсетті. Сондай-ақ, Целз ежелгі айтыс-тартыстың әдеби ерекшеліктерін жақсы білген. Ол, кем дегенде, екінші ғасырдағы христиан апологеттерінің бірі, мүмкін, Афиналық Юстин Мартир не Аристидтің бір еңбегін оқыған көрінеді. Бұл жазбадан келсек, Целз христиандар қандай пікірлерге ең көп ұшырайтынын білген сияқты. Ол сондай-ақ Оригеннің заманында мүлдем жойылып кеткен гностикалық секталар - офиттер мен симониандарды да атаған. Цельстың "Шын сөздің" І-ІІ кітаптарына арналған негізгі дереккөздерінің бірі - белгілі бір еврей жазушысы жазған, Ориген оны "Цельстың яһудиі" деп атаған антихристиандық полемика. Бұл яһудилік дереккөз христиандықты жақсы зерттеп, сынға алады және Цельс яһуди дініне де жау болғанмен, ол кейде осы яһуди жазушысының дәлелдеріне сүйенеді.
Оригеннің жауабы
Контра Цельсум 248 жылы Ориген Кесарияда тұрып жазылған. Шіркеу тарихшысы Евсевийдің (б.з. 260 - 340 жж.) айтуынша, Ориген оны жаза бастағанда алпыстан асқан болатын. Ол алғаш рет "Селсустың шынайы сөзі" деген кітапты оның досы әрі қамқоршысы Амвросий есімді бай мәсіхші ұсынды. Бұл кітаптың сол кезде қаншалықты танымал болғаны белгісіз; Ориген бұрын-соңды бұл туралы естімеген, ал Амвросий оны оқыған алғашқы христиан. Джозеф Уилсон Тригг Амвросийдің бұл кітапты алғаш рет ықпалды пұтқа табынушы зиялылармен кездесуі арқылы білгенін айтады. Олар Рим империясының құлдырауының жалғасуын түсіндіру үшін оған жүгінген болуы мүмкін, өйткені ab urbe condita күнтізбесі бірінші мыңжылдықтың соңына жақындады. Қандай болған күнде де, Амвросий бұл кітапты мәсіхшіліктің одан әрі өсуіне қауіп төндіретін кітап деп санады және Оригенге оның жалған екеніне қарсы жазу керек деп сенді. Шіркеудің қарсылық білдіретін жазбалармен айналысудағы әдеттегі тактикасы оларды елемеу болды; мұның артында тұрған ой-ниеті, ақыр соңында жазбалар жоғалып, бәрі ұмытылатын болды. Сондықтан шіркеудің Целсусқа деген көзқарасы осындай болды. Ориген де осы дәстүрлі жауапқа ілесіп, Мәсіхтің осылай әрекет еткенін дәлелдеді. Алайда Амвросий Оригенге жауап жазу керектігін айтып тұрып алды. Ақырында, Цельстың басты пікірлерінің бірі - Платонның дәстүріне мойынсұнатын бірде-бір философтың мәсіхші болу үшін ақымақтық жасамауы - Оригенді бұл пікірді жоққа шығаруға талпындырды. Өзінің кіріспесінде Ориген Контра Цельс деген кітаптың христиандыққа бет бұрғандарға емес, иманға қызығушылық танытқан, бірақ әлі де мәсіхшілікті қабылдамауға шешім қабылдамаған сырт адамдар үшін жазылғандығын нақты айтады. Джон Энтони МакГукин Ориген Кесарияда құрылуға тырысқан христиан мектебін дамыту үшін Contra Celsum атты кітапты жазған болса керек дейді. МакГакиннің айтуынша, Ориген жалпы білім алу үшін мектепте оқыған, бірақ мәсіхшілікті де қызықтыратын білімді жалған тәңірлерге табынушылардың дінін қорғауға қатысты маңызды пікірлерді тыңдай алуларына көз жеткізуге тырысқан. Сондықтан ол Contra Celsum атты еңбегін кейбір оқушылардың мәсіхшілікке қатысты күмәндануын жою үшін жазған болуы мүмкін.
Қорытынды
Ориген бұл еңбегінде Целздің әр дәлелін бірінен соң бірі жоққа шығарып, христиан дінінің ақылға негізделгенін айтады. Ориген Платонның ілімдеріне қатты сүйене отырып, христиан діні мен грек философиясы бір-біріне қайшы келмейді деп айтады. Ориген философияда шындық пен мақтауға тұрарлық көп нәрсе бар екенін, ал Киелі кітапта грек философтары түсіне алмайтын даналық бар екенін айтады.
Цельстың сенімділігі
Ориген Цельстың сенімін бірінші кезекте эпикурейші деп атау арқылы әлсіретуге тырысады, өйткені үшінші ғасырда эпикурейшілдік материализмге қатысты ілімдері, Құдайдың қамқорлығын жоққа шығаруы және этика туралы гедонистік ілімдері үшін жалпыға бірдей сенімсіз және қате деп саналды. Дегенмен, Ориген Цельсті мәтіннің жартысында эпикурей деп атауды тоқтатады, мүмкін, өйткені Цельстің Платонға деген жанашырлығынан кейін оны осындай деп ұсыну қиынға соқты. Ориген сондай-ақ, Белгілі бір мәселелерді білмейтінін атап, Цельстың сенімділігін төмендетуге тырысады. Ориген Киелі кітаптағы екі тармақты тура мағынада түсіндіруде кездесетін қиындықтарды атап өтті. Бұл мәселелерді Цельс өзі де ескермеген: Матай мен Лұқаның ізгі хабарларында Исаның санжырасы қарама-қайшы айтылған. Осы мысалдарға сүйене отырып, Ориген Целздің сын көзқарасының Киелі кітапты тым түбегейлі түсіндіруге негізделгенін және сондықтан қате екенін көрсетуге тырысады. Ориген өзінің мәтіндік талдаудағы білімімен Целзустың еврей жазбаларының дұрыстығына күмән келтіреді. Ориген бұл "иудей" деп саналатын кітаптың Ескі Келісімдегі пайғамбарлықтарға қатысты екенін, ал олардың шын мәнінде жоқ екенін, яғни оның авторы Еврей жазбаларымен таныс емес екенін айтады. Сондай-ақ, ол "иудей" дереккөзінің грек трагедияшысының Еврипидтің сөздерін келтіргенін және Жаңа Келісімде сипатталған кереметтерге қарсы тұрғанын, тіпті еврей Киелі кітаптағы кереметтерге де бірдей дәлел қолданылуы мүмкін болса да, ол ақылға сыймайтын деп айтады.
Мәсіхшілікте сенімнің рөлі
Ориген Цельстың христиан дінін айыптауларының көбісін жалған немесе қолданбайтын деп танып, оларды жоққа шығарады. Ориген, әрине, Цельстың пікірін жоққа шығарып, сонымен қатар өзі дұрыс емес деп санаған мәсіхшілердің пікірлерін де жоққа шығарады. Мысалы, Ориген христиандардың Құдайлары аспанда тұратын ашулы қарт адам екеніне сенетінін айтқан Цельс айыбын жоққа шығара отырып, шын мәнінде осыған сенетін мәсіхшілерге қарсылық білдірді. Ол зұлымдардың отпен жазаланатынын уәде еткен Киелі кітаптағы сөздерді қорғап былай дейді: "Логос Киелі кітапты оқитын көпшілікке сәйкес келетінді айтып, зұлымдықтың тоғысынан басқа жолмен құтыла алмайтын адамдарды қорқыту үшін жасырын мағынасы бар қорқынышты сөздерді даналықпен айтады". Ориген христиандар сенімге негізделген нәрселерге сенсе де, бұл сенім рационалды түрде ақталуы мүмкін деп дәлелдеу арқылы христиандар сенімнің пайдасына ақыл мен білімді қорлайды деген Целздің айыбына жауап береді; дегенмен, аз адамдар діннің философиялық ақталуына қызығушылық танытатындықтан, ол әдетте даналарға ғана үйретілмейді. Ориген грек философтарының әдетте философиялық мектептердің ілімдерін сұрақсыз қабылдағанын, сондықтан да Целздің көптеген христиандарды дәл осылай істегені үшін айыптауы екі жүзділік екенін айтады. Ориген христиандар білімді қорлайды деген Целздің пікіріне қайшы, христиандар шын мәнінде сенімнің құпияларына дайындалу үшін әдебиет пен философияны зерттейді деп айтады. Ориген христиандар өз ілімдерін жасырып жүр деген Целздің айыбына жауап ретінде бұл айыптың анық жалған екенін және шын мәнінде адамдардың көбісі грек философиясының әртүрлі мектептерінің нанымдарына қарағанда мәсіхшілердің нанымдарымен әлдеқайда жақсы таныс екенін айтады. Ол христиан дінінің өздерінің шынымен мистикалық ілімдерін көпшіліктен әрқашан жасырып, оларды тек қана шынайы тазалық пен әлемнен оқшаулануды көрсететіндерге қалдырғанын айтады, бірақ Пифагорлық сияқты грек философиялық мектептер дәл солай істейді деп мәлімдейді. Ориген мәсіхшілердің сенімін "Рухани құдірет пен күшті көрсетуі" арқылы ақталатынын айтады. Бұл сөздерді елші Пауылдың 1 - Коринфтіктерге 2:4-дегі сөзінен алған. Ориген өз заманында адамдар Исаның және елшілердің кереметтерін өз көздерімен көре алмаса да, олардың христиан қауымына тигізген әсері анық көрінеді, сондықтан себеп болуы керек деп айтады. Ориген Целсустың Исаның кішіпейіл тууы туралы мазақтарын өзіне қарсы айналдырады: "Ол бүкіл адамзатты шайқалта алды, тек афиналық Темистоклден ғана емес, Пифагор мен Платоннан да, кез келген басқа да дана адамдардан немесе императорлардан немесе әлемнің кез келген бөлігіндегі генералдардан да көп". Сол сияқты Ориген, Цельс Исаның қарапайым балықшылар мен шаруаларды шәкірттері ретінде таңдағаны туралы жауабын береді. Ол бұл жағдайдың христиандық ізгі хабардың сәтті болуын таңғалдыратынын айтады. Ориген мәсіхшіліктің табысты болуын Құдай оны әлемде кеңінен танытқанның дәлелі деп түсіндіреді.
Иса Мәсіхтің кім екені
Ориген мен Цельс арасындағы ең үлкен келіспеушілік Исаның кім екендігіне байланысты болды. Целздің пікірінше, Исаның адам болып жаралуы туралы христиан ілімі төзімсіз және дұрыс емес, өйткені бұл Құдайды өзгертуге ғана емес, одан да нашар өзгеруге әкеледі. Ориген бұл сұраққа былай деп жауап береді: адамдар тәндік денеге айналғандықтан, Логос оларға Құдайды алғаш тәндік денеге айналмайынша тиімді түрде аша алмайды. Ол бұл Логос адамнан пайда болды дегенді білдірмейді, керісінше, ол адам жаны мен денесіне қосылды деп мәлімдейді. Келссо Логостың адамзаттың тарихында соншалықты кеш және соншалықты белгісіз жерде тәнге ену идеясын мазақтаса, Ориген Логос әрқашан адамзатты ақылға жетелейтінін, бірақ ол Құдай хабарының соғыстар мен фракциялар кедергісіз таралуы мүмкін болатын Римдік тыныштық кезінде тәнге енгенін айтады. Ориген Исаның кереметтерін сиқыршылардан айырмашылығы, Иса кереметтерін көрініс үшін емес, аудиториясын реформалау үшін жасады деп мәлімдей отырып, Исаның кереметтерін Құдайдың күшімен емес, сиқыршы арқылы жасады деген Цельстың айыбына жауап береді. Ориген Исаның моральдық ілімдерін қорғап, оларды тек Платонның жазғандары деп айыптайтын Цельспен айтыса, ғалилеялық яһуди Исаның мұндай әрекет еткенін ойлау күлкілі деп есептейді. Қайта, Иса мен Платонның ұқсастығы тек Исаның денесінде болған Логос Платонға кейде шабыт бергендіктен ғана.
Аллегорикалық түсіндіру
Целздің пікірінше, Киелі кітаптағы кейбір тармақтарды мәсіхшілердің аллегория деп түсіндіруі - олардың жазбаларының қатыгездігін жасырудың әлсіз әрекеті ғана. Ориген бұл пікірді жоққа шығарып, Цельс өзі Гомер мен Гесиодтың өлеңдері аллегория екендігі туралы кеңінен қабылданған көзқарасты күмәнсіз қолдайтынын және Цельсті екіжақтылықта айыптайтынын айтады. Ориген Платонның бірнеше аңыздарын келтіріп, оларды Киелі кітап аңыздарымен салыстырып, екеуін де жоғары рухани мағынаға ие деп мақтаған. Содан кейін ол Гомер мен Гесиодтың мифтеріне шабуыл жасайды, соның ішінде Оранды кастрациялау және Пандораны құру, оларды "өте ақымақ ғана емес, сонымен қатар өте зұлым" деп атайды. Ориген Киелі кітаптағы оқиғаларды, мысалы, Едем бағы мен Лоттың қыздарын, талдай отырып, оларды Целздің азғындыққа қатысты айыптарына қарсы қорғады. Ақырында, Ориген Киелі кітаптың аллегорикалық түсіндірмелерін қорғап, Цельс Киелі кітап туралы яһудилер Филон мен Аристобулдың және Апамеялық Неофитагорейлік Нумендің философиялық жазбаларын оқыған-оқымағанына күмән келтіреді. Ориген бұл аллегориялық түсіндірмелер "тақталаң" деп Селсусқа жауап ретінде бірнеше библиялық үзінділерге назар аударады, оларды ол аллегориялық түсіндірмені негіздеу ретінде түсіндіреді.
Христиан діні мен грек діні
Целздің христиан дінін айыптауының басты себебі - христиан діні дәстүрлі дін емес, ол адамдарды ата-бабаларының құлшылықтарынан бас тартуға итермелеген. Ориген ата-бабаларға табынудың әрқашан да жақсы бола бермейтінін айтады. Ол Цельстаннан скифтердің ата-ананы өлтіру салтын, парсылардың инцест салтын, немесе Тауриан мен Ливияның адам құрбандықтарын қайтаруды қалайтынын сұрайды. Целз христиан дінінің күнәкарларды қабылдауға дайындығын жиренішті деп санаса, Ориген оны мақтауға лайық деп жариялайды, тіпті күнәкарлардың ең жаманы да өкініп, киелілік жолына түсе алады деп нық айтады. Сократтың Федонды қалай өзгерткенін мысалдар келтіреді. Ол мәсіхшілердің ғибадатханалары, мүсіндері, құрбандық үстелдері мен салтанаттары болмағандықтан, оларды әдепсіз деп айыптады. Ориген мұндай рәсімді ұлы іс деп бағалап, мәсіхшіліктің шынайы рухани ғибадатқа ең жақын нәрсе екенін айтады. Ол мәсіхшілерді императордың атына құлшылық етуден бас тартқаны және Рим әскеріне қызмет етуден бас тартқаны үшін айыптайды. Ориген императордың дарындылығына табынуға болмайды дейді, өйткені императордың дарындылығы жоқ болса, онда жоқ нәрсеге табыну ақымақтық, ал егер ол бар болса, онда ол жын және жын-перілерге табыну зұлымдық. Ориген де мәсіхшілердің әскерге барудан бас тартуын қорғап, өзінің дәлелдерін зорлық-зомбылық пен кісі өлтіруге тыйым салатын Киелі кітаптағы сөздерге негіздеді. Ол егер барлық адамдар мәсіхшілер сияқты тату және сүйіспеншілікке толы болса, сонда соғыстар болмайды және империяға әскер қажет емес деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ барлық мәсіхшілердің діни қызметкерлер екенін және олар да жалған тәңірлерге табынатын діни қызметкерлер сияқты зорлық-зомбылық пен кісі өлтіруден аулақ болуға тиіс екенін айтады. Ориген сондай-ақ, Целздің пәктігі мен пәктігін жоққа шығарып, оның пәктігін жоққа шығарады. Ориген осы философтардың жалған тәңірлерге құлшылық етуден жақсы білгенін, Сократқа дейінгі философ Гераклиттің үзіндісін келтіріп, "Өмірсіз нәрселерге құдайлар ретінде жақындағандар үйлермен сөйлесетін адам сияқты" деп жазғанын айтады, бірақ олар өздерінің философиясын танымал діннің конвенцияларына бағыну арқылы келісті. Сондықтан Ориген христиан дінінің пұтқа табынушылықтың өзінен гөрі платонизмнің ілімдерімен үйлесімді екендігіне және платонизм теориялық емес, практикалық даналыққа тек христиандыққа айналуы арқылы ғана айналуы мүмкін деген тұжырымға келеді.
Қолжазбалар
Контра Цельсумның толық мәтіні ортағасырлық қолжазба дәстүрі бойынша он үшінші ғасырға жататын Vaticanus graecus 386 (А) деген бір қолжазбада сақталған. Бұл қолжазбаны екі адам көшіріп шығарды. Олар тек қана мәтіндік қателермен толтырылған сапасыз қолжазбаны қолданған еді. Бұл екі жазушы қолжазбаға қатысты еңбек еткенмен, оның басым көпшілігін бір жазушы жасаған. Кейінгі жазушылар "Ватикан грек 386" кітабын он төртінші, он бесінші ғасырдың басында және он бесінші ғасырдың аяғында түзетті. Contra Celsum-дың басқа да толық қолжазбалары сақталғанмен, олардың барлығы Vaticanus graecus 386 - ның көшірмелері болып табылады, сондықтан олар мәтіннің дербес нұсқалары емес. Алайда Contra Celsum-дан көптеген цитаталар Филокалия арқылы сақталған, бұл IV ғасырда Кесариялық Василий мен Назианский Григорий жинаған Ориген цитаталары мен үзінділерінің антологиясы. Филокалияның кем дегенде елу қолжазба көшірмесі сақталған, олардың барлығы жетінші ғасырда (Φ) бір қолжазбадан көшірілген деп есептеледі. Сондай-ақ, басқа цитаталар Каирдің қайырынан алыс емес жердегі Турада, Мысырда 1941 жылы табылған Каир папирусында N° 88747 сақталған. Тура папирусы VII ғасырдан бастап қолданылған және Филокалияның барлық көшірмелерінің артында тұрған VII ғасырдағы қолжазбаға қарағанда, Vaticanus graecus 386 мәтініне көбінесе жақын. Дегенмен, Тура папирусындағы көптеген тармақтар қысқартылған немесе қысқаша берілген.
Тарихи
Контра Цельс ертедегі христиан апологетикалық еңбектерінің ең ықпалдысы болды; ол жазылмас бұрын, христиандықты көп адамдар сауатсыз және білімсіздер үшін халықтық дін ретінде қарастырды, бірақ Ориген оны академиялық құрметке бөледі. Евсевий Контра Цельзамға қатты риза болғандықтан, өзінің "Контра Иероклеми" деген еңбегінде ол бұл кітаптың шіркеудің кез келген сын-пікіріне жауап беретінін айтқан. IV ғасырдағы Филокалияны құрастырушылар Contra Celsum-ға көп сүйенді, ал Филокалияның бүкіл мәтінінің жетінші бөлігі тікелей одан келтірілген. Базилиос Бессарион (14031472), 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Италияға қашып келген грек босқыны, 1481 жылы басылған Оригеннің Contra Celsum-тың алғашқы латын аудармасын шығарды.
Қазіргі заманғы
Оригеннің "Контра Цельсум" еңбегін қазіргі ғалымдар өте жағымсыз бағалады. Неміс ғалымы Франц Овербек (18371905) Оригенді "жарыс-керіс әдісі" үшін мазақ етті. Роберт Бадер қазіргі ғалымдардың Целзустың түпнұсқа мәтінін қайта құруға деген қабілеті - жалған деп мәлімдеді. Теолог Карл Андресен (19091985) одан да ары барып, Ориген Цельстың аргументтерін толықтай дұрыс емес етіп суреттейтін контекстен тыс және таңдамалы түрде келтіргенін мәлімдеді. Неміс филологы Генрих Дёрри (1911-1983 жж.) Оригеннің философиялық құзыретіне күмән келтірді. ХХ ғасырдың ортасында Contra Celsum-тың ғылыми бағасы жағымсыз болып кетті; Хорасио Э. Лонаның "De 'Wahre Lehre' des Celsus" бұрынғы ғалымдардың жазбаларына қарағанда Оригенге қатысты кемсітушілікке толы болды. ХХ ғасырдың аяғында Марсель Борре мен Генри Чадвик екеуі де Оригеннің сын-пікірін оң бағалап, Оригеннің формальды түрде дұрыс логикасына және оның философиялық құзыретіне назар аударды. Қазіргі ғалымдар Контра Цельсумға оң баға береді. Көптеген ғалымдар Оригеннің Целзустың шығармаларын жалған деп немесе қасақана бұрмалап жазғанын жоққа шығарып, Оригеннің өте күрделі және философиялық қарсылықтары Целзусты жоғары интеллектуалдық құзыретті деп санағанын және ол маңызды, ғылыми жауапқа лайық екенін білдіреді. Ғалымдар сондай-ақ Ориген диалектілік пікірталастың ежелгі ережелеріне үнемі сілтеме жасайтынын, сондай-ақ сол ережелерді сөзбе-сөз ұстану ниеті бар екенін атап өтті. Сондай-ақ, Оригеннің Целзустың жазғандарына қарсылық білдірмесе, оның осылай уақыт пен күш жұмсайтынына сенуге болмайды. Адам Грегерман мен Джон Энтони МакГакин екеуі де Оригенді ақыл-ойдағы адалдығы үшін мақтады, Грегерман "оның ең көп көңіл бөлмеген кезінде де Ориген Цельстың пікірлерін келтіріп, жауап береді" деп атап өтті. Грегерман сондай-ақ Оригеннің дәлелдемелерін растайтын көптеген дәлелдерге, соның ішінде "тарихи, логикалық, грек мифтері, философиясы және Жазбаларды түсіндіру" деректеріне тоқталып өтті. Ол "Контра Целсум" атты еңбегін "алғашқы мәсіхшілердің апологетикалық еңбегі" деп атады. Алғашқы мәсіхшілікті зерттеген Анри Крузель "Контра Цельс" кітабын "Августиннің "Құдай қаласы" кітабымен қатар, ежелгі дәуірдегі ең маңызды апологетикалық еңбек деп атаған". Иоганнес Квастен оны "алғашқы шіркеудің ең үлкен ақтауы" деп бағалайды. Джозеф Уилсон Тригг "Контра Цельс" атты еңбегін "грек тілінде жазылған ең керемет кешірім" деп сипаттаған. МакГукин Контра Цельс туралы былай дейді: "Бұл - грек мәдениетінің евангелизациясына қатысты христиандық ой-пікірлердің алғашқы жобасы. Осы мақтау сөздерге қарамастан, Стивен Томас "Келсусқа қарсы" шығармасын нашар ұйымдастырылған деп сынға алады. Томастың айтуынша, Ориген бастапқыда Цельстың әр дәлелін бір-бірден жоққа шығаруға тырысқан. Алайда, Ориген осы әдісті қолданғаннан кейін, ойы өзгеріп, оның орнына Целздің негізгі тұстарын ғана жоққа шығарып, жүйелірек тәсіл қабылдауға шешім қабылдады. Нәтижесінде Ориген екі әдісті біріктірді, яғни оның қарсылықтары жұмыс жүріп жатқанда ұзағырақ және ұзағырақ болады. Томас "Жобақтың тұрақты құндылығы негізінен христиан апологетикасының бай сөздіктері ретінде, оның өзі дәлелді апологетикалық ретінде емес, одан да көп" деп қорытындылайды.
Аудармалар
Генри Чадвик ағылшын тілінде аударма жасады, оны Кембридж университетінің баспасы басып шығарды. Брилл баспасында тағы бір аударма жарық көрді.