Кіріспе

XVIII ғасырдағы орыс білім реформаторы Иван Иванович Бетской немесе Бетской (Ива́н Ива́нович Бе́цкой; 14 ақпан 1704 [O. S. 3 ақпан 1704]11 қыркүйек 1795 [O. S. 31 тамыз 1795]) - Ресей империясындағы білім реформаторы, Екатерина II-нің білім беру жөніндегі кеңесшісі және Императорлық өнер академиясының президенті ретінде отыз жыл (1764-94) қызмет атқарған. Оның ұзақ еңбек жолында ең басты жетістігі Ресейдің алғашқы біріктірілген білім беру жүйесін құру болған шығар.

Өмір

Бетскойдың ата-анасы - орыс фельдмаршалы Иван Трубецкой мен оның швед сүйіктісі баронша фон Вреде. Оның тегі - әкесінің некесіз балалардың орыс тегі үшін дәстүрінің қысқартылған түрі. Ол Стокгольмде дүниеге келді, онда Трубецкой Ұлы Солтүстік соғыста тұтқынға алынды және Даниялық ат әскері полкіне қосылғанға дейін әскери білім алу үшін Копенгагенге барды. Даниялық қызметте ол аттан құлап, қызметтен кетуге мәжбүр болды. Бецкойдан басқа ұлы жоқ фельдмаршал Трубецкой оны 1729 жылы Ресей империясына шақырды. Алғашында ол әкесінің лагерь көмекшісі болды, бірақ кейін Еуропаның әртүрлі астаналарына дипломатиялық миссияға жіберілді. Бетской Елизавета Петровнаны Ресей тағына алып келген төңкеріске белсене араласты. Алғыс білдірген императрица оны генерал-майор етіп көтерді және оны Холштейн Готторптың Жоанна Елизаветасына баруын сұрады, оның қызы Екатерина императрицаның немере інісі және мұрагері, Ұлы князь Петрге келін болып таңдалды. Шын мәнінде, Бетской Иоганна Елизаветамен екі он жыл бұрын достық қарым-қатынаста болған, олардың жақын қарым-қатынасы Кэтрин оның биологиялық қызы деген аңыздарға себеп болды. 1747 жылы Иоганна Елизавета Ресейден шығарылғаннан кейін Бетской өзінің кеңсесін тастап, Парижге қоныстанды, онда ол келесі 15 жылды Энциклопедияшылармен, әсіресе Жан Жак Руссомен сауда-саттықпен өткізді. Дени Дидроның айтуынша, ол кем дегенде онымен хат алмасып отырған. Оны француз аристократиясының ең жоғары сатысына өзінің жарты қарындасы ханшайым Анастасия Ивановна, Гессен фон Гомбургтің (оның алғашқы күйеуі Молдавияның билеушісі принц Деметре Кантемир болды) таныстырды. Ресейдің Петр III Бетскойды Ресейге қайтарып, патша сарайлары мен бақ-бақшаларына басшылықты тапсырды. Санкт-Петербургке келген соң, Бетской патшаның әйелімен (және өз қызымен) танысуын жаңартты, оған 1762 жылы Петрді биліктен түсіруге көмектесті. Оның сол қастандықта атсалысқан рөлінен пайда табуға деген үміті зор еді. Екатерина Дашкова өзінің естеліктерінде Бетскойдың "Гвардияны қоздырған мен емес пе едім? Мен халыққа ақша лақтырып берген адам емес пе едім?" Бетской 1764 жылға дейін ешқандай маңызды лауазымға ие болмағанымен, Екатерина оны Императорлық өнер академиясының президенті етіп тағайындады, ол Ресейдің құрылтайшыларының тірегі болды. Екатеринаның ордасындағы оның орнын анықтау оңай емес. Кейбір тарихшылар оның лауазымын "жеке хатшы" деп атайды; басқалары Бетскойды "батшайымның бейресми білім министрі" деп санайды. Ол патшайымның билік етуінің басым бөлігінде патшайымға күнделікті шектеусіз қатынасқа ие болған аздаған адамдардың бірі болды. Оның ұсынысы бойынша Этьен Морис Фальконеге "Бронзалы атты" мүсінін жасау тапсырылды; Жайлық бақ үшін керемет темір қоршауды жобалауға Георг фон Велдтенді жалдаған да ол еді. Бетскойдың ықпалы 1780-ші жылдардың аяғына дейін жалғасты, сонда Екатеринаның ағартушылық идеяларға деген төзімділігі құлдырай бастады және Бетской қартайған шағына байланысты "балалық шаққа қайта оралды" деп жарияланды. Ол тоқсан екі жасында, соқырлығынан көптен бері қиналған шағында қайтыс болды. Бетской ешқашан үйленбеген және өз иелігін Екатеринаның ерекше ықыласына ие болған табиғи қызына қалдырған; ол Одесса қаласын құрған испандық авантюрист Хосе де Рибаспен үйленді.

Білім беру реформасы

1763 жылы Бетской Екатеринаға Коменский, Джон Локк және Руссоның цитаталарымен қапталған Екеуінің жынысы бар жастарды тәрбиелеу туралы ережені ұсынды. Бұл трактатта "жаңа нәсілді" құруға бағытталған мемлекеттік мектеп-интернаттарда екі жынысты ресейлік жастарды оқыту ұсынысы жазылған. Бетской балаларды арнайы емес, жалпы білім беру үшін бірқатар дәлелдерді келтірді: "Біздің пәндерді осы қағидаларға негізделген білім беру арқылы қайта жаңғыртып, біз жаңа азаматтар жасаймыз". Интернат-мектептер Руссоның "оқушыларды оқшаулау олардың ұстаздарына қоғамның азғындығынан қорғайды" деген түсінігіне сәйкес басқа білім беру мекемелеріне қарағанда артықшылықты алуға тиіс еді. Императрица оның ұсынысын мақұлдады және Бецкойді сенімгер ретінде жақсы туған қыздарды оқыту қоғамын құрды. Бұл "Смольный" асыл қыздар институты - Ресейдегі және Еуропадағы алғашқы әйелдер білім ордасы. Смольный Руссоның білім беру туралы идеяларының оқу-жаттығу алаңы болды: қыздар болашақ отбасыларының орталығы ретінде қарастырылды, олар барлық зиянды әсерлерден қорғалды және олардың моральдық тәрбиесіне интеллектуалды білімнен гөрі көбірек мән берілді. Императрица кейбір оқушылармен жеке хат алмасып жүрді, мүмкін ол әйелдер мектебіне орыс қоғамының биік сатысында өзінің орнын қорғау ретінде қараған шығар. Осы оқу орнының студенттеріне Бетской мен Кэтрин "Адам мен азаматтың міндеттері туралы" атты оқулық шығарды. Бұл эсседе оқушының Құдайға және қоғамға қатысты міндеттері ғана емес, сонымен қатар денсаулық, гигиена және басқа да күнделікті мәселелер бойынша практикалық кеңестер де бар еді. 1775 жылы Амстердамда Бетскойдың кең көлемді құралдар мен нұсқаулықтары жинағы жарық көрді. Бұл басылым қайта қаралып, 1789-1791 жылдары екі томдық болып басылды. Бетской өзінің тәрбиелік теориясын жүзеге асыру үшін заңды емес балалар мен жетім балаларды идеалды материал ретінде тапты. Оның ақыл-кеңесінен кейін, алдымен Мәскеуде (1764) және содан кейін Санкт-Петербургте (1770 ж.) екі үлкен үйлер құрылды. Санкт-Петербургтегі Табылған балалар үйі қазіргі Герцен университетінің бастауы болды. Оның саудагерлердің балаларына білім беруді де үгіттегені өте күшті. Бетской "бізде қоғамның тек екі сыныбы бар, я шаруалар, я дворяндар" деген фактіге өкініш білдірді және Мәскеуде коммерциялық мектеп құру арқылы орта тап санасының дамуын ынталандыруға тырысты.