Кіріспе

Шотланд ертегісі Құстар шайқасы - Джон Фрэнсис Кэмпбелл жинаған шотландтық ертегі. Ол 1859 жылы Инвераридің маңында Джон Маккензи деген балықшыдан жазған. Сол кезде ол Ардкинглас иелігінде бөгеттер салып жүрген. Джозеф Джейкобс оны сол жерден өзінің Кельт ертегілері үшін алып, оған қосымша элементтер қосты. Ол сондай-ақ Эндрю Лэнгтің "Лиляк" ертегі кітабына және Алан Гарнердің "Британ ертегілер кітабына" кіреді.

Қысқаша мазмұны

Бірде бір патшаның ұлы барлық аңдар шайқасатын шайқасқа барып, сол жылы кімнің аңдардың патшасы болатынын әкесіне хабарлап беруге уәде берді. Ол шайқас аяқталып бара жатқанда келді, бірақ жылан мен қарға әлі де шайқасып жатты. Ол жыланның басын кесіп тастады. Қарға ризашылығын білдіріп, оны әпкесі тұратын сарайға ұшып әкелді. Содан кейін қарға басқа қамалға ұшып, ол да түнді өткізді, бірақ келесі күні таңертең ол сиқырланған қарға болған сұлу жігітпен кездесті. Жас жігіт оған бір түймелі қағазды беріп, оны ашпау үшін ескертті, ол ең көп қалаған жерге жеткенше. Ол әкесі екеуінің үйіне жақындап қалғанда, қаптаманы ашып, Бірде үлкен қамал пайда болды, ал ашулы алып оны неге сонда қойғанын білгісі келді. Ол егер ханзада жеті жасқа толғанда тұңғыш ұлын берсе, оны қайтарып беруге уәде берді. Содан соң патшазада үйінен шығып, әкелерінің егістіктерінің қасында тұрған қоржынның аузын ашып, Ол қамалға барып, оның әйелі болуға дайын болған әдемі қызды тапты. Олардың ұлы болды, жеті жылдан кейін олар алыпты ашпақшы мен касапка қарсы күресті, бірақ ақырында өздері жеңілді. Оны алып өсірді. Бір күні ол музыка естіп, алыптың қызын тауып алады. Ол оған келесі күні алып оның екі үлкен әпкесімен үйленуге ұсыныс жасамақ екенін айтты, бірақ ол оған талап қоюын қалады, өйткені ол өзіне қалаған күйеу жігітті ұнатпады. Патшаның сұрауынан қаһарланған алып оның қап-қуатын тазартуды талап етті, әйтпесе ол кіші ұлын алмастан өлтіреді. Ол тазалауды бастады. Қыз түскі асқа келіп, ханзада ұйықтап қалды, бірақ ол оянғанда бөлік таза еді. Алыпбасы оны тазаламай, құстардың түбімен қаламдап тастағанын білген. Принс құстарды аулауға тырысты. Түске қарай қыз оны қайтадан ұйықтатты. Үлкенді ол істеген жоқ білген, және оны құстың ұясын әкелу үшін орнатылған. Ол оны көтерілуге тырысты, бірақ жартысынан артық жолға шықпады. Қыз оған саусақтарымен баспалдақ жасап берді, ол оны түсіргенде, кішкентай саусағын ағашқа қалдырды. Ол оған алып өзін басқа қыздардан таңдап алуды сұрайтынын айтты, ал жалғыз белгі оның саусағының жоқ екендігі болмақ. Той болып, тойланды, ханзада қалыңдығын оның әпке-қарындастарының арасынан таңдап алды. Үлкен адам оларға тынығып, тынығып тұруларын айтты. Қыз күйеуіне бірден қашу керектігін айтты да, олар сұр түлкі алып кетті. Ол алыпқа жауап берген алма кесінділерін қалдырды. Соңғысы сөйлегеннен кейін ғана ол олардың қашып кеткенін білді. Ол қуып кетті. Үлкен қарақшы оларды ұстап қалуға жақындағанда, қыз ханзадаға қыздың құлағынан бір бұтақты алып, олардың артына лақтырып тастауға бұйырды. Үлкен алып бұл жерден өтіп кетіп, екеуі бір тас тастады, ол тауға айналды. Үлкен адам оны басып өтіп, су құйылған құмыраны лақтырып жіберді. Қыз оған тыйым салуға ешкімге немесе нәрсе оның әкесінің үйінде оған сүйіп, немесе ол оны ұмытып, бірақ greyhound секіріп, оған сүйіп, ол қызын ұмытып. Ол құдықтың жанындағы ағашқа көтеріліп, тұрып қалды. Аяқ киім жасаушының әйелі мен қызы су алуға барады, екеуі де оның көлеңкесі өздері деп ойлады, және су алуға тым әдемі деп ойлады. Аяқ киім жасаушы өзі барып, оны көрді, және оны төмен келуге көндірді. Бірде ол өзінің үйінде тұрған кезде, кейбір жігіттер оған ғашық болуға тырысты, бірақ ол оларды оған жақындамауы үшін кілтке жабыстырды. Аяқ киім жасаушы патшаның ұлына аяқ киім жасап берді. Ол күміс пен алтын көгершін мен дәнді дақылдарды ойлап тапты. Күміс көгершін оларды жеп, ал алтын көгершін оған алыптың қызының ханзада үшін жасаған жақсылығы үшін салық салды. Сол кезде ханзада онымен танысып, екінші рет үйленді.

Талдау

Бұл ертегідің басында ATU-ның 222-ші үлгідегі "Қоштар шайқасы" немесе "Төрт аяқтылар мен құстар соғысы" және ATU 537-ші "Қосалқы бүркіт (Этана) " ертегілері біріктірілген. Бұл комбинация әдетте ATU 313B типті ертегілерді белгілейді, "Қыз батырының ұшуына көмектеседі" кіріспесі "Құйылған қорап". Әңгіменің соңы ATU 313 санатына жатады, "Сақылға қонымды ұшу" аяқтау ATU 313C, "Естен кеткен қалыңдығы", "Оны ұмытудың сүйіспеншілігі" деген мотивпен. Профессор Дин Фэнслер атап өткендей, "Онығып өлу" оқиғасы кейіпкер қыздың ескерткен табуын бұзғаны үшін болады ("әдетте ата-ананың өбіні"). Батырдың шынайы естелігі тек жаңа келінмен бірге той күні оянады. Сонымен қатар, норвегиялық фольклоршы Рейдар Торальф Кристиансен бұл аяқтау "өте кең таралған" деп атап өтті. Славяншыл Карел Хоралек "Естен кеткен қалыңдық" эпизоды "АаТ 313 типінде соңғы бөлім ретінде жиі кездеседі" деп атап өтті және Шығыс Еуропа және кельт нұсқаларының бастапқы эпизодымен (мысалы, қорап пен бүркіт эпизоды) қосылғанда өте көне байланысты көрсетеді.

Нұсқалар

Ирландиялық фольклоршы Сеамус О Дуилярга ATU 313 ертегі үлгісі "армениялық халық ертегілерінің ішіндегі ең танымал ертегілердің бірі" деп түсіндірді. Оның айтуынша, 1943 жылы Ирландияның фольклорлық комиссиясы 66 қолжазбаны каталогқа енгізген, ал толық мұрағат "кем дегенде бірнеше жүз [түрлі нұсқаларды]" беруі керек деп есептеді.

Батыс Еуропа

Ирландиялық фольклоршы Патрик Кеннеди Ирландияның "Жигіт және оның патша қызметшілері" ертегісін "Қоштар шайқасының" жалпы аңызына параллель ертегі ретінде санап, "Мастер-қызметші" романын оның скандинавтық аналогтары ретінде келтірді. Джозеф Джейкобс бұл аңыз туралы жазған түсініктемесінде Шотландия мен Ирландияда таралған аңыздардан басқа "келттердің арасында он алтыдан кем емес нұсқалар табылғанын" атап өтті. Норвегиялық фольклоршы Рейдар Торальф Кристиансен Құстар шайқасының алғашқы мотиві "Шотландияның гэль тіліндегі нұсқаларында жақсы танымал" деп атап өтті.

Солтүстік Еуропа

Славяншы Карел Хоралек фин нұсқалары орыс әңгімесінің үлгісіне өте жақын екенін айтты: бүркітті (немесе кейбір нұсқаларда қарғаны) құтқару, әуедегі сапар, қорап, ашылу, оны жабуды ұсынатын жан.

Шығыс Еуропа

Профессор Джек В. Хейни AT 222* және AT 313 комбинациясы Шығыс славян аймағында (Ресей, Украина және Беларусь) жиі кездесетінін айтты. Нисбет Бейн "Сақыл жұмыртқа" атты қазақ (украин) нұсқасын аударды: шырша мен мысық өніміне қатысты дау-дамай жасайды, содан кейін бір-біріне қарсы соғыс бастайды. Сол кезде бір садақшы бүркітті көздеп, оқ атуға дайындалады. Қанатшы бүркітті өзімен бірге алып, оған сауығып кетуге көмектеседі. Сонда бүркіт онымен бірге ұшып кетеді. Алдымен оны үш рет жерге түсіріп, үрейлендірмек болады. Қанатшы сиқырлы жұмыртқаны алып, үйіне қайтқан. Адам құртты ашып, сиқырлы жұмыртқаны ашып, сиқырлы өгіз шығады. Жақсылықпен, ол жыртқышқа ұрық құйылғанда, бір әйел жыртқыш оны жұмыртқаға қайта салады.

Ресей

Британдық ғалым Уильям Ралстон Шедден Ралстон бұл ертегі өзінің жинаған орыс ертегісіне "өте ұқсас" екенін айтты: Су патшасы мен Дана Василиса. Бұл ертегіде "Теңіз патшасы" немесе "Морской патшасы" (фр.) деген аты бар орыс кейіпкері бейнеленген. Онда адам патшасы жарақат алған бүркітке көмектеседі, ол патшаны саяхатқа шығарып, оған екі сиқырлы сандық береді. Адам патшасы сандықтарды ашады, бірақ теңіз патшасы көмекке келгенше, оларды жаба алмайды. XIX ғасырда орыс фольклоршысы Александр Афанасьев 219 226 дана болып, ертегідің сегіз нұсқасын жинаған. Осы нұсқалардың ішінде 219, 221 және 224-ші әңгімелер батырдың әкесі (әскер, аңшы, садақшы) бүркітке кездесіп, оның қанатында ұшып, жаба алмайтын сиқырлы сандықты алуымен басталады. Көп ұзамай ертегідегі қас жауы жігітке қорапты жабуға көмектеседі, ал ол баласын береді. Бұл әңгіме құрылымы мари халқының ауызша репертуарына да тарады, Карел Хоралектің болжамы бойынша, не орыстардан, не финдерден.