Кіріспе

3 ғасырдағы Қытай тарихи мәтіні Ю Хуанның "Вейлюэ" - 239 - 265 жылдар аралығында Ю Хуан жазған Қытай тарихи мәтіні. Ю Хуан - Үш патшалық дәуірінде (220-280 жж.) Цао Вэй мемлекетінің өкілі. Ю Хуань ресми тарихшы болмағанымен, қытайлық ғалымдар арасында жоғары бағаға ие. Жазбаларға сәйкес, римдік (қытайлықтар Дакин деп атаған) саяхатшылар мен саудагерлер римдік элиталар ежелгі қытай дворяндарынан келген иммигранттардың ұрпақтары екендігін, ал парфян элиталары ежелгі Солтүстік Үндістан империяларының ұрпақтары екендігін мәлімдеді.

Мазмұны

Ю Хуанның "Вейе" кітабының түпнұсқа мәтіні жоғалып кетті, бірақ Широнг халқы туралы тарауды Пей Сонгцзи "Үш патшалықтың жазбалары" 30-томының аяқ жағында кеңінен келтірді, ол алғаш рет 429 жылы басылып шықты. Осы тараудан басқа, басқа мәтіндерде бірнеше оқшауланған цитаталар ғана қалды. Ю Хуан өзінің дереккөздерін сақталған мәтінде атамайды. Бұл жаңа деректердің кейбіреулері Қытайға Рим империясының (Дакин) саудагерлері арқылы келген деп болжауға болады. Батысқа жер қатынастары Шығыс Хан әулетінің құлдырауынан кейін Сао Вэйге дейін үзіліссіз жалғасты. Ю Хуан Қытайдан ешқашан шықпаған көрінеді, бірақ ол Қытайдың батысындағы Парфия, Үндістан және Рим империясы сияқты елдер туралы көптеген ақпарат жинады. Бұл ақпараттың кейбіреулері Ю Хуанның заманына дейін Қытайға жеткен, сондай-ақ Ұлы тарихшының жазбалары, Хан кітабы және Кейінгі хан кітабының "Батыс аймақтары" туралы бөлімдерінен де кездеседі. Бұрынғы (кейде қиялға толы) ақпараттың қайталануына қарамастан, Вейлюеде жаңа, бірегей және жалпы сенімді материалдар бар, көбінесе екінші ғасырдың соңы мен үшінші ғасырдың басында. Бұл жаңа ақпарат Вейлюеді құнды тарихи дереккөзге айналдырады. Жаңа ақпараттың көпшілігі Шығыс Хан әулетінен келген көрінеді, Қытай екінші ғасырдың аяғында азаматтық соғыстар мен оның шекарасындағы тәртіпсіздіктер арқылы Батыстан едәуір бөлініп қалғанға дейін. Вейлюе Рим империясына дейінгі жолдарды сипаттайды және Рим империясы мен Парфия туралы жаңа ақпараттың кейбіреулері немесе барлығы шетелдік теңізшілерден келген болуы мүмкін. Ю Хуанға қолжетімді болған осындай жазбалардың бірі 226 жылы қазіргі Ханойға жақын орналасқан Цзяоцзиге келген Рим империясының саудагерінің Лианг кітабында егжей-тегжейлі баяндалған. Ю Хуан сонымен қатар Рим империясының вассалдық мемлекеті "Зесан" туралы қысқаша сипаттама береді. Джон Э. Хилл "Зесанды" Шығыс Африка жағалауындағы Азаниямен сәйкестендірді, бірақ бұл мүмкін емес, өйткені кейіннен Жаңа Тан кітабы сияқты дереккөзде "Зесан" Рим империясының солтүстік-шығысында орналасқан, сондықтан ол Трапезонт болуы мүмкін. Вейлюе Үндістанның оңтүстік-шығысында орналасқан "Панюэ" немесе "Ханюэванг" деп аталатын патшалықты атап өтті. Хилл оны Тамилакамның Пандиясымен сәйкестендірді және аударма берді: Паниуэ (Пандия) патшалығы да Ханюэванг деп аталады. Ол Тяньчжудан (Солтүстік Үндістан) оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше мың ли және И-дағдарысымен [қазіргі Оңтүстік Юньнаньда] байланыста. Тұрғындар кішкентай, олардың бойлары қытайлықтардың бойларына тең. Шу (Батыс Сычуань) саудагерлері осы жерге дейін саяхаттайды. Оңтүстік жол өзінің батыс нүктесіне жеткеннен кейін оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Алайда, оны сөзбе-сөз "И-даңғылға жақын" деп түсінуге болады, ал "Паню" үшін ықтимал кандидат Бенгалиядағы Пундравардана болды.

Аудармалар

Вейлюеден Дакин (Рим аумағы) бөлімін ағылшын тіліне Фридрих Хирт өзінің 1885 жылғы Қытай және Рим шығысы томында аударды. Хирт Дакинге қатысты көптеген басқа қытай мәтіндерінің аудармаларын және олардың әрқайсысының қытай мәтінін қамтыды. 1905 жылы Эдуард Шаванн "Les pays doccident daprès le Wei lio" деген атпен Вейлюдің қалған бөлігін француз тіліне аударды. Шаваннның аудармасына көптеген түсініксіз жайттарды түсіндірген және Вейлюеде аталған көптеген елдер мен қалаларды, әсіресе құрлықтағы сауда жолдарының шығыс бөліктерін анықтайтын көптеген жазбалар қоса берілген.