Перси Уайндхэм Льюис: Суретші, жазушы және вортицизмнің негізін қалаушысы

Кіріспе

Ағылшын суретшісі және жазушысы (1882–1957)
Вортицизм суретшісі және авторы

Перси Уиндэм Льюис (18 қараша 1882 – 7 наурыз 1957) – британдық жазушы, суретші және сыншы. Ол өнердегі Вортицизм қозғалысының негізін қалаушылардың бірі және Вортицистердің әдеби журналы – BLAST-тің редакторы болды. Оның романдарының ішінде «Тарр» (1918) және «Адам заманы» трилогиясы бар, ол «Чилдермас» (1928), «Монстр Гай» (1955) және «Зұлымдық мейрамы» (1955) романдарынан тұрады. «Адамның сотталуы» деп аталатын төртінші том оның қайтыс болған кезде аяқталмай қалды. Ол сонымен қатар екі автобиографиялық том жазды: «Жарлау және бомбалау» (1937) және «Кешірімсіз тапсырма: Менің мансабым туралы әңгіме» (1950).

Ерте өмір

Льюис 1882 жылғы 18 қарашада Канаданың Новая Шотландия провинциясындағы әкесінің яхтасында туған деген аңыз бар. Оның ағылшын анасы Энн Стюарт Льюис (қызметтік аты Прикетт) және американдық әкесі Чарльз Эдвард Льюис шамамен 1893 жылы ажырасып, содан кейін 16 жасында Лондон университетінің Слэйд көркемсурет мектебіне түсті, бірақ курсын бітірмей Парижге кетіп қалды. Ол 1900-ші жылдардың көп бөлігін Еуропа бойынша саяхаттап, Парижде өнерді оқыды. Парижде болғанда, ол Анри Бергсонның процестік философия бойынша лекцияларын тыңдады.

Вортизмнің алғашқы жұмыстары мен дамуы (19081915)

1908 жылы Льюис Лондонға көшіп барды, және өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. 1909 жылы ол өзінің алғашқы жұмысын – Бреттаниядағы саяхаттары туралы естеліктерін, Форд Мэдокс Фордтың «The English Review» журналында жариялады. Льюис Камден Таун тобының негізін қалаушы мүшесі болды, бұл оны Блумсбери тобымен, әсіресе Роджер Фрай мен Клайв Беллмен жақын байланысқа әкелді, бірақ ол олармен көп ұзамай қарым-қатынасын үзді. 1912 жылы Льюис өзінің туындыларын екінші постимпрессионистік көрмеде көрсетті: «Афинаның Тимонына» арналған кубофутуристік иллюстрациялар және үш ірі майлы картина. 1912 жылы оған Хеддон көшесіндегі авангардтық кабаре мен түнгі клуб – «Алтын бұзау үңгірі» үшін декоративтік қабырға суретін, төмен түсетін пердені және басқа да эскиздер жасау тапсырылды. 1913-1915 жылдары Льюис бүгінде ең жақсы танылған геометриялық абстракция стилін дамытты, оны оның досы Езра Паунд «Вортизм» деп атады. Льюис кубизмнің берік құрылымын, ол «жанды» емес деп тапқан, футуристік өнердің сергелеуімен, құрылымы болмағанмен үйлестіруге тырысты. Бұл үйлесім заманауилықты өткір сынға алды. Льюис өзінің ерте көркем жұмыстарында Бергсонның процестік философиясының ықпалында болған болуы мүмкін. Кейіннен Бергсонды қатал сынағанмен, Теодор Вайсқа (19 сәуір, 1949) жолдаған хатында ол «оның эволюциялық жүйесін қабылдаудан бастағанын» мойындады. Ницше де маңызды әсер етті. Льюис Роджер Фрайдың «Омега» шеберханасында аз ғана уақыт жұмыс істеді, бірақ Фраймен «Daily Mail Ideal Home Exhibition» үшін қабырға безендірулерін жасау туралы тапсырысқа байланысты дауласып, кетіп қалды, себебі Льюис Фрайдың оны теріс пайдаланғанына сенді. Ол және басқа бірнеше «Омега» суретшілері «Төңкеріс өнер орталығы» деп аталған бәсекелес шеберхана ашты. Орталық төрт ай ғана жұмыс істеді, бірақ ол Вортизм тобын және оның «BLAST» басылымын дүниеге әкелді. «BLAST» журналында Льюис Вортизм эстетикасын манифест арқылы ресми түрде түсіндіріп, оны басқа авангардтық тәжірибелерден ажыратты. Ол сонымен қатар «Жұлдыздардың жауы» атты пьеса жазып, жариялады. Бұл прото-абсурдистік, экспрессионистік драма. Льюис зерттеушісі Мелания Террасас оны Сэмюэл Беккеттің пьесаларына балама ретінде қарастырады.

In 1908, Lewis moved to London, where he would reside for much of his life. In 1909, he published his first work, accounts of his travels in Brittany, in Ford Madox Ford's The English Review. He was a founding member of the Camden Town Group, which brought him into close contact with the Bloomsbury Group, particularly Roger Fry and Clive Bell, with whom he soon fell out. In 1912, Lewis exhibited his work at the second Postimpressionist exhibition: Cubo Futurist illustrations to Timon of Athens and three major oil paintings. In 1912, he was commissioned to produce a decorative mural, a drop curtain, and more designs for The Cave of the Golden Calf, an avant garde cabaret and nightclub on Heddon Street. From 1913 to 1915, Lewis developed the style of geometric abstraction for which he is best known today, which his friend Ezra Pound dubbed "Vorticism". Lewis sought to combine the strong structure of Cubism, which he found was not "alive", with the liveliness of Futurist art, which lacked structure. The combination was a strikingly dramatic critique of modernity. In his early visual works, Lewis may have been influenced by Bergson's process philosophy. Though he was later savagely critical of Bergson, he admitted in a letter to Theodore Weiss (19 April 1949) that he "began by embracing his evolutionary system." Nietzsche was an equally important influence. Lewis had a brief tenure at Roger Fry's Omega Workshops, but left after a quarrel with Fry over a commission to provide wall decorations for the Daily Mail Ideal Home Exhibition, which Lewis believed Fry had misappropriated. He and several other Omega artists started a competing workshop called the Rebel Art Centre. The Centre operated for only four months, but it gave birth to the Vorticist group and its publication, BLAST. In BLAST, Lewis formally expounded the Vorticist aesthetic in a manifesto, distinguishing it from other avant garde practices. He also wrote and published a play, Enemy of the Stars. It is a proto absurdist, Expressionist drama. Lewis scholar Melania Terrazas identifies it as a precursor to the plays of Samuel Beckett.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (19151918)

1915 жылы Вортикистер қозғалысы бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан, қозғалыстың тарауына дейін Ұлыбританиядағы жалғыз көрмесін өткізді. Льюис өзі батыс майданға жіберілді және Корольдік артиллерияда екінші лейтенант болып қызмет етті. Ол уақытының көп бөлігін алдыңғы бақылау бекеттерінде, көріне бос тұрған неміс шебін бақылап, нысаналарды анықтап, Ипрге айнала топталған артиллерия батареяларынан оқ жаудыруды ұйымдастырды. Ол қаушақта қалған жағдайлар мен қатыгез артиллериялық шайқастар туралы жанды әңгімелер айтты. Үшінші Ипр шайқасынан кейін Льюис Канада және Ұлыбритания үкіметтерінің ресми соғыс суретшісі болып тағайындалды. Канадалықтар үшін ол Вими қырқасында салған эскиздерінен "Канадалық окоп" (1918) картинасын жазды. Британдықтар үшін ол өзінің ең танымал туындыларының бірі – "Оққа ұшқан батарея" (1919) картинасын жазды, оның негізінде Ипрдегі жеке тәжірибесі жатты. Льюис 1918 жылы "Мылтықтар" көрмесінде соғыс суреттерін және соғысқа байланысты басқа да суреттерін көрсетті. Соғыстан кейін Вортикистер тобы тарап кетсе де, Льюиске демеушілік көрсеткен Джон Куинн 1917 жылы Нью-Йорктегі Пингвин клубында Вортикистер көрмесін ұйымдастырды. Оның алғашқы романы "Тарр" 1916-17 жылдары "Эгоист" журналында бөлім-бөлім жарияланып, 1918 жылы кітап түрінде басылды. Ол модернизмнің маңызды туындыларының бірі саналады. Кейін Льюис өзінің өмірбаянындағы "Жарылыс және бомбалау" (1937) атты кітабында осы кезеңдегі өмірлік тәжірибесі мен ой-пікірлерін жазды, ол 1926 жылға дейінгі өмірін қамтиды.

Тирос және жазу (1918-1929)

Соғыстан кейін Льюис суретші ретінде мансабын жаңартты және 1921 жылы Лестер галереясында "Тайростар мен портреттер" атты маңызды көрме өткізді. "Тайростар" – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін келген "жаңа дәуірдің" мәдениетін сынап көрсетуге арналған сатирикалық карикатуралар еді. Осы сериядан сақталған жалғыз майлы суреттер – "Овидийді оқу" және "Мистер Уиндэм Льюис – Тайро ретінде". Льюис өзінің екінші журналын, "The Tyro" журналын шығарды, оның тек екі саны жарық көрді. Екінші санында (1922) Льюис өзінің көркемдік эстетикасы туралы маңызды мәлімдеме жасады: "Біздің замандағы бейнелеу өнерінің мақсаты туралы эссе". 1920 жылдардың басында ол өзінің шебер сурет салу өнерін жетілдірді. 1920 жылдардың соңында ол жазуға көбірек назар аударды. Ол тағы бір журнал шығарды – "The Enemy" (1927–1929), оның көп бөлігін өзі жазды және атауындағы сындық позициясын білдірді. 1926 жылдан 1929 жылға дейін жарық көрген журналдар мен басқа да теориялық және сындық еңбектері авангардтан және оның бұрынғы әріптестерінен уысып, жаңа бағытқа бет бұрғанын көрсетеді. Оның пікірінше, олардың жұмысы Батыстағы нағыз революциялық өзгерістерге қарсы тұратын идеологияларды жеткілікті түрде сынай алмады, сондықтан бұл зиянды идеологиялардың құралына айналды. Осы кезеңдегі Льюистің маңызды теориялық және мәдени мәлімдемесі – "Басқару өнері" (1926). "Уақыт және батыс адамы" (1927) – Джеймс Джойс, Гертруда Стайн және Езра Паунд туралы өткір сынды қамтитын, бүгінге дейін оқылатын мәдени және философиялық талқылау. Льюис сонымен қатар Бергсон, Самуэль Александр, Альфред Норт Уайтхед және басқалардың процестік философиясын сынады. 1931 жылға қарай ол ежелгі Египет өнерін ешқандай жағдайда теңестіруге болмайды деп мәлімдеді.

Көркем әдебиет және саяси жазу (19301936)

1907–1911 жылдар аралығында Льюис «Тарр» атты модернистік роман жазды, ол 1914–1915 жылдары қайта қаралып, кеңейтілді және алғаш рет 1916 жылдың сәуірінен 1917 жылдың қарашасына дейін «Эгоист» журналында бөлім-бөлім жарияланды. Америкалық нұсқасы 1918 жылы жарық көрді. 1930 жылы Льюис Лондон әдеби ортасына өткір сатиралық шабуыл жасаған «Құдайдың маймылдары» атты еңбегін жариялады, оның ішінде Ситвелл отбасын карикатуралайтын ұзақ тарау бар. Бірақ Ричард Олдингтон оны Джеймс Джойстің «Улисс» романынан кейінгі ең ұлы туынды деп атады. 1937 жылы Льюис Испания азамат соғысына дейінгі кезеңде өтетін және көптеген адамдар оны өзінің ең жақсы романы деп санайтын «Махаббат үшін кек алу» романын жариялады. Ол Испаниядағы коммунистік қызметке қатысты күшті сын айтады және ағылшын зиялыларын, идеологиялық жақтастары ретінде, жаңылысқандар деп көрсетеді. Ауыр сырқатқа байланысты бірнеше операция жасалса да, ол сыншы және суретші ретінде өте жемісті болды. 1933 жылы «Бір жол әні» атты өлеңдер жинағын және «Жұлдыздардың жауы» романының қайта қаралып жаңартылған нұсқасын шығарды. Осы кезеңдегі маңызды сындық эсселер жинағы: «Өнерсіз адамдар» (1934). Ол Льюистің «Құдайдың маймылдары» романындағы сатиралық тәжірибесін қорғау ниетімен жазылды және «моральдық емес» немесе метафизикалық сатира теориясын ұсынады. Бұл кітап, бағалылығымен, Фолкнерге арналған алғашқы түсініктемелердің бірі және Хемингуэйге арналған танымал эссесімен есте қалады.

Суретке оралу (19361941)

1920-ші және 1930-шы жылдардың басында жазуымен сурет салудан гөрі танымал болғаннан кейін, ол бейнелеу өнеріне қайта оралды, ал 1930 және 1940 жылдардағы суреттері оның ең танымал туындыларының бірі саналады. «Барселонаның тапсырылуы» (1936–37) – Испания Азамат соғысы туралы маңызды мәлімдеме. Ол 1937 жылы Лестер галереясында өткен көрмеге қосылды, онда Льюис суретші ретіндегі беделін қайта жаңартуды үміттенеді. «The Times» газетінде көрмені қолдау туралы хат жарияланғаннан кейін, онда көрмеден бір туындыны ұлттық жинаққа сатып алу туралы өтініш айтылды (Стивен Спендер, В. Х. Ауден, Джеффри Григсон, Ребекка Уэст, Наоми Митчисон, Генри Мур және Эрик Гилл сияқтылар қол қойған), Tate Gallery «Қызыл көрініс» суретін сатып алды. Көрмедегі басқа суреттер сияқты, бұл сурет те сюрреализм мен де Кириконың метафизикалық суреттерінен әсер алған. Льюис сюрреализм идеологиясын қатты сынға алды, бірақ кейбір сюрреалистік өнердің көркемдік ерекшеліктерін бағалады. Осы кезеңде Льюис өзінің ең танымал портреттерін көптеп жасады, олардың ішінде Эдит Ситвеллдің (1923–1936), Т. С. Элиоттың (1938 және 1949) және Езра Паундтың (1939) суреттері бар. Оның 1938 жылы салған Элиот портреті Корольдік академияның іріктеу комиссиясымен жылдық көрмеге қабылданбады, бұл үлкен дау тудырды. Август Джон наразылық білдіріп, отставкаға кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Солтүстік Америка (19411945)

Льюис Екінші дүниежүзілік соғысты АҚШ пен Канадада өткізді. 1941 жылы Торонтода ол жаратылыс, айқышқа шегелену және шомылу тақырыптарына арналған акварельді фантазиялар сериясын жасады. Ол америкалықтардың космополиттік және "тамырсыз" сипатын бағалай бастады, американдық болудың ең үлкен артықшылығы – "жарысқа, кастаға және тамырланған мемлекетке тән барлық нәрседен бас тарту" екенін айтты. Ол афроамерикалықтардың американдық мәдениетке қосқан үлесін жоғары бағалады және Диего Ривера, Давид Альфаро Сикейрос және Хосе Клементе Оросконы "Солтүстік Американың ең үздік суретшілері" деп атады, сондай-ақ "Мексиканың үнді мәдениеті солтүстікке қарайғы үлкен американдық массаға сіңгенде, үнділер оған өнер сыйлайды" деп болжады. "Жазушы және Абсолют" (1952) – Джордж Оруэлл, Жан-Поль Сартр және Андре Мальро сияқты жазушылар туралы эсселер жинағы; және "Өзін-өзі кінәлау" (1954) атты жартылай автобиографиялық роман. BBC Льюиске 1928 жылы жазған "The Childermass" еңбегін аяқтауды тапсырды, ол "The Human Age" деп жарияланды және 1955 жылы BBC үшінші бағдарламасы үшін сахналық қойылымға бейімделді. 1956 жылы Тейт галереясы оның "Уиндэм Льюис және Вортизм" атты ірі көрмесін өткізді, каталогта ол "Вортизм, шын мәнінде, мен белгілі бір кезеңде жеке өзім жасаған және айтқан нәрсе" деп мәлімдеді. Бұл мәлімдеме оның BLAST манифесіне қол қойған Уильям Робертстің "Вортекс кітапшалары" сериясын тудырды.

Жеке өмір

1918 жылдан 1921 жылға дейін Льюис Айрис Барримен бірге өмір сүрді, екеуінің екі баласы болды. Ол оларға аз қамқорлық жасаған делінеді. 1930 жылы Льюис Глэдис Энн Хоскинсқа (1900–1979), Фроанна деп танымал болған Глэдис Энн Хоскинсқа үйленді. Олар үйленер алдында 10 жыл бірге өмір сүрді және балалары болмады. Льюис Фроаннаны жасырып өмір сүрді, оның көптеген достары оның бар екенін білмеді. Льюис әйеліне қызғанышпен қарап, оның жастығы мен сұлулығына қатты қамқорлық жасады. Фроанна күйеуінің қаржылық қиындықтары мен жиі ауыруларына шыдамдылық танытып, оған қамқорлық жасады. Ол Льюистің ең нәзік және жақын портреттерінің, сондай-ақ оның көркем әдебиетіндегі кейбір кейіпкерлердің үлгісі болды. Оның ертерек, тұлғасыз портреттері, тек сыртқы келбетке ғана назар аударатын, Фроаннаның портреттері оның ішкі әлеміне қызығушылық танытады. "Англосаксония: жұмыс істейтін лига" (1941) еңбегінде Льюис фашизмді бұрын қолдағандығы туралы ойларын былай жеткізді: «Фашизмді түсінгеннен кейін, ол коммунизмден де суық сезім тудырды. Соңғысы, кемінде, бастапқыда, көмексіздерге көмектесу және әлемді адал және ақылға қонымды орынға айналдыру туралы ой білдірді. Ол адам мен оның азаптарынан басталады. Ал фашизм қан төгілуді мақтайды және адамның өзін қасқыр үлгісінде ұстауы керек деп уағыздайды». 2007 жылдың қараша айында "Рэгби" мектебінде оның өліміне 50 жыл толуына орай оның туындыларының көрмесі өтті. 2008 жылы Лондонның Ұлттық портрет галереясы оның портреттерінің ірі ретроспективасын ұйымдастырды. Екі жыл өткен соң, Мадридтегі (Испания) Fundación Juan March-та өткен үлкен көрмеде (Wyndham Lewis 1882–1957) Льюис суреттері мен эскиздерінің толық жинағы қойылды. Том Лаббок атап өткендей, бұл «Британия ешқашан жинап шыға алмаған көрме» болды. 2010 жылы Оксфорд әлемдік классикасы Скотт В. Клейн (Wake Forest университеті) редакциялаған 1928 жылғы "Тарр" мәтінінің сындық басылымын жариялады. Дьюк университетінің Нэшер өнер мұражайы 2010 жылдың 30 қыркүйегінен 2011 жылдың 2 қаңтарына дейін «Вортикистер: Лондон мен Нью-Йорктегі бүлікші суретшілер, 1914–18» атты көрме өткізді. Содан кейін көрме Венециядағы Пегги Гуггенхайм жинағына (2011 жылдың 29 қаңтары – 15 мамыры: «I Vorticisti: Artisti ribelli a Londra e New York, 1914–1918») және Tate Britain-ге «Вортикистер: Заманауи әлемге манифест» деген атпен 2011 жылдың 14 маусымы мен 4 қыркүйегі аралығында барды. Льюис туындыларының бірнеше оқулары 2007 жылы жарық көрген "The Enemy Speaks" аудиокнигасы CD-сінде жинақталған. Онда "One Way Song" және "The Apes of God" шығармаларынан үзінділер, сондай-ақ "When John Bull Laughs" (1938), "A Crisis of Thought" (1947) және "The Essential Purposes of Art" (1951) радио сөздері бар. Лондонның Кенсингтон ауданындағы Льюис тұрған үйдің қабырғасында көк тақта орнатылған. Мекенжайы: 61 Palace Gardens Terrace.

From 1918 to 1921, Lewis lived with Iris Barry, with whom he had two children. He is said to have shown little affection for them. In 1930, Lewis married Gladys Anne Hoskins (1900–1979), who was affectionately known as Froanna. They lived together for 10 years before marrying and never had children. Lewis kept Froanna in the background, and many of his friends were unaware of her existence. It seems that Lewis was extraordinarily jealous and protective of his wife, owing to her youth and beauty. Froanna was patient and caring toward her husband through financial troubles and his frequent illnesses. She was the model for some of Lewis's more tender and intimate portraits as well as a number of characters in his fiction. In contrast to his earlier, impersonal portraits, which are purely concerned with external appearance, the portraits of Froanna show a preoccupation with her inner life. In Anglosaxony: A League that Works (1941), Lewis reflected on his earlier support for fascism:<blockquote>Fascism – once I understood it – left me colder than communism. The latter at least pretended, at the start, to have something to do with helping the helpless and making the world a more decent and sensible place. It does start from the human being and his suffering. Whereas fascism glorifies bloodshed and preaches that man should model himself upon the wolf. Rugby School hosted an exhibition of his works in November 2007 to commemorate the 50th anniversary of his death. The National Portrait Gallery in London held a major retrospective of his portraits in 2008. Two years later, held at the Fundación Juan March (Madrid, Spain), a large exhibition (Wyndham Lewis 1882–1957) featured a comprehensive collection of Lewis's paintings and drawings. As Tom Lubbock pointed out, it was "the retrospective that Britain has never managed to get together.". In 2010, Oxford World Classics published a critical edition of the 1928 text of Tarr, edited by Scott W. Klein of Wake Forest University. The Nasher Museum of Art at Duke University held an exhibition entitled "The Vorticists: Rebel Artists in London and New York, 1914–18" from 30 September 2010 through 2 January 2011. The exhibition then travelled to the Peggy Guggenheim Collection, Venice (29 January – 15 May 2011: "I Vorticisti: Artisti ribellia a Londra e New York, 1914–1918") and then to Tate Britain under the title "The Vorticists: Manifesto for a Modern World" between 14 June and 4 September 2011. Several readings by Lewis are collected on The Enemy Speaks, an audiobook CD published in 2007 and featuring extracts from "One Way Song" and The Apes of God, as well as radio talks titled "When John Bull Laughs" (1938), "A Crisis of Thought" (1947) and "The Essential Purposes of Art" (1951). A blue plaque now stands on the house in Kensington, London, where Lewis lived, No. 61 Palace Gardens Terrace.

Сыни қабылдау

Джордж Оруэлл "Жақсы жаман кітаптар" атты эссесінде Льюисті өнерге құрылмай, тек ойлы жазушы ретінде көрсетеді. Оруэлл былай деп жазды: "Уиндэм Льюистің аталатын "роман"дарына ондаған қалыпты жазушыларды шығаруға жететін талант сыйған. Дегенмен, осы кітаптардың біреуін бастап соңына дейін оқу өте қиын. Тіпті [1921 жылғы мелодрама] "If Winter Comes" сияқты кітапта бар болатын, анықталмайтын бір қасиет, бір түпкілікті әдеби құнар оларда жоқ." 1932 жылы Уолтер Сикерт Льюиске телеграмма жіберіп, оның Ребекка Уэсттің қарындашпен салған портреті оны "осы және кез келген дәуірдегі ең ұлы суретші" екенін көрсеткенін айтты.

Антисемитизм

Көп жылдар бойы Льюис романдары еврейлерді сатирикалық және жағымсыз бейнелегені үшін сынға ұшырады. "Тарр" романы 1928 жылы қайта жөнделіп, қайта басылды, онда жаңа еврей кейіпкері дуэльдің өтуіне кепілдік береді. Бұл Батысқа қарсы болжамды сионистік қастандықтың аллегориялық бейнесі ретінде түсіндірілді. Оның "Құдайдың маймылдары" атты әдеби сатирасы да осылай түсіндірілді, себебі кейіпкерлердің көп бөлігі еврейлер еді, оның ішінде модернист автор және редактор Джулиус Ратнер де бар. Ол антисемиттік стереотиптерді тарихи әдеби тұлғалар – Джон Родкер және Джеймс Джойс есімдерімен біріктіретін сурет. Осы түсіндірулердің негізгі ерекшелігі – Льюис өз қастандық теорияларын жасырып, маңызсыз қылғаны болды. Бірақ Энтони Джулиус еңбегінің "Т. С. Элиот, антисемитизм және әдеби форма" (1995) жарық көргеннен кейін, Льюис антисемитизмі "көбінесе маңызсыз" деп сипатталды және бұл көзқарас енді қабылданылмайды.