Кіріспе

Гюстав Флаубердің 1857 жылғы романы «Мадам Бовари» (/b//oʊ//v//ə//r//i/; madam bɔvaʁi), бастапқыда «Мадам Бовари: провинциялық мінез-құлық» (madam bɔvaʁi mœʁ(s) də pʁɔvɛ̃s) деген атпен жарық көрген, француз жазушысы Гюстав Флаубердің 1857 жылы жарық көрген романы. Романның басты кейіпкері провинциялық өмірдің қарапайымдылығы мен мәнсіздігінен қашу үшін өз қаражатынан артық шығынға барып, мүмкіндігінен асып кетеді. Роман алғаш рет 1856 жылдың 1 қазаны мен 15 желтоқсаны аралығында «Revue de Paris» журналында жарияланғанда, прокурорлар оны әдепсіздік деп айыптады. 1857 жылдың қаңтар айында өткен сот процесі осы оқиғаны көпке таныстырды. Флаубердің 1857 жылдың 7 ақпанында ақталғаннан кейін «Мадам Бовари» 1857 жылдың сәуір айында екі томдық кітап ретінде жарық көрді және бестселлерге айналды. Әдеби реализмнің маңызды туындысы саналатын бұл роман қазір Флаубердің шедеврі және тарихтың ең ықпалды әдеби шығармаларының бірі деп есептеледі.

Кескіннің қысқаша мазмұны

Чарльз Бовари – ұялшақ, ерекше киінген жасөспірім, ол Халық денсаулығы қызметіндегі денсаулық сақтау офицері болады. Ол анасы таңдаған әйелге, жағымсыз, бірақ бай жесір Хэлоиз Дюбукке үйленеді. Ол Тотес ауылында практика ашуға кіріседі. Бір күні Чарльз жергілікті шаруа қожалығына барып, иесінің сынған аяғын емдейді және пациентінің қызы Эмма Руольмен танысады. Эмма – әдемі, поэтикалық киінген жас әйел, ол сән-салтанат пен романтикаға құштар, бұл құштарлық оны танымал романдар оқудан шабыттандырды. Чарльз оған бірден қызығады, ал Хэлоиз қайтыс болғаннан кейін, Эммаға шын жүректен ғашық болу үшін біраз уақыт күтеді. Оның әкесі келісім береді, Эмма мен Чарльз үйленеді. Эмма тұрмыс өмірін жалықтырады және көңілсіз болады. Чарльз әйеліне ауа райын өзгерту қажет деп шешіп, өзінің практикасын үлкен Йонвиль қаласына көшіреді. Ол жерде Эмма Берта есімді қызды дүниеге әкеледі, бірақ ана болу Эмма үшін көңіл көншітпейді. Ол Леон Дюпуи есімді, заң студентіне ғашық болады, ол Эмманың әдебиет пен музыкаға деген құрметін бөліседі. Эмма Леонға деген құштарлығын мойындамайды, ол оқуын жалғастыру үшін Парижге кетеді. Содан кейін Эмма бай және бейкүнә жер иесі Родольф Булангермен дастарқан басына отырады. Төрт жылдан кейін ол екеуі бірге қашып кетуді талап етеді. Родольф оның бұл жоспарына құштарлық танытпайды және олардың жоспарланған кетуінің алдында Эммаға абрикостар себетінің ішінен тасталған хат арқылы қарым-қатынасты аяқтайды. Бұл оқиға Эмманы қатты ауыртып, дінге қайта оралуына себеп болады. Эмма жазылғаннан кейін, Чарльзтың тікелей талабымен, жақын жердегі Руандағы операға барады. Опера Эмманың құштарлықтарын қайта оятып, ол Леонмен қайта кездеседі, ол енді білім алып, Руанда жұмыс істеп жүрген еді. Олар дастарқан басына отырады. Эмма сән-салтанат пен киім-кешекке деген құштарлығын саудагер Лёрудан несиеге сатып алады, ол Чарльзтың мүлкіне сенімхат алуға көмектеседі. Лёру Боваридің қарызын талап еткенде, Эмма бірнеше адамнан ақша сұрап, бірақ барлығы бас тартады. Көңілі құлап, ол мышьяк ішіп, қиналыспен көз жұмады. Жүрегі ауырған Чарльз қайғыға беріліп, жұмысын тастап, мүлкін сату арқылы күн көреді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның кішкентай қызы Берта әжесіне тапсырылады, ол көп ұзамай қайтыс болады. Берта кедей әпкесімен бірге тұрады, ол оны мақта фабрикасына жұмыс істеуге жібереді. Кітаптың соңында Чарльздың дәрігерлік практикасымен бәсекелескен Йонвиль тұрғындары арасында беделді болған және медициналық жетістіктері үшін марапатталған жергілікті фармацевт Гоместің тағдыры айтылады.

Кейіпкерлер

Эмма Бовари - романның атымен аталған басты кейіпкері. Оның әлемге деген көзқарасы өте романтикалық, ол сұлулыққа, байлыққа, құмарлыққа, сондай-ақ жоғары қоғамға ұмтылады. Эмманың күйеуі Чарльз Бовари өте қарапайым және әдеттегі адам. Ол – денсаулық сақтау офицері. Родольф Буланже – Емманы көптеген жандардың бірі ретінде баурап алатын бай жергілікті адам. Леон Дюпуа – Эмманы поэзиямен таныстырып, оған ғашық болған кеңсе қызметкері. Мсье Льору – Чарльзге ақша қарызға беріп, Боварилерді қарызға батырып, қаржылық қиындыққа ұшыратқан айлакер саудагер. Мсье Хомей – қаланың дәріханашысы. Жюстин – Хомей мырзаның шәкірті және Эммаға ғашық екінші туысы.

Стиль

Бұл кітап автордың дәрігерлік мамандыққа ие болған мектеп досының өмірінен шабыттандырылған. Флаубердің досы және кеңесшісі Луи Буйе оған бұл роман үшін "нақтырақ" тақырып болуы мүмкін екенін және Флаубердің "табиғи стильде", ешқандай ауытқусыз жазуға тырысуын ұсынды. Жазу стилі Флаубер үшін ең маңыздысы болды. Романды жазу барысында ол "ешнәрсе туралы емес кітап, сыртқы ештеңеге тәуелді емес кітап, тек стильдің ішкі күшімен байланысты болатын кітап" деп жазды. Сыншы Жан Руссе Флауберді "Джеймс Джойс және Вирджиния Вульф сияқты бейнелеуден алшақ романдардың алғашқы авторы" деп атады. Флаубер Бальзактың стилін ұнатпағанын мойындағанымен, оның жазған романы, сөзсіз, Бальзактың дәстүріндегі әдеби реализмнің көрнекті үлгісі және дамуы болды. Романдағы "реализм" әдепсіздікке қатысты сотта маңызды рөл атқарды: бас прокурор романның ғана емес, сонымен қатар әдебиеттегі реализмнің өнер мен әдепке қарсы келетін қылмыс екенін дәлелдеді. Реалистік бағыт романтизмге қарсы реакция болды. Эмманы романтик тұлғасы деп санауға болады: оның ой-сезімі мен эмоционалдық процестері өз әлемінің шындығымен байланыссыз. Ол кейбір жағынан Эммамен өзін теңестіргендей көрінсе де, Флаубер оның романтикалық арманкушілігі мен әдебиетке құштарлығын жиі сынайды. Флаубердің "Мадам Бовари – мен" ("Madame Bovary is me") деген сөзінің рас екендігі күмәнді. Ол хаттарында романның сезімдерінен алшақтады. Эдма Роджер де Женеттке ол "Мен сүйгеннің бәрі онда жоқ" ("All that I love is not there") деп, ал Мари Софи Лероер де Шантепиеге "Мен өзімнің сезімдерімнен де, өмірімнен де ештеңе пайдаланбадым" ("I have used nothing of my feelings or of my life") деп жазды. "Мадам Бовари" буржуазияға жасалған түсініктеме, ешқашан іске аспайтын армандардың бекерлігі немесе өзін-өзі бағалап, адасқан жеке мәдениеттің дұрыстығына сенім – Флаубердің заманында, әсіресе Людовик Филипптің билігі кезінде, орта тап жұмысшы тап пен аристократиядан көбірек ерекшелене бастағандағы жағдайды көрсетеді. Флаубер буржуазияны жек көреді. Оның "Қабылданған идеялар сөздігінде" буржуазия зиялық және рухани жаңғырықсыздық, қарапайым мақсаттар, бетке жымиятын мәдениет, материалдық игіліктерге құштарлық, ашкөздік және, ең бастысы, сезімдер мен сенімдерді ойсыз қайталаумен сипатталған. Варгас Льоса үшін "Эмманың трагедиясы – бұл иллюзия мен шындық арасындағы қашықтық, құштарлық пен оның қанағаттануы арасындағы алшақтық" және "бір ғасырдан кейін индустриалды қоғамдардағы адамдарды қамтитын бөтендеудің алғашқы белгілерін көрсетеді".

Басқа бейімделулер

Эммануэль Бондевиллдің "Мадам Бовари" операсы 1951 жылы қойылды. Пози Симмондстың 1999 жылғы графикалық романы "Джемма Бовери" (және Энн Фонтейннің оған түсірілген фильмі) оқиғаны Франциядағы ағылшын эмигранттары туралы сатирикалық әңгімеге өңдеді. 2000 жылы BBC арнасы үшін Хайди Томас телесериал жасады, онда басты рөлдерді Франсис О'Коннор, Хью Бонневилл және Хью Дэнси сомдады. 1993 жылы Мануэль де Оливейраның режиссерлік еткен "Авраамның аңғары" романы Португалиядағы оқиғаға жақын бейімдеу болып табылады, онда роман бірнеше рет айтылып, талқыланады. Роман "Мадам Блюберри" деген атпен христиандық "VeggieTales" видеосериясында еркін бейімделді.