Кіріспе

1570 жылы Абрахам Ортелиус жазған атлас, Блаудың 1635 жылғы Theatrum orbis terrarum, sive, Atlas novus атласы.

Theatrum Orbis Terrarum ("Әлемнің карта театры") – алғашқы нағыз заманауи атлас саналады. Авраам Ортелиус жазған, Гиллис Хофтман ынталандырған және 1570 жылдың 20 мамырында Антверпенде басылған бұл атлас біртекті карта парақтары мен оған сәйкес мәтіндерден тұратын, мысқа басылған арнайы ойылған табақшалармен жасалған кітап болды. Ортелиус атласы кейде XVI ғасыр картографиясының қорытындысы деп аталады. Theatrum Orbis Terrarum (1570) атласының жарық көргені Нидерланд картографиясының алтын ғасырының ресми басталуы деп есептеледі (шамамен 1570-1670 жылдар).

Мазмұны

Атласта Ортелийдің өзі салған карталар дерлік жоқ, бірақ басқа шеберлердің 53 жиынтық картасы, көрсетілген дереккөздерімен бірге болды. Бұрын әртүрлі карталар жиынтықтары тек жеке тапсырыс бойынша, арнайы партия ретінде ғана шығарылатын. Бірақ Ортелиус атласында карталардың бәрі бір стильде және бірдей өлшемде, мыс пластиналардан басылып, континенттер, аймақтар және мемлекеттер бойынша логикалық ретпен орналастырылған. Карталармен қатар, ол артында сипаттамалық түсіндірмелер мен сілтемелер берді. Бұл Батыс Еуропаның әлем туралы барлық білімін бір кітапқа біріктірген алғашқы жағдай еді. Библиографияда, "Catalogus Auctorum" бөлімінде, тек "Theatrum"-да тіркелген 33 картограф ғана емес (ол кезде мұндай әдет болған жоқ), сонымен қатар Ортелиус білген 16 ғасырдың 87 картографы да аталды. Бұл тізім әр латын басылымында өсіп, 1601 жылы кемінде 183 есімге жетті. Дереккөздердің ішінде: әлем картасы үшін Джакомо Гастальдидің (1561) әлем картасы; Диего Гутьеррес жасаған (1562) Атлантикалық жағалаудың портовый жолы, Герард Меркатордың (1569) әлем картасы, одан "Theatrum"-нан туындаған сегіз карта алынған. Еуропа картасы үшін қабырға картасы (1554); Олаус Магнустың Скандинавия картасы Меркатордың (1539) картасынан алынған, ал Азия картасы оның 1567 жылғы Азия картасынан шыққан, ол өз кезегінде Гастальдидің (1559) картасынан шабыттандырылған. Африка картасы үшін де Гастальдиге сілтеме жасалған. Ортелийдің бұл жұмысы – өзі жетілдірген, бір картаға біріктірілген немесе бірнеше картаға бөлінген, бірдей өлшемдегі (шамамен 35 x 50 см фолиолар) ең жақсы карталардың жиынтығы еді. Атаулар мен орналасқан жерлерінің координаттары біркелкіленбеген.

Құрылымы

Барлық басылымдардың құрылымы бірдей болды. Олар бес белгілі құрлықты аллегориялық бейнеленген әйелдер арқылы көрсеткен, Еуропа патшайым ретінде бейнеленген аллегориялық атақ парағымен басталды. Содан кейін Испания және Төмен елдердің патшасы Филипп II-ге сілтеме және Адольф Мекерхтың (Адольф Меткерке) өлеңі келді. 1579 жылдан бастап басылымдарда Филипп Галле салған Ортелийдің портреті, Ортелийдің кіріспесі, ал латын тіліндегі басылымдарда Меркатордың ұсынысы болды. Бұдан кейін библиография (Catalogus Auctorum), көрсеткіш (Index Tabularum), артында мәтіні бар карталар, содан кейін (латын тіліндегі басылымдарда 1579 жылдан бастап) ежелгі замандағы жер-атаулар тізілімі (Nomenclator), трактат, Уэльс ғалымы Хамфри Льюидтің (Humphrey Llwyd) «Мона Друидм аралы» еңбегі, Англзи гербінің үстінде, және соңында «привилегия» мен колофон келді.

Құны

Ақшасы бар орта тап, білім мен ғылымға зор қызығушылық танытқан, сонымен қатар білімді жинақтауға және оның қолайлы көлеміне де қызығушылық танытты. Латын тілін жетік білмейтін сатып алушылар үшін 1572 жылдың соңынан бастап латын нұсқасымен қатар голланд, неміс және француз тілдерінде де басылымдар жарық көрді. Бұл шапшаң табыс Ортелиус Театрумын үнемі кеңейтуге және жақсартуға түрткі болды. 1573 жылы ол "Additamentum Theatri Orbis Terrarum" деген атпен тағы 17 қосымша карта шығарды, соның арқасында карталардың жалпы саны 70-ке жетті. 1598 жылы Ортелиус қайтыс болған кезде, оның жеті түрлі тілде шыққан жиырма бес басылымы болды.