Кіріспе

Витебск қаласы (,) - Белоруссияның солтүстігіндегі қала. Витебск облысы мен Витебск ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ әкімшілік тұрғыдан ауданнан бөлек.

Орта ғасырлар

Витебск өзен портынан дамыды, онда Вичба өзені (Віцьба, оның аты осыдан шыққан) үлкен Батыс Двинаға құяды, және қалада Киров көпірі созылып жатыр. Археологиялық зерттеулер Балтық тайпалары Витба өзенінің сағасында қоныстар салғанын көрсетеді. 9 ғасырда олардың орнына кривичтер тайпаларының славян қоныстары орналасты. Михаил Бригандиннің жылнамасы бойынша (1760), Киев князы Ольга 974 жылы Витебск қаласын (Дбеск, Видебеск, Видебск, Витепеск немесе Вицибеск деп те жазылған) құрды. Басқа нұсқаларда 947 немесе 914 жылдары деп айтылады. Академик Борис Рыбаков және тарихшы Леонид Алексеев хроникаларға сүйене отырып, Киев князы Ольга 947 жылы Витебск қаласын құрған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Леонид Алексеевтің пікірінше, жазбашылар Византия дәуірінен (дүние жаратылғалы бері) жаңа дәуірге аударғанда 947 жылды алған, кейіннен қолжазбаларды көшіру кезінде қателікке байланысты 974 жыл деп жазылған. Бұл қала варягтардан гректерге дейінгі сауда жолындағы маңызды пункт болды. 12 ғасырдың соңына қарай Витебск сауда және қолөнер орталығына айналды, сондай-ақ Полоцк, ал кейде Смоленск және Киев князьдерінен кейін тәуелсіз княздіктің орталығы болды. Витебск қаласының ресми құрылған жылы 974 жыл, бұл Киев князы Ольга құрған туралы аңызға негізделген, бірақ тарихи құжаттардағы алғашқы айқас 1021 жылға дейін созылады, осы жылы Киевтің данасы Ярослав оны Полоцк князі Брячислав Изяславичке сыйлады. 12 және 13 ғасырларда Витебск Витебск княздығының астанасы болды, бұл Балтық және Қара теңіздер арасындағы өзен жолдарының торабында гүлденген княздік болды. 1320 жылы қала Литваның Ұлы княздығына Литваның Ұлы князы Алгирдастың бірінші әйелі Мария ханшайымының құдайы ретінде қосылды. 1351 жылға қарай қала тастан салынған Жоғарғы және Төменгі қамалдарды, сондай-ақ ханзаданың сарайын тұрғызды. 1410 жылы Витебск Грунвальд шайқасына қатысты.

Қазіргі заман

1503 жылдан бастап Витебск воеводствосының астанасы болды. 1569 жылы Польша-Литва одағының құрамына кірді. 1597 жылы Зигмунд III Ваза Витебскіге Магдебург құқықтары мен қанатты герб тағайындады. Алайда, 1623 жылы азаматтар Брест униясына қарсы көтеріліс шығарып, Полоцк архиепискобы Иосафат Кунцевичті өлтіргеннен кейін бұл құқықтары алынып тасталды. 1641 жылы Владыслав IV Ваза Магдебург құқықтарын қайта жаңартты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Витебскіде үлкен еврей халқы қоныстанды: 1897 жылғы Ресей санағына сәйкес, 65 900 тұрғынның ішінде 34 400-ы (шамамен 52%) еврейлерді құрады. Оның ең танымал еврей текті суретшісі Марк Шагал (1887-1985) болды. 1919 жылы Витебск Белоруссия Социалистік Кеңес Республикасының (1919 жылғы қаңтар-ақпан) құрамына енді, бірақ жақын арада Ресей Совет Федеративтік Социалистік Республикасына, содан кейін қысқа мерзімді Литва-Белоруссия Совет Социалистік Республикасына (1919 жылғы ақпан-шілде) берілді. 1924 жылы Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасына қайтарылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала нацистік Германияның оккупациясына түсті (11 шілде 1941 – 26 маусым 1944). "Барбаросса" операциясы барысында 22 000 еврей, яғни Витебск еврей халқының 58 пайызы, Кеңес Одағының ішкі аймақтарына сәтті эвакуацияланып, апатты Холокосттан құтылды. Неміс және Қызыл Армия арасындағы шайқастарда ескі қаланың көп бөлігі қирады. 1941 жылғы қазан айында Витебск геттосындағы жаппай қырғын кезінде қалған жергілікті еврейлердің көпшілігі қаза тапты. Немецтер қалада нацистік түрмелер мен мәжбүрлі еңбек лагерлерін де ұстады. Кеңес әскері 1944 жылғы маусымда "Багратион" операциясының бір бөлігі ретінде Витебск-Орша шабуылы кезінде қаланы қайта басып алды.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейінгі алғашқы бесжылдық жоспар кезеңінде қала жаңадан салынды. Оның өнеркәсіптік кешені машина жасау, жеңіл өнеркәсіп және станоктарды қамтыды. 1959 жылы телемұнара пайдалануға беріліп, 1-ші Орталық Телевизия бағдарламасын тарату запорланды.

Беларусь тәуелсіздігі

1991 жылдың қаңтар айында Витебск қаласында алғашқы Марк Шагал фестивалі өтті. 1992 жылдың маусымында Шагалдың ескерткіші оның туған Покровская көшесінде орнатылып, үйінің қабырғасына естелік жазу жазылды. 1992 жылдан бері Витебск жыл сайын халықаралық музыка фестивалі – Славян базарын қабылдап келеді. Фестивальге негізінен Ресей, Беларусь және Украинадан келген әртістер қатысады, сонымен қатар көптеген басқа елдерден, славян және славян емес елдерден де қонақтар келеді. Қаланың айтарлықтай жақсаруы мен кеңеюі байқалды. Орталық стадион жаңартылды, Жазғы амфитеатр, теміржол вокзалы және басқа да тарихи орындар мен нысандар қалпына келтірілді, мұз сарайы, бірнеше жаңа шіркеулер мен басқа да қоғамдық пайдалану нысандары салынды, сондай-ақ жаңа тұрғын алаптары да бой көтерді.

Көрікті жерлер

Қалада елдегі ең көне ғимараттардың бірі бар: Жариялау шіркеуі. Ғимарат Киев Русі дәуіріне дейін салынған. Ол кезде қала мұсылмандыққа сенген, Украинаның немесе Ресейдің православие шіркеуіне не Киев Русі мемлекетіне қарасты болмаған. Ол 1140 жылдары мұсылмандық шіркеу ретінде салынған, 14 және 17 ғасырларда Рим-католик шіркеуі ретінде қайта салынған, 1883 жылы қалпына келтіріліп, 1961 жылы Кеңес үкіметімен қиратылған. 1992 жылға дейін шіркеу қираған күйде болды, содан кейін ол болжамды бастапқы түріне қайта қалпына келтірілді. Польша-Литва дәуіріндегі шіркеулер де қиратылған, бірақ Қайта тірілу шіркеуі (1772–77) қайта салынған. 1760 жылы Құдай ананың қамқорлығына арналған православие соборы салынған. Сондай-ақ, қала әкімшілігі (1775); Ресей губернаторының сарайы, онда Наполеон 1812 жылы 43 жасқа толған күнін тойлаған; нео-романдық стильдегі Рим-католик соборы (1884–85); және Наполеонға қарсы Ресей жеңісінің жүз жылдығын еске түсіретін обелиск бар. Витебск қаласында торлы болаттан жасалған телемұнара да орналасқан, оның көлденең бағытында антенна тірегі орнатылған. Бұл мұнара Гроднодағы мұнараға ұқсас, бірақ бірнеше метр қысқа (Витебскте 245 метр, Гроднода 254 метр) және 1983 жылы аяқталған. Қалада Марк Шагал мұражайы мен Витебск облыстық мұражайы да орналасқан.

Климат

Витебск жылы жазғы ылғалды континенттік климатқа ие, Köppen: Dfb. Жаздар әдетте жылы, ал қыстар салыстырмалы түрде суық, бірақ Балтық теңізінен келетін теңіз ауасының күшті әсерінен Мәскеудегіден жылырақ. Жыл сайын мұнда шамамен жауын-шашынның белгілі бір мөлшері түседі.

Білім

Витебск қаласының басты университеттері – Витебск мемлекеттік технологиялық университеті, Витебск мемлекеттік медицина университеті және Петр Машеров атындағы Витебск мемлекеттік университеті.

Спорт

Беларусь экстралигасының «Витебск» клубы – жергілікті кәсіби хоккей командасы.

Көркемдік құрмет

1928 жылы американдық композитор Аарон Копланд «Витебск: еврей тақырыбына арналған этюд» атты фортепиано триосын жазды, ал ол туынды 1929 жылы тұңғыш рет орындалды. С. Анскийдің «Диббук» пьесасынан алынған еврей халық әніне негізделген Копландтың шығармасы, Анскийдің туған жері – Витебск губерниясының атымен аталады, сонда ол бұл әуенді алғаш рет естіген.