Кіріспе

Француз әдеби әкияттері Мадам д'Ольной жазған Принцесса Белль Этоль - Мадам д'Ольной жазған француз әдеби әкияттері. Оның аңызы Джованни Франческо Страпароланың "Провиноның патшасы Анцилотто" деген кітабынан шыққан. Ол Арн Томпсон 707 типті судың билеуі, ән салған алма және сөйлейтін құс деп саналады.

Қысқаша мазмұны

Бір патшайым кедейлікке ұшырап, өзі мен үш қызының күндерін көру үшін соустарды сатумен айналысты. Бірде бір қарт әйел оларға келіп, жақсы тамақ беріп берулерін өтінді. Олар солай істеді, ал әйел, жұлдыз болғандықтан, келесі жолы олар бір нәрсені ойламай қаласа, ол орындалады деп уәде берді. Көп уақыт бойы олар қызды ойламастан тілек айта алмады, бірақ бір күні патша келіп қалды. Үлкен қызы Руссетт егер патшаның адмиралына үйленсе, оның барлық кемелеріне желкендер жасайтынын айтты; екіншісі, Брунетт, егер патшаның ағасына үйленсе, ол оған қаланы толтыруға жеткілікті тігін жасайтынын айтты; үшіншісі, Блондин, егер патшаға үйленсе, оған екі ұл мен қызды әкелетінін айтты, олардың мойындарында алтын шынжырлары және маңдайларында жұлдыздары болады, ал асыл тастар шаштарынан түседі. Бір сүйіктісі олардың сөздерін патшаға қайталады, патша әйел бауырларын шақырады, көп ұзамай некелер жасалды. Алтын табақтарда қызмет еткен тамаша той тойға түсіп, әйелдер оның қарт әйелден екенін түсінді. Руссеттің үйінен кеткенде ыдыстарды жасырып тастаған, бірақ ол келгенде ыдыстар қыш құмыраға айналған. Патшаның шешесі ұлдарының осындай қарапайым әйелдерге үйленгенін естігенде, қатты ашуланды. Руссе апаларына қызғанышпен қарады. Брунет ұл туып, қайтыс болды. Блондин екі ұл мен бір қызға дүниеге келді, ал патшайым мен Руссетте олардың орнына үш күшеяқ жасады. Олар балаларды, соның ішінде Брунетті де алып, оларды үй қызметшісіне берді, ол оларды өлтіруге ұялды, бірақ оларды қайыққа салып, оларды біреу тапса, олардың асырауын төлейтін алқалармен. Патшайым анасына қайтарылды. Жұлдыздар қайықты қарақшылар кемесінің қасына түсіп кеткенше күзетіп тұрды. Капитан оларды баласыз әйеліне алып келді. Олар балалардың шашынан асыл тастар құлап түскенін байқағанда, капитан пираттық ісінен бас тартты, өйткені олсыз ол бай болар еді. Олар қызға Белль Этоиль ("Көрікті жұлдыз" деген французша мағынаны білдіреді); оның ағасы Петит Солей ("Күше Күн"); оның кіші інісі Херекс ("Бақытты") және тізбек пен жұлдыз жоқ, бірақ өзінің туыстарына қарағанда әдемі болған туысы Шери ("Сүйікті") деген есімдерді берді. Бел Этуил мен Шери өскен сайын бір-біріне ғашық болды, бірақ өздерін бауыр деп санай отырып, қатты өкініп қалды. Бір күні ол қарақшы мен оның әйелі сөйлесіп жатқанын естіп, олардың қайдан келгенін біледі. Ол ағалары мен туысына айтты, олар да қарақшыға және оның әйеліне кетуді қалайтындарын айтты. Қарақшы оларды қалуға шақырды, бірақ Херу оларды өздерінің туылғанына тым қатты таңғалатынына сендірді. Олар керемет кемемен жолға шығады. Олар әкесі патшаның сарайына жеткенде, патша оларға таңғалды. Олар тек қана тұруға үй сұрады. Патша ана бұл кісілердің немерелері екенін түсінді. Ол оларды суға батыра алмаған қызметші қызды жіберді, ал әйел Белль Этоильге би суын қажет ететінін айтты, бұл оны ешқашан қартаймайтындай етіп сақтайды. Ол бұл оқиғаны айтып берді де, Шери бірден өз еркіне қарсы жолға шықты. Ол бір бұлақ тауып, бір көгершінді суға батып бара жатқан жерден құтқарып алды. Ол билеген суды қазып алуға шұңқыр қазған әр түрлі жануарларды орнатқан, және Шери онымен бірге қайтып келді. Ол көгершінді босатып жібергенде, ол қатты ашуланып, қашып кетті. Қызметші қыз әнші алма туралы әңгіме айтып қайтып келді де, Шери тағы да жолға шықты. Бұл жолы оқыған бейтаныс оны алмаға бағыттады, жараланған көгершінге көмектесу арқылы ол оны күзеткен айдаһар туралы білімді алды, және оны айналар қорқытып, алмамен қайтып келді. Қызметші қыз бәрін білетін кішкентай жасыл құстың ертегісімен оралды. Бел Этоль бұған қатты қайғырады, өйткені ол ата-анасының кім екенін және қайдан келгенін білуі мүмкін екенін түсінді. Шери қайтадан жолға шықты, бірақ құсқа жақындап қалғанда, жартастан қақпа ашылып, ол залга құлап түсіп, тасқа айналды. Бел Этоль оның жоқтығынан болған қайғыдан ауырып қалды, ал Петит Солей Шериді іздеуге шықты, бірақ дәл сол тағдырға ұшырады, содан кейін Херекс те солай істеді. Бел Этуил оларды қуып барып, көгершінді қардан құтқарып алды. Ол оған құс тұрған таудың басына шықпауға кеңес берді, бірақ оның астында ән айтып, оны төменге түсіру керек. Ол солай істеді, құс оған бауырларын және басқа тұтқындарды қалай босату керектігін айтты. Осы арада патша анасы патшаны Блондинмен некелесуді тоқтатып, қайтадан үйленуге көндірді. Руссетт патшаны Блондинді тойға шақыруға көндірді. Патша төрт баланы шақырып, олардың келуін күтіп отырған бір мырзаны қалдыр�...

Мұра

Жазушы және драматург Джеймс Планшедің айтуынша, ол бірнеше мадам д'Олной ертегілерін сахнаға бейімдеген, бұл ертегі Антуан Галландтың "Кадтесіне қызғанған әпкелер" романына ерекше ұқсастықтар бар. Ол сондай-ақ ағылшын сахнасына бейімделгенде, ертегі Принц Шеридің Принц Чери және Принцесса Белль Этоильдің Принцесса Фейр Стар деп аталғанын байқады.

Талдау

Аарн Томпсон Утер индексі бойынша бұл әңгіме ATU 707 типінде, "Үш алтын бала" немесе француз тіліндегі көздерде L'Oiseau de Vérité ("Ақиқат құсы") деп саналады.

Тарату

Француз дереккөздерінде ертегі туралы 35 нұсқасы бар (XX ғасырдың аяғына дейін). XIX ғасырдағы Франсис Грунз аталмыш аңызды Бретань мен Лотарингияда да кездестіруге болатынын айтқан. Ғалым Гейл Милиннің осыған ұқсас бағасы 19-ғасырдағы Бретон фольклорында ертегі түрі bien attesté ("жақсы куәландырылған") деп мәлімдеді.

Нұсқалар

Франсуа Мари Лузель Бриттаниядан жинаған Les trois filles du boulanger, немесе L'eau qui danse, le pomme qui chante et l'oiseau de la verité ("Бейкердің үш қызы, билеген су, ән шырқаған алма және ақиқат құсы") Plouaret және Les Deux Fréres et la Soeur ("Екі аға мен олардың әпкесі"), христиан дәстүрінің әсері күшті болған ертегі. Ол сондай-ақ Лориенттен алынған нұсқаның қысқаша мазмұнын ұсынды: патша соғысқа аттанады, ал әйелі екі ұл мен қызға дүниеге келеді. Ана патша баласы жазған хатты алмастырып, балаларды суға тастап, әйелін өлтіруді бұйырады. Балаларды ұйқыдан құтқаратын диірменші мен оның әйелі, оларды өсіріп, жақсы өмір сүреді, өйткені әр түнде бауырластардың жазғырығының астында ақша қалтасы пайда болады. Бірнеше жылдан кейін олар өздерінің туған ата-аналарын іздеп, "pomme qui chante, l'eau qui danse et l'oiseau qui parle" орналасқан қамалға келеді. Олар сарайға жету үшін зираттан өтулері керек, онда оған өсек жасағандарды жұлдыз өлтіреді. Ағалар сәтсіз, бірақ әдепті әрекет етіп, аруақтан қабірдегі барлық адамдарды қайта тірілту үшін таяқ алады. Олар әкесі патшаны табады, бірақ анасын құтқару үшін тым кеш келеді. Жан Франсуа Бладе Гаскониядан шыққан нұсқасын "La mer qui chante, la pomme qui danse et l'oisillon qui dit tout" ("Песенді теңіз, билеген алма және бәрін айтып беретін кішкентай құс") деген атпен жазды. Бұл ертегі Долопатос пен "Лебедьдің салт аттысы" циклынан "қолдарының терісі мен бұлшық еттерінің арасында" алтын шынжырлармен туған ғажайып балалардың мотивін сақтайды. Француз тіліндегі басқа нұсқалар: Анри Пурраттың "Жырлайтын бұтақ, шындық құсы және жастық шақтың суы" ("La branche qui chante, l'oiseau de vérité et l'eau qui rend verdeur de vie"); Луи Морен жинаған Троядан шыққан "L'oiseau qui dit tout"; Ариеж аймағынан шыққан "L'Eau qui danse, la pomme qui chante et l'oiseau de toutes les vérités" ("Бейлеп жатқан су, ән шырқаған алма және барлық ақиқаттардың құсы") атты ертегі; Поитудан шыққан "Les trois lingêres" атты нұсқасы, Рене Мари Лавэку; Лимодан шыққан нұсқасы (La Belle Étoile), Ж. Пладис; және итальян шекарасына жақын Франко-Соппельден шыққан нұсқасы (L'oiseau qui parle), Джеймс Брюэн Эндрюс. Эммануэль Косквин Лотреньден L'oiseau de vérité ("Ақиқат құсы") атты нұсқасын жинады, бұл француз академиясы әңгімені атау үшін қолданатын атау. Пауль Себильо (Belle Étoile) жинаған Жоғарғы Бретаниядан шыққан аңыз әдеттегі сюжеттен ерекшеленеді: балалар әлі де аналарымен бірге тұрады, ал өздері керемет заттарды іздеуге талпындырылады. Себильо бүкіл Бретаньнен нұсқаларды жинауды жалғастырды: Динаннан Les Trois Merveilles ("Үш ғажайып"). Прованс, Франция, Генри Карной жинаған (L'Arbre qui chante, l'Oiseau qui parle et l'Eau d'or, немесе "Жырлайтын ағаш, сөйлейтін құс және алтын су") нұсқасында кіші қызы, ханшайым, саяхатта кездесетін қартты құтқарып, оған заттарды қалай алуға кеңес береді және ол сиқырланған жас болып шығады. Оның кеңейтілген нұсқасы, шамамен романдық ұзындығы, бретондық көзден жиналып, Габриэль Милин мен Амабель Эммануэль Труд француз тіліне аударды, оны L'Oiseau de Vérité (Бретон: Labous ar wirionez) деп атады. Бұл ертегі үш бөлімнен тұрады, ол үш бөліктен тұратын патшаның ұлы мен шаруаның әйелі туралы әңгімелейді. Екінші бөлімде ғажайып балалар - үштікті еркек, олардың әрқайсысының иығында бір белгісі бар: садақ, найзаның ұшы және семсер. Ең жас ханзадаға көмектесетін кейіпкер - сиқырланған ханшайым, оның құс анасының пайғамбарлығына сәйкес, ең жас ұлына (әңгіменің батыры) үйленеді. Бреттон тіліндегі Le Fureteur breton (fr) басылымында жарияланған тағы бір нұсқада үшінші тігінші әпкесі ханзадаға үйленгісі келеді және үйлену күнінде егіздерді, иығында fleur de lis белгісі бар ұл мен қызды дүниеге әкелетінін айтады. Шарль Джойстен Дофинеден екі нұсқаны жинады: L'oiseau de vérité ("Ақиқат құсы") және La pomme d'or, l'oiseau des quatre vérités et l'eau qui fait revenir les morts ("Алтын алма, төрт шындық құсы және өлгендерді қайтарып әкелетін су").