Кіріспе

Сиракузаның тираны (б.з.д. 478 жылы қайтыс болған) Гелон, сондай-ақ Гело (грекше: Γέλων Gelon, жалпы есім: Γέλωνος; б.з.д. 478 жылы қайтыс болған), Диноменнің ұлы, Сицилиядағы Гела және Сиракуза қалаларының грек тираны және Диномендер әулетінің бірінші билеушісі.

Ерте өмір

Гелон – Диноменнің ұлы. Геродоттың сөзінше, Гелонның ата-тегі Эгей теңізіндегі Телос аралынан шыққан және олар Сицилияның оңтүстігіндегі Гела қаласын құрған. Оның кейінгі аталарының бірі, Телин, азаматтық дау-жанжалдан кейін Жер Анасының қасиетті обрядтары арқылы халқын қайта біріктірген делінеді; Геродот Телиннің барлық ұрпақтары, Гелон да оның ішінде, осы культтің жұбыншылары болған деп санайды. Диномен балаларының тағдыры туралы болжам алу үшін оракулге жүгінді, оракул Гелон, Иерон және Трасибулдың үшеуі де тиран болуға тағдырланғанын айтты. Гелон Сицилияның түрлі тирандары арасындағы қақтығыстарда шайқасып, қаһарлы жауынгер ретінде танылды. Оның көрсеткен өнері соншалық, оны ағасы, Геланың тираны Гиппократтың атты әскерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Осы лауазымда ол бірнеше шайқаста, соның ішінде кейін өзі бағындырған Сиракузаға қарсы шайқаста маңызды рөл атқарды.

Билікке көтерілу

Бірақ Гелонның билікке өсуі Сицилияның Сицел тайпасымен Гиблада болған шайқаста Гиппократ қаза тапқаннан кейін ғана басталды. Гиппократтың өлімінен кейін оның ұлдары таққа отырды, бірақ қара халық осы әулеттің билігінен жалықты да көтеріліс жасады. Гелон Гиппократтың ұлдарына билікке келуге көмектесу сылтауымен көтерілісті жаншып жіберді. Бірақ б.з.б. 491 жылы әскердің көмегімен билікті өзіне алды. Оның билігінде Гела, шығыста Наксос, солтүстік-шығыста Занкл және оңтүстікте Камарина сияқты аумақтар болды.

Сиракузаның төрешісі

Гелон келесі бес жыл бойы Гела және оның шығыс Сицилиядағы басқа да аумақтарын бейбіт түрде басқарды. 485 жылға дейін, Сиракуза аристократиясы, Гамори, қарапайым халықтың қаладан қууына ұшырағаннан кейін, Гелонға көмек сұрап келді. Өзінің кеңею мүмкіндігін сезінген Гелон, енді үлкен әскери күшін пайдаланып, Сиракуза қаласын аз немесе ешқандай қарсылықсыз басып алды және қуылған Гамориді қайта орнатты. Гелон енді Сиракузаның жаңа тираны болды және өзінің ағасы Иероны Геланың билеушісі етіп қалдырды. Геродоттың айтуынша, ол Гела халқының жартысын Сиракузаға көшіруге мәжбүрледі. Сол сияқты, Камаринадағы барлық аристократияны да жойды. Ол бұл стратегияны жалғастырды, өйткені жақын орналасқан Евбея және Мегара Гиблеяны (б.з.д. 483) басып алды, әр қаладан аристократияны күшпен шығарып, қалған халқын құлдыққа салды. Геродоттың сөзіне сүйенсек, Гелон ақсүйек отбасында тәрбиеленгендіктен және үнемі ақсүйектермен араласқандықтан, қара халыққа қызығушылық танытпады және "қарапайым халықпен бір үйде тұруын ұнатпады". Гелон билігінде Сиракуза тез өркендеді. Сиракузадағы ауқымды құрылыс жобаларымен қатар, Гелон қуатты жалдамалы әскер құруға да тырысты. Оның әскеріне қабылданған жауынгерлердің көп бөлігі Сицилияның жергілікті тайпаларынан болды. Алайда, кейбіреулері Грекия материгінен шақырылған, олардың көпшілігі бұрын Гелонмен бірге соғысқан болуы мүмкін, олардың жалпы саны шамамен 10 000-ға жетеді деп есептелді. Олардың барлығына Сиракуза азаматтығы берілді. Гелон Геланың батысындағы Акрагас қаласының тираны Теронмен одақтас болды, оның қызы Демаретаға үйленгеннен кейін. 481 жылы Афина елшілері оған Персия әскері мен Ксеркске қарсы соғыста көмек сұрап келді. Гелон егер грек әскерінің немесе флотының қолбасшысы болып тағайындалса, 28 000 сарбаз бен 200 кеме бере алатынын мәлімдеді. Оған екі лауазымнан да бас тартқандықтан, гректерге ешқандай көмек көрсетуден бас тартты. Ол тіпті персиялық патша Ксеркс жеңіске жеткен жағдайда оған сыйлықтар дайындады. Гелон афиналықтарға ұсынған әскерлерінің арасында атты әскер мен жеңіл әскердің көп бөлігі болды, оның ішінде садақшылар мен слінгерлер де бар еді, бұл Гелон билігінде әскери ғылым Афина мен Спартадан жоғары деңгейге жеткенін көрсетеді.

Химера шайқасы

Оның гректерді қолдауға құштар болмауы Сицилияның батыс жағалауында карфагендіктердің тудырған қаупімен байланысты болуы мүмкін. Акрагалық Терон Химера шайқасында Тирилл тиранына жеңіліс сыйға тартып, Сицилияның тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Химераны қайтарып алу үшін күшті одақтас іздеген Терилл көмек сұрап Карфагенге бет бұрды. Карфагендіктер оның өтінішіне қуана жауап берді. Карфагендіктер Сицилиядағы ықпалын және аумағын кеңейтуге ниеттенді, ал бұл мүмкіндік Грекияға парсылардың шапқыны жақындаған тұста пайда болды. Кейбір ғалымдар Ксеркс пен карфагендіктердің байланыста болғанын, Грекияның батыс және шығыс майдандарына, сондай-ақ оның отарларына бір уақытта шабуыл ұйымдастырғанын, осылайша екі майданның бір-біріне көмектесуіне кедергі келтіруді көздегенін айтады. Қай жағдайда болсын, б.з.д. 480 жылы 300 мың сарбазды карфагендік әскер Сицилияның солтүстік жағалауындағы Панормусқа қонды, және олардың басшысы Хамилкар бастауымен Химераға қарай жылжыды. Өзінің одақтасы Терон қауіпте екенін естіген Гелон 50 мың жаяу әскер мен 5 мың атты әскерді Химераға жетектеп келді. Гелонның жасағы жақын орналасқан Селинус қаласынан келген одақтастар ретінде көрсетіп, карфагендік лагерьке кірді. Лагерьке енген соң, тауларда орналасқан Гелонның қалған әскеріне Хамилкардың кемелерін өртеп, сигнал берді. Соңынан болған шайқаста Гелон мен Терон шешуші жеңіске жетті, карфагендіктердің жоғалғандары 150 мыңға бағаланды, оның ішінде Хамилкар да болды. Карфагендік лагерьден жиналған байлық, сондай-ақ Карфагенмен жасалған бейбіт келісімнен түскен 2000 талант күміс Гелонның әскерлері мен одақтастары арасында бөлісті, ал оның үлкен бөлігі Сиракузада жаңа храм салуға жұмсалды. Геродоттың сөзінше, астанасына оралғаннан кейін Гелон Сиракуза халқымен кездесу ұйымдастырып, Гамилкармен болған соғыстағы әрекеттерін және олжаны қалай таратқанын айтты. Егер оның іс-әрекетінде кемшілік тапса, оны өлтіріп, Сиракузаны өздері басқаруға құқылы екенін жеткізді. Сиракуза халқы Гелонды билікте қалдыруға келісіп, ол келесі екі жыл бойы бейбіт өмір сүрді.

Өлім және мұрагерлік

Гелон б.з.д. 478 жылы Сиракузаны жеті жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Оның патшалығының билігі ағасы Иеронға өтті, ол келесі 10 жыл бойы билік құрды. Оның қайтысынан кейін тәжді кімге беру керек деген дау Сиракуза мемлекетінің тарауына әкелді.

Сицилия мен грек тарихына үлес қосудың талдауы

Гелонның грек және, әсіресе, сицилия тарихына қосқан ең маңызды үлесі – Сиракузаны астана ретінде құруы болды, ол қаланы "батыстағы ең ұлы грек қаласы" деңгейіне көтерді. Қаланың орналасқан жері оны осындай рөлге лайықты ететін ең қолайлы орынға айналдырды. Қала аралда орналасқан, ал б.з.д. VI ғасырда салынған мүйіс арқылы материкке қосылған. Қала Грекия материгіне қарай шығысқа бет бұрған және өз портына ие болды. Гелон Сиракузаны жауға тигізбейтін бекініске айналдырды, материктегі Ахрадина бекінісінен теңізге дейін қабырға салды. Сонымен қатар, ол жаулап алған қалалардан бай азаматтарды әкелу арқылы, Сицилияда бұрын-соңды қолданылмаған тәсілмен, қаланың гүлденуіне үлкен үлес қосты. Ол қаланың мәдениетін дамытқан театр салдырды, ал Химера шайқасындағы жеңісінен кейін Афина құдайына арналған әсем ғибадатхана тұрғызды. Бұл жетістіктердің барлығы Сиракуза тарихына көп жылдар бойы әсер етті. Қала Рим және Византия империялары үшін маңызды бекініс болды және бүгінде Сицилия мен Италия үшін зор тарихи маңызы бар орынға айналды. Гелонның тағы бір маңызды үлесі – Карфагендіктерге қарсы Химера шайқасындағы жеңісі. Бұл шайқастың маңыздылығы оқиғаның уақыты мен орнында болды. Егер Гамилькар Гелон мен Теронның үлкен сицилиялық әскерін жеңіске жете алса, ол қаласа бүкіл Сицилия аралын жаулап алуы мүмкін еді. Материктегі грек мемлекеттері парсылармен соғыста болғандықтан, әскер жіберуге шамалары болмас еді. Көптеген тарихшылардың пікірінше, егер парсы және карфагендік әскерлері байланыста болса, Гелонның Химерада жеңілуі парсылар мен карфагендіктердің грек материгіне екі жақтан шабуыл жасауына, тіпті грек өркениетінің құлауына әкелуі мүмкін еді. Бірақ Гелон б.з.д. 480 жылы Гамилькарды жеңіп, Сицилияны келесі жетпіс жылға карфагендіктердің шапқыншылығынан сақтап қалды. Гелонның Химера шайқасындағы жеңісіне байланысты халқы оны жоғары бағалағандығы көрінеді. Бұл құрмет оның есіне салынған әсем мазар мен мемлекеттік қаржыға салынған мүсіннен анық байқалады. Гелонның жаулап алған халықтарға қатыгездікпен қарағанына қарамастан, оның құрметті тиран және жомарт патша ретіндегі беделі уақыттың сынағынан өтті. Оның Сицилияға тигізген ықпалының ең үлкен дәлелі – Гелон қайтыс болғаннан кейін 150 жыл өткен соң Сицилия демократияға айналғанда, Тимолеон тирандық биліктің барлық естелігін жоюға тырысқанда оның мүсініне ешқандай зиян келтірмегендігі болып табылады.