Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XVIII ғасырдағы орыс білім реформаторы Иван Иванович Бетской немесе Бетской (Ива́н Ива́нович Бе́цкой; 14 ақпан 1704 [O. S. 3 ақпан 1704]11 қыркүйек 1795 [O. S. 31 тамыз 1795]) - Ресей империясындағы білім реформаторы, Екатерина II-нің білім беру жөніндегі кеңесшісі және Императорлық өнер академиясының президенті ретінде отыз жыл (1764-94) қызмет атқарған. Оның ұзақ еңбек жолында ең басты жетістігі Ресейдің алғашқы біріктірілген білім беру жүйесін құру болған шығар.
18th century Russian educational reformer
Ivan Ivanovich Betskoi or Betskoy (Ива́н Ива́нович Бе́цкой; 14 February 1704 [O. S. 3 February 1704]11 September 1795 [O. S. 31 August 1795]) was an educational reformer in the Russian Empire who served as Catherine II's advisor on education and President of the Imperial Academy of Arts for thirty years (1764–94). Perhaps the crowning achievement of his long career was the establishment of Russia's first unified system of public education.
Өмір
Бетскойдың ата-анасы - орыс фельдмаршалы Иван Трубецкой мен оның швед сүйіктісі баронша фон Вреде. Оның тегі - әкесінің некесіз балалардың орыс тегі үшін дәстүрінің қысқартылған түрі. Ол Стокгольмде дүниеге келді, онда Трубецкой Ұлы Солтүстік соғыста тұтқынға алынды және Даниялық ат әскері полкіне қосылғанға дейін әскери білім алу үшін Копенгагенге барды. Даниялық қызметте ол аттан құлап, қызметтен кетуге мәжбүр болды. Бецкойдан басқа ұлы жоқ фельдмаршал Трубецкой оны 1729 жылы Ресей империясына шақырды. Алғашында ол әкесінің лагерь көмекшісі болды, бірақ кейін Еуропаның әртүрлі астаналарына дипломатиялық миссияға жіберілді. Бетской Елизавета Петровнаны Ресей тағына алып келген төңкеріске белсене араласты. Алғыс білдірген императрица оны генерал-майор етіп көтерді және оны Холштейн Готторптың Жоанна Елизаветасына баруын сұрады, оның қызы Екатерина императрицаның немере інісі және мұрагері, Ұлы князь Петрге келін болып таңдалды. Шын мәнінде, Бетской Иоганна Елизаветамен екі он жыл бұрын достық қарым-қатынаста болған, олардың жақын қарым-қатынасы Кэтрин оның биологиялық қызы деген аңыздарға себеп болды. 1747 жылы Иоганна Елизавета Ресейден шығарылғаннан кейін Бетской өзінің кеңсесін тастап, Парижге қоныстанды, онда ол келесі 15 жылды Энциклопедияшылармен, әсіресе Жан Жак Руссомен сауда-саттықпен өткізді. Дени Дидроның айтуынша, ол кем дегенде онымен хат алмасып отырған. Оны француз аристократиясының ең жоғары сатысына өзінің жарты қарындасы ханшайым Анастасия Ивановна, Гессен фон Гомбургтің (оның алғашқы күйеуі Молдавияның билеушісі принц Деметре Кантемир болды) таныстырды. Ресейдің Петр III Бетскойды Ресейге қайтарып, патша сарайлары мен бақ-бақшаларына басшылықты тапсырды. Санкт-Петербургке келген соң, Бетской патшаның әйелімен (және өз қызымен) танысуын жаңартты, оған 1762 жылы Петрді биліктен түсіруге көмектесті. Оның сол қастандықта атсалысқан рөлінен пайда табуға деген үміті зор еді. Екатерина Дашкова өзінің естеліктерінде Бетскойдың "Гвардияны қоздырған мен емес пе едім? Мен халыққа ақша лақтырып берген адам емес пе едім?" Бетской 1764 жылға дейін ешқандай маңызды лауазымға ие болмағанымен, Екатерина оны Императорлық өнер академиясының президенті етіп тағайындады, ол Ресейдің құрылтайшыларының тірегі болды. Екатеринаның ордасындағы оның орнын анықтау оңай емес. Кейбір тарихшылар оның лауазымын "жеке хатшы" деп атайды; басқалары Бетскойды "батшайымның бейресми білім министрі" деп санайды. Ол патшайымның билік етуінің басым бөлігінде патшайымға күнделікті шектеусіз қатынасқа ие болған аздаған адамдардың бірі болды. Оның ұсынысы бойынша Этьен Морис Фальконеге "Бронзалы атты" мүсінін жасау тапсырылды; Жайлық бақ үшін керемет темір қоршауды жобалауға Георг фон Велдтенді жалдаған да ол еді. Бетскойдың ықпалы 1780-ші жылдардың аяғына дейін жалғасты, сонда Екатеринаның ағартушылық идеяларға деген төзімділігі құлдырай бастады және Бетской қартайған шағына байланысты "балалық шаққа қайта оралды" деп жарияланды. Ол тоқсан екі жасында, соқырлығынан көптен бері қиналған шағында қайтыс болды. Бетской ешқашан үйленбеген және өз иелігін Екатеринаның ерекше ықыласына ие болған табиғи қызына қалдырған; ол Одесса қаласын құрған испандық авантюрист Хосе де Рибаспен үйленді.
Betskoy's parents were Prince Ivan Trubetskoy, a Russian field marshal, and his Swedish mistress, Baroness von Wrede. His surname is the abbreviated form of his father's a tradition for Russian surnames of illegitimate children. He was born in Stockholm, where Trubetskoy was held captive throughout the Great Northern War, and went to Copenhagen to get a military education before joining a Danish cavalry regiment. It was in the Danish service that he sustained a fall from a horse which forced him to retire from the service. Field Marshal Trubetskoy, having no other sons but Betskoy, called him to the Russian Empire in 1729. At first he served as his father's aide de camp but later would be sent on diplomatic missions to various capitals of Europe. Betskoy was actively involved in a coup d'etat that brought Elizaveta Petrovna to the Russian throne. The grateful empress promoted him to General Major and asked him to attend Joanna Elisabeth of Holstein Gottorp, whose daughter Catherine was selected as a bride for the Empress' nephew and heir, Grand Duke Peter. In truth, Betskoy had been on friendly terms with Johanna Elisabeth for two decades previous, their intimacy giving rise to rumours that Catherine was his biological daughter. After Johanna Elisabeth was expelled from Russia in 1747, Betskoy found it necessary to lay down his offices and settle in Paris, where he spent the following 15 years in commerce with the Encyclopédistes especially to Jean Jacques Rousseau. And to Denis Diderot, he was at least in correspondence with him. He was introduced to the highest echelons of the French aristocracy by his half sister Princess Anastasia Ivanovna, Landgravine von Hesse Homburg (her first husband was Prince Demetre Cantemir, ruler of Moldavia). Peter III of Russia recalled Betskoy to Russia and put him in charge of imperial palaces and gardens. Upon arriving to Saint Petersburg, Betskoy renewed his acquaintance with the sovereign's wife (and his own purported daughter), helping her depose Peter in 1762. His hopes to profit from his prominent share in the conspiracy were high. In her memoirs, Ekaterina Dashkova recalls an episode when Betskoy importuned the Empress with questions like "Was I not the one who incited the Guards? Was I not the one who threw money to the people?" Although Betskoy held no post of any consequence until 1764, when Catherine made him President of the Imperial Academy of Arts, he went on to become a pillar of the Russian establishment. His position at Catherine's court is not easy to classify. Some historians define his post as a "personal secretary"; others regard Betskoy as an "unofficial education minister" to the Empress. He was one of the few people who enjoyed unlimited access to the Tsarina on daily basis for most of her reign. It was at his suggestion that Étienne Maurice Falconet was commissioned to sculpt the Bronze Horseman; and it was he who engaged Georg von Veldten to design a magnificent iron fence for the Summer Garden. Betskoy's influence continued unabated until the late 1780s when Catherine's tolerance towards the ideas of the Enlightenment began to be eroded and Betskoy was declared "reverting to childhood" on account of his advanced age. Death overtook him in his ninety second year, when he had long been incapacitated by blindness. Betskoy never married and left his estates to a natural daughter who enjoyed Catherine's particular favour; she married Jose de Ribas, a Spanish adventurer who founded the city of Odessa.
Білім беру реформасы
1763 жылы Бетской Екатеринаға Коменский, Джон Локк және Руссоның цитаталарымен қапталған Екеуінің жынысы бар жастарды тәрбиелеу туралы ережені ұсынды. Бұл трактатта "жаңа нәсілді" құруға бағытталған мемлекеттік мектеп-интернаттарда екі жынысты ресейлік жастарды оқыту ұсынысы жазылған. Бетской балаларды арнайы емес, жалпы білім беру үшін бірқатар дәлелдерді келтірді: "Біздің пәндерді осы қағидаларға негізделген білім беру арқылы қайта жаңғыртып, біз жаңа азаматтар жасаймыз". Интернат-мектептер Руссоның "оқушыларды оқшаулау олардың ұстаздарына қоғамның азғындығынан қорғайды" деген түсінігіне сәйкес басқа білім беру мекемелеріне қарағанда артықшылықты алуға тиіс еді. Императрица оның ұсынысын мақұлдады және Бецкойді сенімгер ретінде жақсы туған қыздарды оқыту қоғамын құрды. Бұл "Смольный" асыл қыздар институты - Ресейдегі және Еуропадағы алғашқы әйелдер білім ордасы. Смольный Руссоның білім беру туралы идеяларының оқу-жаттығу алаңы болды: қыздар болашақ отбасыларының орталығы ретінде қарастырылды, олар барлық зиянды әсерлерден қорғалды және олардың моральдық тәрбиесіне интеллектуалды білімнен гөрі көбірек мән берілді. Императрица кейбір оқушылармен жеке хат алмасып жүрді, мүмкін ол әйелдер мектебіне орыс қоғамының биік сатысында өзінің орнын қорғау ретінде қараған шығар. Осы оқу орнының студенттеріне Бетской мен Кэтрин "Адам мен азаматтың міндеттері туралы" атты оқулық шығарды. Бұл эсседе оқушының Құдайға және қоғамға қатысты міндеттері ғана емес, сонымен қатар денсаулық, гигиена және басқа да күнделікті мәселелер бойынша практикалық кеңестер де бар еді. 1775 жылы Амстердамда Бетскойдың кең көлемді құралдар мен нұсқаулықтары жинағы жарық көрді. Бұл басылым қайта қаралып, 1789-1791 жылдары екі томдық болып басылды. Бетской өзінің тәрбиелік теориясын жүзеге асыру үшін заңды емес балалар мен жетім балаларды идеалды материал ретінде тапты. Оның ақыл-кеңесінен кейін, алдымен Мәскеуде (1764) және содан кейін Санкт-Петербургте (1770 ж.) екі үлкен үйлер құрылды. Санкт-Петербургтегі Табылған балалар үйі қазіргі Герцен университетінің бастауы болды. Оның саудагерлердің балаларына білім беруді де үгіттегені өте күшті. Бетской "бізде қоғамның тек екі сыныбы бар, я шаруалар, я дворяндар" деген фактіге өкініш білдірді және Мәскеуде коммерциялық мектеп құру арқылы орта тап санасының дамуын ынталандыруға тырысты.
In 1763, Betskoy presented to Catherine the Statute for the Education of the Youth of Both Sexes, studded with citations from Comenius, John Locke, and Rousseau. The treatise contained a proposal to educate young Russians of both sexes in state boarding schools, aimed at creating "a new race of men". Betskoy set forth a number of arguments for general education of children rather than specialized one: "in regenerating our subjects by an education founded on these principles, we will create new citizens." Boarding schools were to be preferred to other institutions of education in accordance with Rousseau's notion that "isolating the pupils enabled their tutors to protect them from the vices of society." The Empress endorsed his proposal and established the Society for the Training of Well Born Girls, with Betskoy as a trustee. This so called Smolny Institute of Noble Maidens was the first female educational institution in Russia and one of the first in Europe. The Smolny was to become a training ground for Rousseau's ideas on education: the girlsviewed as the future centers of their familieswere protected from every pernicious influence and their moral education was given more prominence than intellectual one. The Empress personally maintained a correspondence with some of the pupils, perhaps viewing the school for women as a vindication of her own place at the pinnacle of Russian society. For the students of this institution Betskoy and Catherine brought out an instruction entitled On the Duties of Man and Citizen. This essay not only discussed the pupil's duties in regard to God and to society but also contained practical advice on health, hygiene, and other everyday matters. An extensive collection of Betskoy's aids and manuals was published in Amsterdam in 1775. This edition was revised and expanded to two volumes printed in 1789–1791. Born out of wedlock himself and anxious to reduce the frequency of infanticide, Betskoy found in illegitimate children and orphans an ideal material for implementing his educational theories. It was by his advice that two large foundling homes were established, first in Moscow (1764) and then in Saint Petersburg (1770). The Saint Petersburg Foundling House was a precursor of the modern Herzen University. Not less potent was his encouragement of education for merchant's sons. Betskoy deplored the fact that "we have only two classes of society, either peasants or noblemen" and sought to spur the development of middle class consciousness by establishing a commercial school in Moscow.