Кіріспе

Театрдың бір кейіпкерінен айтылатын сөз (монолог) – (μονόλογος, μόνος "жеке, жалғыз" және λόγος "сөз" сөздерінен шыққан) бір кейіпкердің айтатын сөзі, көбінесе ойларын жоғары дауыспен білдіру үшін, бірақ кейде басқа кейіпкерге немесе көрерменге тікелей үндеу үшін де қолданылады. Монологтар драмалық медианың (спектакльдер, фильмдер және т.б.) кең ауқымында, сондай-ақ поэзия сияқты драмалық емес медиада да жиі кездеседі. Монологтар солiлоквилер, апострофтар және ассайдтар сияқты бірнеше басқа әдеби тәсілдермен ортақ белгілеріне ие. Дегенмен, осы тәсілдердің әрқайсысының арасында айқын ерекшеліктер бар.

Ұқсас әдеби құрылғылар

Монологтар өлеңдерге, түйсіктерге және басқаларға ұқсас, олар бір "дауыстың" сөйлеуімен байланысты, бірақ олардың арасында айырмашылықтар бар. Мысалы, солiлоквия (soliloquy) кейіпкердің өз ойлары мен сезімдерін өзіне және көрерменге, басқа кейіпкерлерге тікелей сөйлемей айтуын қамтиды. Монолог – адамның ойларын дауыстап жеткізу. Монологтар апострофтардан да ерекшеленеді, онда сөйлеуші немесе автор көзге көрінбейтін адамға, жансыз нәрсеге немесе идеяға тікелей сөйлейді. Ассидтер (asides) олардан ғана емес, ұзындығымен де (ассидтер қысқарақ) ерекшеленеді, сонымен қатар, логикалық жағдайларда басқа кейіпкерлер естімейтін болады (мысалы, екі кейіпкердің әңгімесі біреуінің ассид айтуымен үзіледі). Дәстүрлі үш актерлік ережеге дейін екі актерлік ереже болды, ал оған дейін сахнада тек бір актер ғана хормен бірге көрінетін. Сондықтан монологтың драмалық құрал ретінде пайда болуы диалогқа негізделмеген. Керісінше, диалог монологтан дамыды. Ежелгі Рим театрында монологтар кеңінен қолданылған, ежелгі грек театры мен қазіргі заманғы театрдан гөрі жиірек кездесетін. Бұл монологтардың басты мақсатының бірі – көріністерде уақыттың көп өтуін көрсету (мұны нақты уақытта ойнау қиын болар еді). Монологтың осы түрі байланыстыратын монолог деп аталады. Басқа монолог түрлеріне "кіріспе монологтары" жатады. Осы жағдайлардың барлығында уақыттың өтуін көрсету – басты функция.

Түрлері

Ішкі монологтар кейіпкердің ойларын сыртқа шығару арқылы көрермендерге әдетте ішкі ғана болатын оқиғаларға куә болу мүмкіндігін береді. Ал драмалық монологта бір кейіпкер екінші кейіпкерге тікелей сөйлейді. Монологтарды белсенді және баяндамалық монологтарға бөлуге болады. Белсенді монологта кейіпкер сөйлеу арқылы нақты мақсатқа жетуге тырысады. Баяндамалық монологтарда кейіпкер әңгіме айтады, олар көбінесе өткен шақта баяндалады.

Аудициялар

Театр актерлері, кейде кино мен теледидарда да, кастинг кезінде монолог оқуы мүмкін. Кастингтік монологтар актердің бір материалды дайындап, оны сахналық өнермен ұсыну қабілетін көрсетеді. Мұндай материалдар көбінесе екі минуттан аспайды және әдетте қарама-қарсы монологпен жұпталады: комедиялық және драмалық; классикалық және қазіргі заманғы. Кастингке монологтарды таңдау көбінесе пьесаның немесе рөлдің өзіне байланысты болады.