Кіріспе
Британдық модернистік өнер қозғалысы 1914 жылы құрылды. Вортизм – 1914 жылы жазушы және суретші Уиндэм Льюис құрған лондондық модернистік өнер қозғалысы. Бұл қозғалыс ішінара кубизммен шабыттанды және «Blast» журналында Вортизм манифесті жарияланған кезде көпшілікке таныстырылды. Көркем бейнелеу өнерінің дәстүрлі формалары геометриялық стильге басымдық беріліп, қабылдана қойған жоқ, ол қатаң абстракцияға ұмтылды. Льюис авангардтық суретшілердің әртүрлі тобының дарындылығын толыққанды пайдалана алмады; алайда, Вортизм қысқа ғана уақытқа Маринеттидің футуризміне және Роджер Фрайдың «Омега» шеберханаларының пост-импрессионизміне қарсы қызықты араласу мен көркемдік жауап ретінде танылды. Вортизм суреттері «заманауи өмірді» айқын сызықтар мен қатал түстердің жиынтығы ретінде бейнеледі, көрерменнің назарын туалдың ортасына аударады, ал Вортизм мүсіншілігі «тікелей қашау» арқылы энергия мен қарқындылықты тудырды.
Vorticism was a London based modernist art movement formed in 1914 by the writer and artist Wyndham Lewis. The movement was partially inspired by Cubism and was introduced to the public by means of the publication of the Vorticist manifesto in Blast magazine. Familiar forms of representational art were rejected in favour of a geometric style that tended towards a hard edged abstraction. Lewis proved unable to harness the talents of his disparate group of avant garde artists; however, for a brief period Vorticism proved to be an exciting intervention and an artistic riposte to Marinetti's Futurism and the post impressionism of Roger Fry's Omega Workshops. Vorticist paintings emphasised 'modern life' as an array of bold lines and harsh colours drawing the viewer's eye into the centre of the canvas and vorticist sculpture created energy and intensity through 'direct carving'.
Вортицизмнің прелюдиясы
1913 жылдың жазында Роджер Фрай, Дункан Грант және Ванесса Белл бірлесіп богемалық Лондонның ортасында, Фицровияда «Омега» шеберханаларын ашты. Фрай көбірек абстрактілі өнер мен дизайнның жақтаушысы болды, ал студия, галерея және сауда орындығы оған осы көзқарасқа ұқсас суретшілерді – Уиндхэм Льюис, Фредерик Этчелс, Катберт Гамильтон және Эдвард Уодсворт сияқтыларды жұмысқа алып, қолдау көрсетуге мүмкіндік берді. Льюис өткен жылы «Одақтас суретшілер салонында» үлкен, дерлік абстрактілі «Кермезе» (қазір жоғалған) туындысын көрсеткен, сондай-ақ сол жылы американдық мүсінші Джейкоб Эпштейнмен бірге мадам Стриндбергтің танымал кабаре-театры «Алтын бұқаның үңкірінің» безендіру жұмыстарын атқарды. Льюис және оның «Омега» шеберханасының әріптестері Этчелс, Гамильтон және Уодсворт сол жылы Брайттонда Эпштейн мен Дэвид Бомбергпен бірге көрме ұйымдастырды. Льюис көрменің «Кубистік бөлмесін» ұйымдастырды және көрменің кіріспе мәтінін жазды, онда ол көрсетілген абстракцияның әртүрлі бағыттарын біріктіруге тырысты: «Бұл суретшілер бір-бірімен байланысты емес, бірақ ағылшын өнерінің тыныш және беделді архипелагында ерекше, бірақ экзотикалық емес арал құрайды».
Көтерілісші суретшілер
Роджер Фраймен болған дау Льюистің Омега шеберханасынан кетіп, қарсылас ұйым құруға себеп болды. Льюистің суретші досы Кейт Лехмир қаржылаған Ребельдік өнер орталығы 1914 жылдың наурыз айында 38-ші Грейт Ормонд көшесінде ашылды. Бұл Льюис айналасындағылардың өнері мен идеяларын таныстыру платформасы болуы тиіс еді, ал лекциялар сериясында Льюис досы, ақын Езра Паунд, романист Форд Мадокс Хуффер (кейін Форд Мадокс Форд) және итальяндық «футурист» Филиппо Томасо Маринетти сөз сөйледі. Маринетти 1910 жылдан бері Лондонда белгілі және қоздыратын тұлға болды, ал Льюис оның «футурист» манифесті негізінде өнер қозғалысын қалай құрғанын көрді. Лондондағы жаңалыққа толы немесе таң қалдыратын әр нәрсе – тіпті ағылшын кубистерінің жұмыстары да – «футуристік» деп сипатталатын болды. Маринетти мен ағылшын футуристі К.Р.В. Невинсон «Жанды ағылшын өнері» манифестін жариялап, Ребельдік өнер орталығын мекенжай ретінде көрсеткенде, бұл орталықты басып алу әрекеті сияқты көрінді. Бірнеше аптадан кейін Льюис «The Spectator» газетінде «Вортицистер манифестін» – ағылшын абстрактілік өнер қозғалысын жариялап, жарнама берді. Манифестте бұл қозғалыс «кубизм мен экспрессионизмге параллель» екені және жарнамада уәделенгендей, «импрессионизм мен футуризмге соққы беретіні» айтылды.
Вортицизмді ойлап табу
Езра Паунд 1914 жылдың басында модернистік поэзия мен өнерге қатысты «ворон» (vortex) тұжырымдамасын енгізді. Мысалы, Лондонды интеллектуалдық және көркемдік белсенділіктің «ворон» (vortex) ретінде қарастыруға болады. Дегенмен, Паунд үшін бұл одан да нақтырақ – болғасын, түсініксіз мағынаға ие еді: «[Ворон] – энергия кеңістікті кесіп өтіп, оған форма беретін, қазіргі хаоста бұрыштар мен геометриялық сызықтардың үлгісін қалыптастыратын циклонның нүктесі». Льюис «Вортизмді» бүлікші суретшілердің жекелігін қабылдауға жеткілікті беймәлім, сонымен қатар қызықты біріктіруші ұран ретінде көріп, үміттенді. Льюистің Вортизм манифесі жаңа әдеби және өнер журналында – BLAST жариялануға тиіс болды. Иронияға орай, журналдың атауын бұрын «Vital English Art» манифесінен кейін жат атанған Невинсон ұсынған еді. Француз мүсіншісі, суретшісі және анархист Анри Гаудье Бржеска 1913 жылдың шілдесінде Езра Паундпен кездесіп, олардың «Жаңа мүсіншілік» туралы идеялары Вортизм мүсіншілігінің теориясына дамыды. 1913 жылы «кубистік туындыларға» бет бұрған екі суретші – Хелен Сондерс және Джессика Дисмор бүлікшілерге қосылды. Ер адамдар оларды жоғары бағаламаса да, Бриджит Пеппин Сондерстің «күшті және күтпеген түстердің үйлесімсіздігі» Льюистің кейінірек күшті түстерді қолдануына әсер еткен болуы мүмкін дейді. Тағы бір дамып келе жатқан «ағылшын кубисті» – Уильям Робертс болды, ол батыл, үйлеспейтін түстерді жиі қолданды. Кейін ол Льюистің «Дін» және «Бейнелеушілер» атты екі картинаны «Төңкеріс» өнер орталығында ілу үшін қарызға алғанын еске алды.
БЛАСТ
Ребел арт орталығының қызметі қысқа болғанымен, «Вортизм» 1914 жылдың шілдесінде жарық көрген «Бласт: Ұлы ағылшын құйынының шолуы» журналының бірінші санында жарияланған ағылшын және американ мәдениетінің көптеген қадірлі ұстанымдарын батыл (және әзілді) «жарылысқа» ұшыратып, жарқын типографиясы арқылы ұзақ өмір сүруге қол жеткізді. BLAST 1914 жылдың 15 шілдесінде Лондонның Сент-Джеймс ауданындағы Dieudonné қонақ үйінде «құмарлы тойлық кешкі ас» кезінде таныстырылды. Журналды негізінен Льюис жазған, сонымен қатар Форд Мадокс Хьюфер мен Ребекка Уэсттің кең мақалалары, Пундтың өлеңдері, Гаудиер Брзеска мен Уодсворттың мақалалары, Льюис, Уодсворт, Эчелс, Робертс, Эпштейн, Гаудиер Брзеска және Гамильтонның суреттерінің көшірмелері де кірді. Манифестке он бір адам «қол қойған» болып көрінеді. Льюис, Паунд және Гаудиер Брзеска жобаның интеллектуалды ортасында болды, бірақ Робертстің кейінгі пікірлері топтың көпшілігі манифест жарияланғанға дейін оның мазмұнымен таныс болмағанын көрсетеді. Джейкоб Эпштейннің беделі соншалықты жоғары болғандықтан, оны манифестке қол қоюшы ретінде тарту мүмкін болмады, ал Дэвид Бомберг Льюистің жұмысы BLAST-те жарияланса, сотқа шағымданатыны туралы ескертіп, Шеніл галереясында жеке көрмесі арқылы тәуелсіздігін анық көрсетті, сондай-ақ шілде айында оның үлкен абстрактілі суреті «Mud Bath» кіреберістің үстінде көрнекті орын алды.
Вортицистік көрменің
БЛАСТ журналының жарық көрген уақыты ең қолайсыз кезеңге тап келді, өйткені 1914 жылдың тамызында Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады. Ұлттық және халықаралық дағдарыс кезінде авангардтық өнерге қызығушылық азаяр еді; алайда, келесі жылы Нью-Бонд көшесіндегі Доре галереясында «Вортицизм көрмесі» өтті. Дисморр, Эчелс, Гаудье Бржеска, Льюис, Робертс, Сондерс және Уодсворт авторлығындағы қырық тоғыз «Вортицизм» туындысы қатаң шекаралы, аса боялған, дерлік абстрактілі туындылар жасауға деген бейілділікті көрсетті. Бәлкім, керісінше (немесе салыстыру үшін) Льюис Бомберг пен Невинсон сияқты басқа суретшілерді де қатысуға шақырды. Льюис каталогқа жазған алғы сөзінде: «Вортицизм» дегеніміз (а) Пикассоның талғамды бейтараптығына қарсы ӘРЕКЕТТІЛІК, (б) натуралистке таңылған жаман әңгімелі сипатқа қарсы МАҢЫЗДЫЛЫҚ, (с) имитациялық кинематографияға, футуристердің құштарлығы мен гистериясына қарсы ЕРІКТЕГІ ҚОЗҒАЛЫС пен ӘРЕКЕТТІЛІК (ақыл-ой энергиясы сияқты)» деп түсіндірді. Көрмеге баспасөз көбінесе немқұрайлы қарады, ал пайда болған рецензиялардың көпшілігі жағымсыз болды.
БЛАСТ: Соғыс нөмірі
Көрме ашылуға аздай қалғанда Лондонға Гаудье Бжесканың Францияда окоптарда қаза тапқаны туралы жаңалық жетті. BLAST журналының екінші санындағы "Хабарлама" соғыс, әсіресе соғыс салдарынан және редактордың басылым шығу тиіс уақытта және одан бұрын ауруға шалдыққандығынан басылымның кешіккені түсіндірілді. Бұл кешігу суретшіге арналған соңғы сәтке қосылған құрметті мүмкін етті. BLAST №1-мен салыстырғанда, бұл өндіріс көлемі азайтылды – алғашқы нөмірдің 158 бетіне қарағанда 102 бет, және қара-ақ «жол блок» иллюстрациялары қарапайым болды. Алайда, BLAST №1-мен салыстырғанда, бұл «бірлігі бар Вортицизм эстетикасын» ұсынудың артықшылығы болды. Джессика Дисморр және Дороти Шекспир (Эзра Паундтың әйелі) Джейкоб Крамер және Невинсонды қоса алғанда, сәл кеңейтілген суретшілер қатарына қосылды. Льюис бұл жолы риторикасын сақтықпен қолданды – оқырмандарының алдында патриот емес деп есептелмеуге тырысты. Табиғи түрде, ол Вортицизм мен BLAST-тің болашағына қатысты оң көзқарас ұстауға тырысты; алайда, бір жыл ішінде суретшілердің көпшілігі қарулы күштерге шақырылды немесе ерікті болып тіркелді: Льюис – Корольдік гарнизон артиллериясы; Робертс – Корольдік дала артиллериясы; Уодсворт – Ұлыбритания Әскери-теңіз барлау қызметі; Бомберг – Корольдік инженерлер; Дисморр – Ерікті әуе жасағы; және Сондерс – үкіметтік кеңседе жұмыс істеді.
Пингвиндер клубының виртуалистері
Езра Паунд 1915 жылдан бастап Уиндэм Льюистің туындыларын Нью-Йорктегі белгілі заңгер және өнер коллекционері Джон Куиннмен бірге жақтады. Паундтың ұсыныстарына сүйене отырып, Нью-Йорк Вортицист көрмесі Льюистің қырық алты туындысының негізінде құрылды – олардың кейбіреулері бұрыннан Куинннің коллекциясында болған. Сонымен қатар, Этчеллс, Робертс, Дизморр, Соундерс және Уодсуорттың туындылары да қосылды. Көрме Нью-Йорктегі суретшілер басқаратын "Пингвин" клубында өтуге тиіс болды. Паунд туындыларды Атлантика арқылы тасымалдауды ұйымдастырды, ал Куинн көрменің барлық шығындарын өз мойнына алды. Куинн бұрыннан сатып алуға ниеттенген туындыларды іріктеп алған, бірақ көрмеден кейін, ешқандай туынды сатылмағандықтан, ол ірілеу жұмыстардың көп бөлігін сатып алды.
Соғыс суретшілері
Көтерілісші суретшілердің әрекеттегі қызметте шығармашылықпен айналысуға мүмкіндігі шамалы болды. Дегенмен, Уодсворт күтпегендей, негізінен Бристоль мен Ливерпульде екі мыңнан астам кемеге жатқан жасырын бояудың (камуфляж) бақылауын жүзеге асыру арқылы өнерге деген қызығушылығын қанағаттандыра алды. Соғыстың соңына қарай журналист Пол Коноди, сол кезде Канада соғыс ескерткіштері қорының өнер жөніндегі кеңесшісі (бұрын Вортизмге ашық қарсы болған адам), Льюис, Уодсворт, Невинсон, Бомберг, Робертс, Пол Нэш және Бомбергке Канаданың соғыс кезеңіндегі оқиғаларын бейнелейтін монументалды картиналар жасауды тапсырды. Бұл картиналар Оттавадағы жоспарланған ескерткіш залға арналмақ болды. Суретшілерге тек "нақты бейнелейтін" туындылар ғана қабылданатыны ескертілді, тіпті Бомбергтің "Sappers at Work" атты алғашқы нұсқасы "тынышсыз кубистік" болды деген сылтаумен қабылданбады. Бұл шектеулерге қарамастан, керемет картиналар өте модернистік сезімді қалпында сақталды және соғысқа дейінгі авангардтық тәжірибелерден мол шабыт алды.
X топ
Соғыстан кейінгі жылдары суретшілерге демеушілік табу және туындыларын сату қиын болды. Дегенмен, Льюис, Уодсворт, Робертс және Аткинсонның бәрі 1920 жылдардың басына қарай жеке көрмелер өткізді – әр суретші модернизм мен ықтимал, көбірек сатылатын таныс суреттер арасында өз жолын іздеді. Льюис 1920 жылы Мансард галереясында тағы бір топтық көрме ұйымдастырды, онда он суретшіні «X тобы» деген ту етіп біріктірді. Бірақ, енді суретшілердің жұмыстарын біріктіруге тырысу азая түсті, Льюис «соңғы он жылда Еуропаның түкпір-түкпірінде суретшілер жасаған тәжірибелерді оңайлықпен тастауға болмайды» деген сенімінен өзге. Көрмедегі стильдердің алуан түрлілігін айтсақ, Льюис төрт автопортретін көрсетті, ал Робертс өзінің дамып келе жатқан «кубистік» стилінде төрт радикалды туындысын ұсынды. X тобының алты суретшісі бұрын «Вортицист» тобында болған – Дисморр, Эчелс, Гамильтон, Льюис, Робертс және Уодсворт, ал оларға мүсінші Фрэнк Добсон, суретші Чарльз Гиннер, американдық графикалық дизайнер Эдвард Макнайт Кауффер және суретші Джон Тернбулл қосылды. Көрме көбінесе «ерлік рухты қайта жандандыруға» тырысқан сәтсіздік ретінде қарастырылды.
Мұра
Соғыстың салдарынан туған жағдай және суретшілердің одан кейінгі жұмылдырылуы көптеген ірі Vorticist картиналарының жоғалуына себеп болды. Бриджид Пеппин жазған әңгімеде Хелен Сондерстің қарындасы Вортицизм стиліндегі май бояумен азық-түлік қоймасының еденін жапқандығы және ол "[толық тозуға дейін] киіліп" – картиналарға деген құрметсіздіктің бір көрнекті мысалы ретінде айтылады. Джон Куинн 1927 жылы қайтыс болғанда, оның Vorticist туындыларының жинағы аукционға сатылып, қазіргі таңда іздеуге келмейтін сатып алушыларға тарады, болжам бойынша Америкада. 1974 жылы Ричард Корк "1915 жылғы Vorticist көрмесінде толық мүшелер көрсеткен қырық тоғыз туындының отыз сегізі қазір жоқ" деп жазды. ХХ ғасырдың ортасында Ұлыбританияда абстрактілі өнердің қайта жандануына қарамастан, Вортизмнің үлесі Тейт галереясының Джон Ротенштейн мен Уильям Робертс арасындағы дау баспасөзде жарияланғанға дейін көбінесе ұмытылды. Ротенштейннің 1956 жылғы Тейт галереясындағы "Уиндэм Льюис және Вортизм" көрмесі, шындығында, Льюиске арналған ретроспективті көрме болды, онда Вортицизм туындылары өте аз болды. "Басқа вортицистер" тақырыбы астында Бомберг, Робертс, Уодсворт, Невинсон, Добсон, Крамердің туындыларын қосу, сонымен қатар Льюистің "Вортицизм, шын мәнінде, мен жеке өзім белгілі бір кезеңде жасаған және айтқан нәрсе" деген мәлімдемесі Робертсті ашуландырды, өйткені ол және басқалар Льюиске қарапайым шәкірттер ретінде ұсынылып отырғандай көрінді. Робертстің 1956 және 1958 жылдар аралығында жариялаған бес "Vorticist памфлеті" негізгі туындылардың жетіспеуіне байланысты қиындыққа тап болды, бірақ ол өзіндік басылымдарға, оның ішінде оның абстрактілі туындыларының алғашқы зерттеулеріне әкелді. 1969 жылы d'Offay Couper галереясының "Англиядағы абстрактілі өнер 1913–1914" көрмесі кең ауқымды шолу ұсынды. Бес жыл өткен соң, Ричард Корк ұйымдастырған "Вортизм және оның жақтастары" көрмесі Лондонның Хейвард галереясында өткізіліп, картиналар, суреттер, мүсіндер (Эпштейннің 1913–15 жылғы "Rock Drill" реконструкциясы қоса алғанда), Омега шеберханасының артефактілері, фотосуреттер, журналдар, каталогтар, хаттар және карикатураларды мұқият жинады. Корк сонымен қатар фотограф Элвин Лэнгдон Коберннің 1917 жылғы жиырма бес "Вортографы" мен 1918 жылы Лондонның Камера клубында алғаш рет көрсетілген туындыларын қосты.
Соңғы көрмелері
Соңғы кезде, 2004 жылы Лондон мен Манчестерде «Болашақты жардыру! : Британиядағы Vorticism 1910–1920» көрмесі Vorticism мен Futurism арасындағы байланыстарды зерттеді. Ал 2010–11 жылдары «Вортикисттер: Жаңа әлемнің манифесті» атты ірі көрме Vorticism туындыларын Италияға алғаш рет, ал Америкаға 1917 жылдан бері алғаш рет алып келді, сондай-ақ Лондонда да көрсетілді. Көрменің кураторлары Марк Антлифф пен Вивьен Грин бұрын жоғалған кейбір туындыларды (мысалы, Хелен Сондерстің үш картинасын) тауып, көрмеге қосты.