Кіріспе
Венгрияның негізгі заңы Венгрияның негізгі заңы (Magyarország alaptörvénye), елдің конституциясы, парламенттің 2011 жылғы 18 сәуірде қабылдады, бір аптадан кейін президент жариялады және 2012 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Бұл Венгрияның демократиялық негізде және еркін сайлаудан кейін қабылданған алғашқы конституциясы. Бұл құжат 1949 жылғы Конституцияның орнын басып, алғаш рет 1949 жылы 20 тамызда Венгрия Халық Республикасы құрылған кезде қабылданған және 1989 жылы 23 қазанда едәуір өзгертілген. 1949 жылғы Конституция Венгрияның алғашқы тұрақты жазбаша конституциясы болды және ол ауыстырылғанға дейін Венгрия коммунизм аяқталғаннан кейін мүлдем жаңа конституциясыз бұрынғы Шығыс блогының жалғыз елі болды. 2011 жылғы конституция отандық және шетелдік дау-дамайға ұшырады. Сыншылар бұл заңның оппозиция мен қоғамның жеткілікті үлесісіз қабылданғанын, ол биліктегі Фидес партиясының идеологиясын көрсетеді және оны билік басында бекітеді, ол Венгрияның ерекше дінге құлшыныс танытпағанына қарамастан, консервативті христиан дүниетанымына негізделген және ол бұрын тәуелсіз болған институттарды қысқартып, саясаттастырады. Жарғыны қабылдаған үкімет мұндай мәлімдемелерді жоққа шығарып, оны заңды түрде бекіткенін және халықтың еркін білдіретінін айтады.
The Fundamental Law of Hungary (Magyarország alaptörvénye), the country's constitution, was adopted by parliament on 18 April 2011, promulgated by the president a week later and entered into force on 1 January 2012. It is Hungary's first constitution adopted within a democratic framework and following free elections. The document succeeded the 1949 Constitution, originally adopted at the creation of the Hungarian People's Republic on 20 August 1949 and heavily amended on 23 October 1989. The 1949 Constitution was Hungary's first permanent written constitution and, until it was replaced, Hungary was the only former Eastern Bloc nation without an entirely new constitution after the end of communism. Both domestically and abroad, the 2011 constitution has been the subject of controversy. Among the claims critics make are that it was adopted without sufficient input from the opposition and society at large, that it reflects the ideology of the ruling Fidesz party, and enshrines it in office, that it is rooted in a conservative Christian worldview despite Hungary not being a particularly devout country, and that it curtails and politicizes previously independent institutions. The government that enacted the charter has dismissed such assertions, saying it was enshrined lawfully and reflects the popular will.
Мазмұны
Негізгі заң төмендегідей бөлімдер мен баптарға бөлінеді. Бөлім және мақалалар (ө) Тақырыптық салалар (ө) Ескертпелер Ұлттық мойындау (өреше) Құрылтай21 мақала (А U) Елдің атауы, астанасы, ресми тілі, рәміздері және т.б. Бостандық және жауапкершілік Азаматтардың құқықтары мен міндеттерін қамтитын 31 бап (I XXXI) Мемлекет Мемлекет қасиеттерін қамтитын 54 бап 1 7 Ұлттық жиналыс 8 Ұлттық референдумдар 9 14 Республика Президенті15 22 Үкімет23 Автономиялы реттеуші органдар24 Конституциялық сот25 28 Соттар29 Прокуратура қызметі30 Негізгі құқықтар жөніндегі комиссар31 35 Жергілікті үкімет36 44 Мемлекеттік қаржы45 Венгрия қорғаныс күштері46 Полиция және ұлттық қауіпсіздік қызметі47 Әскери операцияларға қатысу туралы шешімдер48 54 Арнайы құқықтық актілерҰлттық дағдарыс жағдайына, төтенше жағдайға, алдын алу қорғанысының жағдайына, күтпеген шабуылға және қауіпті жағдайға қатысты ережелерЖабылу және әртүрлі ережелер
Шолу
Әлеуметтік және қаржылық жағынан консервативті деп сипатталған конституция бірқатар өзгерістерді бастайды. Мемлекеттік қарызды жалпы ішкі өнімнің 50%-дан төмен деңгейге жеткізу үшін (қаулы қабылданған кезде 80%-дан жоғары болған), Конституциялық соттың бюджет және салық мәселелеріне қатысты өкілеттіктері қарыз 50%-дан төмен болғанға дейін шектеледі. Егер бюджет бекітілмесе, Президентке Парламентті таратуға рұқсат етіледі, ал ашық қызметтері мен меншік құрылымдары бар компанияларға ғана мемлекеттік келісімшарттар бойынша сауда-саттық жасауға рұқсат етіледі. Венгрия Ұлттық Банкінің басшысының өкілеттігі де шектеулі, ал салық және зейнетақы заңдарын өзгерту үштен екі көпшілік дауыспен қабылданады. Бір жынысты жұптар заңды түрде өздерінің серіктестіктерін тіркей алады, бірақ неке бір ер адам мен бір әйелдің арасындағы неке деп анықталады. Дискриминацияны тыйым салуда жас немесе жыныстық қатынас туралы айтылмаған, ал конституция зорлық-зомбылық қылмыстары үшін өмір бойына бас бостандығынан айыруды шартсыз жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл ереже прокурорларға да қатысты, бірақ Бас прокурор мен Венгрияның ең жоғары сотының басшысы Курияны алып тастайды. Елдің атауы "Мажар Республикасы" дегеннен "Мажарстан" деп өзгертіледі, бірақ ел республика болып қалады. Азаматтық кодекс де жоқ еді; адвокаттар Corpus Iuris Hungarici-мен жұмыс істеді. Конституциялық күш алған заңдардың арасында 1848 жылғы революция кезінде қабылданған либералды заңдар сериясы; 1867 жылғы XII Статут (Ausgleich-ті қабылдады); және 1869 жылғы IV Статут сияқты конституционализмге қосымша кепілдіктер, атқарушы билікті және сот билігін бөліп; немесе 1870 жылдан кейінгі жергілікті өзін-өзі басқаруды және мемлекеттік басқаруды реттейтін заңдар. Венгрия Совет Республикасының пайда болуынан кейін Революциялық басқару кеңесі 1919 жылы 2 сәуірде уақытша конституцияны қабылдады, ол кеңес стилідегі саяси жүйені қамтамасыз етті. 23 маусымда Достасқан кеңестердің ұлттық ассамблеясы Венгрияның алғашқы жарғысы сияқты конституциясын қабылдады. Алайда, бұл режим екі айдан кейін құлатылды және Венгрия өзінің тарихи, 1918 жылға дейінгі жазба конституциясына оралды.
1949 жылғы Конституция
1949 жылдың тамызында Венгрияның жұмысшы халық партиясы елді толық бақылауға алған кезде 1936 жылғы Кеңес Конституциясына негізделген конституция қабылданды, партияның жетекші рөлі құжатта бекітілген. Оның негізгі белгілері 1989 жылға дейін сақталды, бірақ бірқатар маңызды түзетулер енгізілді, соның ішінде 1972 жылы Венгрияны социалистік мемлекет деп жариялады. Конституция кейбір негізгі құқықтарға кепілдік бергенмен, олардың қолданылу аясы оларды социалистік қоғамның мүдделеріне сәйкес жүзеге асыру керек деген ережелермен шектелген. 1989 жылы коммунистік режим аяқталғаннан кейін заң шығарушы орган конституцияға жүзге жуық өзгерістерді мақұлдады, бұл құжаттың коммунистік сипатын жойды. Венгрия қазір "буржуазиялық демократия мен демократиялық социализмнің құндылықтарын" құрметтейтін азаматтық демократиялық және конституциялық республика ретінде анықталды. Оппозиция 1990 жылы өткен еркін сайлауда жеңіске жеткеннен кейін демократиялық социализм мен жоспарлы экономикаға қатысты сөздерді тастап кетті. Келесі екі онжылдықта жаңа конституция бойынша жоспарлар орындалмады.
Жазу процесі
2010 жылы Фидестің басшылығымен жаңа үкімет жаңа конституцияны әзірлеу процесін бастады. Конституцияны әзірлеу үшін парламенттік комитет құрылды, онда барлық бес парламенттік партияның өкілдері болды; жоба Еуропалық парламенттің сол кездегі мүшесі Йозеф Сажердің iPad-інде жасалды. Консультация барлық азаматтарға пікірлерін сұрату үшін жіберілген сауалнамаларды қамтиды; шамамен 917 000 немесе 11% қайтарылды. Кейін респонденттердің келісімі бойынша ережелер енгізілген немесе алынып тасталған; мысалы, кәмелетке толмағандарға дауыс беру құқығын беру туралы ұсыныс азаматтардың наразылығын білдіргеннен кейін тоқтатылды. Келесі сәуірдің 18-інде Парламент конституцияны қажетті үштен екі көпшілікпен 26244 дауыспен мақұлдады, Фидес және олардың христиандық демократиялық коалициялық серіктестері жақтап, Йоббик қарсы болды. Венгрияның Социалистік партиясы және саясат өзгеше болуы мүмкін (LMP) билік басындағы партияның мәселелерде келісімге келгісі келмеуін және олардың нәтижелерін өзгерте алмауын айтып, жобалау процесіне де, дауыс беруге де бойкот жасады. 25 сәуірде президент Пал Шмитт бұл құжатқа қол қойды және ол 2012 жылдың бірінші күні күшіне енді. Бұл заң Венгрияның Еуропалық Одақ Кеңесіне алты айлық төрағалық етуінің ортасында қабылданды. Кейбір тарихшылар мен Венгрияның еврей қауымының басшысы сынға алған преамбуланың бір бөлімі - 1944 жылы наурыз айында нацистік Германия басып алғаннан кейін ел тәуелсіздігін жоғалтты деген мәлімдеме. Олар бұл ереже Холокост аясында яһудилерді жою лагерлеріне жер аударылғанда мемлекет жауапты емес екенін және бұл болашақтағы реституция талаптарына әсер етуі мүмкін екенін білдіреді деп мәлімдеді. Тарихшы Геза Есенцкий 1944 жылы наурыз айында шетелдік басқыншылықтан Венгрияның егемендігін жоғалтуды жоққа шығаруға болмайтын тарихи факт деп атап, бұл үзіндіге қатысты сын-пікірлерді қатаң түрде қабылдамады. Ол Германияның Венгрия саясатына тікелей араласуын, мысалы, министрлер кабинетінің мүшелерін және неміске қарсы саясаткерлерді тұтқындауын атап өтті. Социалистік көшбасшы Аттила Местерхази "Фидестің партиялық конституциясы" деп атаған нәрсені айыптап, келесі сайлаудан кейін конституцияны "ұлттық консенсус негізінде" өзгертуге уәде берді. Венгрияның және Конституциялық соттың бұрынғы президенті Ласло Сольём соттың шектелуіне және жарғыны қабылдаған "жалпы парламенттік дау-дамайға" сыншы болып табылады. 2012 жылдың жаңа жылынан кейінгі күні үкімет конституцияның күшіне енуін атап өту үшін Венгрияның мемлекеттік опера театрында салтанатты мереке өткізді. Сыртта Андрасси út-те ондаған мың адам бұл оқиғаға наразылық білдірді, қарсыластары конституция демократияға қауіп төндіреді деп айыптайды. Демонстрацияларға әртүрлі азаматтық топтар мен оппозициялық партиялардың өкілдері, соның ішінде социалистер де қатысты. Конституцияны жасауға көмектескен Fidesz депутаты Гергели Гуляс сыншыларға жауап ретінде ол Венгриядағы өмірдің құқықтық базасын жақсартатынын айтты.
Халықаралық реакциялар
Венеция комиссиясы мен Венгрияның Хельсинки комитеті кардиналдық актілер туралы ережеге алаңдаушылық білдірді; оппозициялық партиялар бұл болашақ үкіметтерді Фидестің іс-әрекеттеріне байланыстыра алады деп мәлімдеді, бірақ актілер туралы талқылауға қатысуға уәде берді. Халықаралық рақымшылық ұйымы бұл құжаттың "халықаралық және еуропалық адам құқықтары стандарттарын бұзады" деп санайды, ол ұрық қорғау, неке және өмір бойына бас бостандығынан айыру туралы ережелерді және жыныстық бейімділікті кемсітушілікке қарсы ережеге жатқызбайтынын атап өтті. Солшыл және либералды мүшелері Еуропалық парламентте бұл азаматтардың құқықтарын қорғауға мүмкіндік бермейді және заңнамалық тепе-теңдіктерді азайтады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун үкімет конституцияға қатысты мәселелерді шешуі керек деп ұсынды. Көршілес Словакияда, онда мажарлар азшылықты құрайтын, кем дегенде үш партия, соның ішінде басқарушы Словакияның Демократиялық және Христиандық Одағы, шетелдегі этникалық мажарларға белгілі бір құқықтар беретін, соның ішінде қос азаматтықты алу құқығы мен сайлау құқығы бар, деген ескертулер туралы алаңдаушылық білдірді. Словакияның Сыртқы істер министрлігі кез келген елдің Словакия Конституциясын, оның егемендігін немесе оның азаматтарының құқықтарын бұзуына қарсы болатынын мәлімдеді. Оған жауап ретінде Сыртқы істер министрі Янош Мартоньи словак әріптесін конституцияның экстратериториалды әсері жоқ деп сендірді.
2013 жылғы өзгерістер
2013 жылдың наурызында Парламент конституцияны төртінші рет 265 11 дауыспен өзгертті, Фидес, христиан-демократтар және үш тәуелсіз адам дауыс берді, ал социалистер дауыс беруге бойкот жасады; 33 адам дауыс беруден бас тартты. Кейіннен президент Янош Адер өзінің заңды міндеті мен ұлттық бірлікті сақтау қажеттігін атап, түзетуді заңға қол қойды. Он бес беттік түзетуде бірнеше аспекті қарастырылған. Ол 2011 жылғы конституция күшіне енгенге дейін қабылданған Конституциялық соттың шешімдерін күшінен айырады, бірақ олардың құқықтық әсерін сақтауға мүмкіндік береді. Ол Курияның президентіне және бас прокурорға заңдарды конституциялық тексеруді бастау өкілеттігін береді. Конституциялық сотқа конституцияның өзін процедуралық негізде тексеруге билік бергенмен, ол соттың парламенттің үштен екі көпшілігі қабылдаған заңды жоя алмайтынын анықтайды. Судьялар мен прокурорлар жалпы зейнетке шығу жасына қарай зейнетке шығуға міндетті, бірақ бұл жас белгіленбейді; Курия басшысы мен бас прокурор бұл талаптан босатылады. Бұл түзету діни еркіндікті қамтамасыз етеді және шіркеу заңдарына қатысты конституциялық шағымдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Ол жеке адамның қоғамдастығын нысанаға алған жек көрушілік сөздері үшін азаматтық сотқа жүгінуге мүмкіндік береді және коммунизмді айыптайды деп жариялайды. Бұл шара бойынша мемлекеттік субсидиямен білім алған студенттер бітіргеннен кейін біраз уақыт Венгрияда жұмыс істеуге немесе оқу шығындарын мемлекетке өтеуге міндетті. Ол тек қана мемлекеттік БАҚ-қа жалпы және Еуропалық сайлау алдында саяси жарнамаларды таратуға рұқсат береді. Дәстүрлі отбасының маңыздылығы атап өтіледі, ал билік иелері белгілі бір қоғамдық орындарда өмір сүруге тыйым салуға құқылы, бірақ баспанасыздық заңсыз емес. Бұрын сайлау алдында сайлаушыларды тіркеу туралы ұсыныс Конституциялық сот бұған дейін күшін жойғаннан кейін енгізілген жоқ. Бұл түзету Венгрияда да, шетелде де сынға ұшырады. Социалистік партияның басшылығы бұл шараны Конституциялық соттың өкілеттігін шектеу әрекеті деп атады, ал партия мүшелері демократия үшін аза тұту белгісі ретінде Венгрия Парламенті ғимаратының терезелеріне қара тулар іліп қойды. LMP үкіметті "конституциялық құндылықтарды бұзуда" деп айыптады, ал бұрынғы премьер-министр Ференц Гюрчани, шағын Демократиялық коалицияның басшысы, соттың артықшылықтарының азаюына назар аударды. Ал дауыс беру күні бірнеше жүз адам келді. Еуропалық комиссияның төрағасы Жозе Мануэль Баррозу мен Еуропа Кеңесінің Бас хатшысы Торбьёрн Ягланд заңның үстемдігіне әсері туралы алаңдаушылық білдірді, ал Еуропалық одақтың белгілі саясаткерлері, соның ішінде Верхофштадт пен Мартин Шульц, одан да қатаң сын айтты. Ол Конституциялық соттың өкілеттігі шектелді деп жоққа шығарып, сыншыларға түзетудің қалай демократиялық емес екенін түсіндіруге шақырды, ал оның партиясы жаңа конституцияны бұрынғыдан ажырату үшін бұл шара қажет екенін түсіндірді. Заңға түзетулер енгізілгеннен кейін Джагланд үкіметтің халықаралық сынға қарсы әрекетін мақтады.