Ақ тау шайқасы (1620) – Оттыз жылдық соғыстың бастапқы кезеңіндегі маңызды шайқас. Богемия көтерілісін жеңіп, Габсбургтардың 300 жылдық үстемдігін орнатты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1620 жылы Отыз жылдық соғыстың шайқасы
1620 battle of the Thirty Years' War
Ақ тау шайқасы (; Schlacht am Weißen Berg) – Отыз жылдық соғыстың бастапқы кезеңдеріндегі маңызды шайқас. Ол Богемия көтерілісінің жеңілісіне әкеліп, Габсбургтердің келесі үш жүз жылға билігін бекітті. Шайқас 1620 жылдың 8 қарашасында өтті. Ангальттың Кристианы басқарған 21 000 богемиялық және жалдамалы әскер, Фердинанд II, Киелі Рим императорының біріккен әскерлері – Буккой графы Чарльз Бонавентур де Лонгвеваль және кейіннен Тилли графы Иоганн Церклас басқарған неміс католик лигасы тарапынан 23 000 әскермен жеңілді. Бұл шайқас Праганың жанындағы Била-Хора ("Ақ тау") маңында болды. Богемиялықтардың шығыны ауыр болмады, бірақ олардың рухы құлдырады және императорлық әскерлер келесі күні Праганы басып алды.
The Battle of White Mountain (; Schlacht am Weißen Berg) was an important battle in the early stages of the Thirty Years' War. It led to the defeat of the Bohemian Revolt and ensured Habsburg control for the next three hundred years. It was fought on 8 November 1620. An army of 21,000 Bohemians and mercenaries under Christian of Anhalt was defeated by 23,000 men of the combined armies of Ferdinand II, Holy Roman Emperor, led by Charles Bonaventure de Longueval, Count of Bucquoy, and the German Catholic League led by Johann Tserclaes, later Count of Tilly, at Bílá Hora ("White Mountain") near Prague. Bohemian casualties were not severe but their morale collapsed and Imperial forces occupied Prague the next day.
Кіріспе
XVII ғасырдың басында Богемияның көптеген иеліктері, негізінен католиктердің Киелі Рим империясының билігінде болғанымен, ірі протестант халқына ие болды және оларға түрлі дәрежедегі діни және саяси тәуелсіздік беретін құқықтар мен қорғаулар берілді. 1617 жылы император Матиас денсаулығы нашарлағанда, оның туысы Фердинанд – шын ниетті католик және Контрреформацияның жақтаушысы – Киелі Рим императоры және Богемия королі болып мұрагері ретінде тағайындалды. Бұл көптеген богемиялық протестанттардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды, олар тек өз мүліктерін ғана емес, сонымен қатар көптеген иеліктер империямен қарым-қатынасын реттейтін жеке конституцияларға ие болған және патшаның жергілікті басшылар тарапынан сайлануымен қамтамасыз етілген дәстүрлі жартылай тәуелсіздіктерін де жоғалтудан қорқып, қорқынышқа толы болды. Фердинанд (Матиас 1619 жылы қайтыс болғаннан кейін император Фердинанд II атанды) протестантизмді империяға қарсы күш деп қарады және католик дініне өтуді ынталандыра отырып, Богемияға абсолюттік билік орнатуды қалады. Ол сондай-ақ, бірнеше онжылдық бұрын Реформация басталғанда протестанттар тартып алған шіркеу мүліктерін қайтарып алуға ниеттенді. Протестанттарды ерекше ашуландырған нәрсе – 1609 жылы император Рудольф II-нің Богемияда діни тәуелсіздікті қамтамасыз еткен Патшалық жарлығының бұзылуы болды. 1618 жылдың мамыр айында осы және басқа да мәселелер бойынша наразылықтарын білдіру үшін богемиялық дворяндардың тобы Прагадағы патша сарайында императордың өкілдерімен кездесті; кездесу екі өкіл мен олардың хатшысының жоғары терезеден лақтырылып, ауыр жарақат алуымен аяқталды. Бұл оқиға, үшінші Прага төңкерілісі ретінде белгілі болды, Богемия көтерілісін бастады. 1619 жылдың қараша айында көптеген көтерілісшілер сияқты кальвинист болған Палатин курфюрстігі Фредерик V Богемиялық сайлаушылар тарапынан Богемия королі ретінде таңдалды.
In the early 17th century most of the Bohemian estates, although under the dominion of the predominantly Catholic Holy Roman Empire, had large Protestant populations, and had been granted rights and protections allowing them varying degrees of religious and political freedom. In 1617, as the health of Emperor Matthias deteriorated, his cousin Ferdinand – a devout Catholic and proponent of the Counter Reformation – was named his successor as Holy Roman Emperor and King of Bohemia. This led to deep consternation among many Bohemian Protestants, who feared not only the loss of their properties, but also of their traditional semi autonomy, under which many of the estates had separate, individual constitutions governing their relationship with the Empire, and where the king was elected by the local leaders. Ferdinand (who would become Emperor Ferdinand II following Matthias' death in 1619) saw Protestantism as inimical to the Empire, and wanted to impose absolutist rule on Bohemia while encouraging conversion to the Catholic faith. He also hoped to reclaim church properties which had been seized by Protestants at the start of the Reformation decades earlier. Particularly galling to Protestants were perceived violations of Emperor Rudolf II's 1609 Letter of Majesty, which had ensured religious freedom throughout Bohemia. In May 1618, wanting to air their grievances over this and other issues, a group of Bohemian noblemen met representatives of the Emperor at the royal castle in Prague; the meeting ended with two of the representatives and their scribe being thrown out a high window and seriously injured. This incident, known as the Third Defenestration of Prague, triggered the Bohemian Revolt. In November 1619, Elector Palatine Frederick V, who like many of the rebels was a Calvinist, was chosen as King of Bohemia by the Bohemian Electorate.
Шайқас
1620 жылы Фердинанд II император ретінде нығалып, Богемияны жаулап алуға және бүлікшілерді жазалауға кірісті. Фредерик патша және оның әскери қолбасшысы Ангальт ханзадасы Кристиан 30 000 сарбаздан тұратын протестант әскерін ұйымдастырды; Фердинанд оған 25 000 сарбаздан тұратын күшпен қарсы қойды, олардың көпшілігі тәжірибелі әскерлер еді, католик испандық фламанд ақсүйекі, фельдмаршал Тиллидің шебер басшылығымен. Тиллидің әскері екі сәтті әскери қолбасшыны – Тиллидің өзін және болашақ генерал Валленштейнді қатарына қосу арқасында үлкен артықшылыққа ие болды. Тиллидің әскері екі топтан тұрды: Буккой графы Шарль Бонавентур де Лонгвеваль басқаратын императорлық әскерлер және Тиллинің тікелей басшылығындағы Германия католик лигасының сарбаздары. Сол кездегі барлық әскерлер көптеген жалдамалы сарбаздарды пайдаланды, соның ішінде кейбір анықтамалар бойынша Тиллидің өзі де жалдамалы болған. Католик лигасының ресми бақылаушысы ретінде болашақ «заманауи философияның әкесі» Рене Декарт қызмет етті. Батыс Богемияның көп бөлігін бағындырғаннан кейін, императорлық әскер көтерілісшілердің қолында болған Богемия астанасы Прагаға бет бұрды. Богемиялықтар қорғаныс позицияларын құру арқылы оларды тоқтатуға тырысты, бірақ императорлық әскер оларды оңай айналып өтті. Ангальттық Кристиан өз әскерін жылдамдықпен Прагаға жеткізіп, императорлық әскерден озуға ұмтылды. Осылайша ол «Ақ таудың» тиімді орнына ие болды, бірақ қорғаныс құрылыстарын салуға уақыты жетпеді. Екі тараптың да шайқасқа түсуге ықыласы аз болды. Алдыңғы апталардағы сәтсіздіктерден кейін Ангальттық Кристианның әскері 15 000 сарбазға дейін азайды, жеңіске жету мүмкіндігі аз еді; екі тараптағы жалдамалы сарбаздарға бірнеше айдан бері жалақы төленбеген; және қыс жақындағандықтан суық, ылғалды ауа-райы жауынгерлік жағдайды нашарлатты. 8 қарашада протестанттық қанатты тексеру үшін шағын императорлық күш жіберілді. Богемиялықтардың алға жылжуына жауап ретінде олар шегінді. Тилли дереу күшейтетін күш жіберіп, богемиялық қанаттың құлауына себеп болды. Ангальт жағдайды түзету үшін ұлы Кристиан II басқаратын жаяу және атты әскерді жіберді. Атты әскер императорлық жаяу әскерге шабуыл жасап, елеулі шығын келтірді, бірақ Тилли өзінің атты әскерімен қарсы шабуыл жасап, богемиялық атты әскерді шегінуге мәжбүр етті. Императорлық әскерге жақындап келе жатқан богемиялық жаяу әскері атты әскердің шегінгенін көрді, содан кейін олар да кері шегінді, бірақ бұрын алыс қашықтықтан бір рет оқ атты. Императорлық атты әскердің шағын тобы протестант әскерін айналып, оларды майданның ортасына итермеледі. Богемия әскерінің рухы құлдырады, ал олардың әскерлері бірінен соң бірі шегіне бастады, көптегені тіпті шайқасқа қатыспады. Тилли және оның императорлық атты әскерлері 2000 бавариялық гусармен алға жылжып, протестант әскерін Праганың батысында орналасқан Зұлдызды сарайға қарай кері итерді, онда бүлікшілер қорғаныс шебін құруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Богемия әскері император Фердинандтың әскеріне тең келмеді. Шайқас бір сағатқа созылды және богемиялық әскерді толыққанды талқандады. 4000-ге жуық протестант қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал императорлық әскердің шығыны шамамен 700 адамды құрады.
In 1620, now fully established as emperor, Ferdinand II set out to conquer Bohemia and make an example of the rebels. King Frederick and his military commander, Prince Christian of Anhalt, had organized a Protestant army of 30,000 men; Ferdinand countered with a force of 25,000, many of them seasoned soldiers, under the capable leadership of Field Marshal Tilly, a Catholic Spanish Flemish nobleman. Tilly's army enjoyed the advantage of including two successful military leaders – Tilly himself and the future General Wallenstein. Tilly's force was made up of two distinct groups: Imperial troops commanded by Charles Bonaventure de Longueval, Count of Bucquoy, and soldiers of the German Catholic League, directly under Tilly. All of the armies of the day employed numerous mercenaries, including, by some definitions, Tilly himself. Serving with the Catholic League as an official observer was the future "father of modern philosophy", René Descartes. After conquering most of western Bohemia, the Imperial army made for Prague, the Bohemian capital, then in rebel hands. The Bohemians attempted to block them by setting up defensive positions, which the Imperial army simply bypassed. Force marching his men, Christian of Anhalt managed to get ahead of the Imperial army just before Prague. He thus gained an advantageous position on the "White Mountain", actually a low plateau, but had little time to set up defensive works. Enthusiasm for joining battle was low on both sides. After the reverses of the previous several weeks, Christian of Anhalt's army had been reduced to about 15,000 men, with little prospect of victory; the mercenaries on both sides had not been paid in months; and with winter approaching, cold wet weather made for less than ideal combat conditions. On 8 November a small Imperial force was sent to probe the Protestant flank. To their surprise, the Bohemians retreated at their advance. Tilly quickly sent in reinforcements, and the Bohemian flank began to crumble. Anhalt tried to relieve the situation by sending forward infantry and cavalry led by his son Christian II. The cavalry charged into the Imperial infantry, causing significant casualties, but Tilly countered with his own cavalry, forcing the Bohemian horsemen to retire. The Bohemian infantry, who were only now approaching the Imperial army, saw the cavalry retreating, at which they fired one volley at extreme range before retreating themselves. A small group of Imperial cavalry began circling the Protestant forces, driving them to the middle of the battlefield. With the Bohemian army already demoralized, company after company began retreating, most without having actually entered the battle. Tilly and his Imperial cavalrymen advanced with 2,000 Bavarian hussars, steadily pushing Protestant forces back to the Star Palace (just west of Prague), where the rebels tried without success to establish a line of defense. The Bohemian army was no match for the Emperor Ferdinand's troops. The actual battle lasted only an hour and left the Bohemian army in tatters. Some 4,000 Protestants were killed or captured, while Imperial losses amounted to only about 700.
Салдары
Богемия армиясы жойылғаннан кейін Тилли Прагаға кірді және көтеріліс құлдырады. Фредерик патша әйелі Елизаветамен бірге, таққа отырғаннан кейін бір жыл өткен соң елден қашып кетті (содан бері оған «Қысқы патша» деген аты қойылды). Көтерілістің 47 басшысы сотталды, ал 27-сі Праганың Ескі қала алаңында «Ескі қала алаңындағы атқышу» деп аталған жазаға тартылды. Атқышуға түскендердің арасында Кристоф Харант пен Ян Есениус болды. Бүгінде қаза тапқандардың құрметіне олардың орнына 27 крест төселген тастарға орнатылды. Ақ тау шайқасынан кейін Богемия ақсүйектерінің бес алты бөлігі эмиграцияға кетті, ал олардың мүліктері тәркіленді. Силезияда Крнов герцогы Иоганн Георг фон Бранденбург басқаратын күшті протестант әскері қалды, ол 1623 жылға дейін Моравияда және қазіргі Словакияда император әскерімен күресін жалғастырды. 1621 жылы император барлық кальвинистер мен лютеран емес діндарларға үш күн ішінде елден кетуді немесе католицизмге өтуді бұйырды. 1622 жылы ол лютеран дінін ұстануға тыйым салды. 1626 жылы ол лютерандардың барлығына (көтеріліске қатыспаған көпшілігіне) дінін өзгертуді немесе елден кетуді бұйырды. 1627 жылы Прага архиепископы Харрах және Мартиницаның Ярослав Борзита «еретиктер» деп аталатын діндарларды бейбіт жолмен қайтаруға кірісті; Богемияның көп бөлігі қайтадан дін аударды, бірақ маңызды протестант азшылығы сақталды. Испан әскерлері, өздерінің көтерілісші голланд провинцияларын қоршауға тырысып, Пфальц жерлерін басып алды. Германияда протестантизмнің жеңілу қаупі туғандықтан, Дания күреске қосылды. Швеция 1630 жылы протестант күштеріне қосылуға тиіс болды. Богемия тағының жерлеріндегі халық саны соғыс аяқталғанға дейін шамамен үштен бір бөлігіне азайды. 1620 жылғы шайқастың нәтижесі Чехия жерлерінің екі ғасыр бойы қайта католиктеуіне және чех тілінде сөйлейтін аристократия мен элитаның, сондай-ақ чех тілінің құлдырауына (неміс тілінде сөйлейтін элиталардың ықпалының артуымен бірге) әкелді, бұл процесс 18-шы ғасырдың соңында басталған чех ұлттық қайта жаралуымен баяулады. Чех ұлттық тарихшылары мен жазушылары, мысалы, Алоис Жирасек, Чехия жеріндегі 17 және 18 ғасырларды «Қараңғы дәуірлер» деп атады.
With the Bohemian army destroyed, Tilly entered Prague and the revolt collapsed. King Frederick fled the country with his wife Elizabeth after only a year on the throne (gaining him the mocking nickname the Winter King). Forty seven leaders of the insurrection were put on trial, and twenty seven of them were executed in Prague's Old Town Square on what came to be called the "Old Town Square execution". Amongst those executed were Kryštof Harant and Jan Jesenius. Today, 27 crosses have been laid into the cobblestones as a tribute to those executed. An estimated five sixths of the Bohemian nobility went into exile soon after the Battle of White Mountain, and their properties were confiscated. There remained a strong Protestant army in Silesia under the command of Johann Georg von Brandenburg, Duke of Krnov, which continued fighting the Imperial army in Moravia and in what today is Slovakia until 1623. In 1621, the Emperor ordered all Calvinists and other non Lutherans to leave the realm in three days or to convert to Catholicism. In 1622, he forbade practice of the Lutheran faith. In 1626, he ordered all Lutherans (most of whom had not been involved in the revolt) to convert or else leave the country. By 1627, Archbishop Harrach of Prague and Jaroslav Borzita of Martinice set out to convert the heretics, as they were termed, by peaceful means; most Bohemians converted, but a significant Protestant minority remained. Spanish troops, seeking to encircle their rebellious Dutch provinces, seized the Palatinate lands. With the prospect of Protestantism being overrun in Germany, Denmark entered the struggle. Sweden was to join the Protestant forces in 1630. The population in the Lands of the Bohemian Crown declined by about a third until the end of the war. The result of the 1620 battle brought two centuries of recatholicization of the Czech lands and the decline of the Czech speaking aristocracy and elite as well as the Czech language (accompanied with the growing influence of German speaking elites), a process that was slowed by the Czech National Revival starting in the late 18th century. Czech nationalist historians and writers such as Alois Jirásek have referred to the 17th and 18th century in the Czech lands as the Dark Age.