Кіріспе
Бабтың негізгі қасиетті мәтіні – Персиялық Баян (بیان "баяндама") – баби дінінің негізін қалаушы Бабтың парсы тілінде жазылған маңызды жазбаларының бірі. Баб араб тілінде де қысқарақ кітап жазған, ол "Араб Баяны" деп аталады.
The Persian Bayán (بیان "expression") is one of the principal scriptural writings of the Báb, the founder of Bábi religion, written in Persian. The Báb also wrote a shorter book in Arabic, known as the Arabic Bayán.
Мазмұны
Парсы тіліндегі "Баян" 1847 жылдың соңында немесе 1848 жылдың басында Баб Макуда түрмеде отырғанда жазылған. Кітапта баби заңдарының элементтері, діни ұғымдар туралы әңгімелер және Аллаһ тағала көрсететін Жарқын Нұрдың мадақтауы бар.
Бөлшектер мен тараулар
Кітап он тоғыз "бірліктен" тұруы жоспарланған, әрқайсысы он тоғыз тараудан, барлығы 361 бөлімнен құралды, олардың сандық мағынасы болған, бірақ бұл аяқталмай қалды және тоғызыншы "бірлікте" тоқтады. Бахаи ғалымы Надер Саиеди Баянның қатаң заңдары ешқашан қолданылуға арналмағанын айтады, себебі олардың іске асырылуы Құдай танытатын (Жасаған) Адамның келуіне байланысты болса, ал сонымен бірге барлық заңдар Уәде етілген (сол) Адам оларды қайта бекітпесе күшін жояды. Саиеди олардың стратегиялық және символдық мағынаға ғана ие болуы мүмкін деген қорытындыға келеді, және олар дәстүрлерді бұзып, Бабтың ізбасарларын Құдай танытатын (Жасаған) Адамға бағынуға бағыттау үшін жаратылған. Баб өзінің әрбір заңының символдық сипаты мен рухани мағынасын танудың маңыздылығын баса көрсетті. Бахаилер Бахаулланы осы Уәде етілген (сол) Адам деп есептейді. Бахаулла өз Кітаб-и Акдасында Баянның белгілі бір заңдарын жойды, ал басқаларын бекітті.
Толықтыру құқығы
Дінді зерттеген ерте ғалымдардың кейбіреуі Баянды аяқтау құқығы Субхи Азалға берілгенін айтқан. Бірақ, қазіргі зерттеулер бұл түсінік дұрыс емес екенін көрсетеді, себебі Субхи Азалға Баянды аяқтау құқығы тек Құдай тағаланың білдіруімен келгенге (He whom God shall make manifest) рұхсат етуімен берілген. Субхи Азал тек атаулы басшы ретінде тағайындалып, Құдай тағала білдіретін адам келгенше дінді сақтауға міндеттелген. Баб өзінің дінінен мұрагерлік немесе орынбасарлықтың барлық түрлерін жойды және оның өлімінен кейін Құдай тағала білдіретін адам келгенше ешкімнің жазбаларының құқылы еместігін мәлімдеді. Азалилер Субхи Азалдың орынбасар ретінде тағайындалғанын дәлелдеу үшін "Нуқтутул Қақ" деген даулы кітапты пайдаланады, бірақ кітаптағы мәлімдемелер өте қайшы және мәселелі.
Браун және Баян
Эдвард Г. Браун бір кезде парсы «Баянның» өңделген мәтінін жариялауды жоспарлаған және алты қолжазбадан жинақ құру үшін көп жұмыс істеген, бірақ бұл жұмыс аяқталған жоқ. Бұл аяқталмаған жинақ әлі де Кембридж университеті кітапханасында (классмарк Or. 1331–7 [11]) сақталып, болашақ зерттеушінің назарын күтуде.