Кіріспе

Мифологиялық Крит патшасы Минос – грек мифологиясында Крит патшасы, Зевс пен Еуропаның ұлы. Ол әр тоғыз жыл сайын патша Эгейге жеті жас ұл мен жеті жас қызды таңдап, оларды Дадалус жасаған лабиринтке, Минотавр жеу үшін жіберетін. Өлгеннен кейін Минос патша астыртқы әлемде өлгендердің судьясы болды. Археолог сэр Артур Эванс Криттегі миной цивилизациясын атау үшін Минос патшасының есімін пайдаланды. Кносс сарайы кейде Минос сарайы деп те аталады, бірақ Минос нақты тұлға болғандығына ешқандай дәлел жоқ.

Әдеби Минос

Минос грек әдебиетінде Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясында" Кносс патшасы ретінде алғашқы кездеседі. Фукидид Миностың теңіз күшін құрған ең ежелгі адам болғанын айтады. Ол Троя соғысына дейін үш буын бойы Крит және Эгей теңізі аралдарымен билік етті. Ол Кносста тоғыз жыл өмір сүрді, онда Зевстен аралға арналған заңнама бойынша нұсқау алды. Ол крит конституциясының авторы және оның теңіз үстемдігінің негізін салушы. Афина сахнасында Минос – қатыгез тиран, афиналық жастарды Минотаврға жем ретінде беру үшін аяусыз салық жинаушы; оның ұлы Андрогейдің бүлік кезінде қаза табуына кек қайтару (Тесей туралы қараңыз).

Кейінгі ұтымдылық

Оның мінезінің қарама-қайшылықты жақтарын үйлестіру үшін, сондай-ақ Минос Критті қанша ұрпақ бойы билегенін түсіндіру үшін, кейінгі ақындар мен мифологтар, мысалы Диодор Сицилийлік және Плутарх, Минос есімді екі патша болды деп есептеді – Тесей өмірінде айтқандай, "мифологиялық элементті ескермей", олар осылай тұжырымдады. Осы көзқарас бойынша, алғашқы патша Минос Зевс пен Европаның ұлы, Радамант және Сарпедонның бауыры болды. Бұл "жақсы" патша Минос еді, және оны Олимп құдайлары соншалықты құрметтеді ki, ол өлгеннен кейін ағасы Радамант пен жартылай бауыры Эакпен бірге өлгендердің үш "Төрешісі" деп тағайындалды. Осы "Минос I" әйелі Итон (Ликтийдің қызы) немесе Крит (оның асырап алған әкесі Астерионның қызы) болды деп айтылады, және ол Ликаст есімді жалғыз ұлды дүниеге келтірді, ол Крит патшасы болды. Ликаст әкесінің құрметіне Минос есімді ұлды өмірге келтірді, оның әйелі Ида, Корибастың қызы осы ұлдың анасы болды. "Минос II" – "жаман" патша Минос – осы Ликасттың ұлы, ол әкесі мен бабасынан гөрі әлдеқайда жарқын тұлға болды. Осы Минос Тесей, Пасифая, Минотавр, Дедал, Глаук және Нис туралы мифтерде кездеседі. Минос I-ден айырмашылығы, Минос II көптеген балалардың әкесі болды, олардың ішінде Андрогей, Катрей, Девкалион, Ариадна, Федра және Глаук – барлығы оның әйелі Пасифаядан туған. Девкалион арқылы ол Криттіктерді Троя соғысына бастап шыққан Идоменей патшаның атасы болды.

Отбасы

Оның Пасифая (немесе кейбіреулер Крит) деген әйелінен Ариадна, Андрогей, Девкалион, Федра, Глаук, Катрей, Акакаллис және Ксенодике туды. Парэя деген нимфадан оның төрт ұлы болды: Эвримедон, Нефалион, Хриз және Филолай. Геракл оларды Филолайдың екі серігін өлтіргені үшін кек ретінде өлтірді. Тельхиналардың бірі, Декситеядан Евсантий есімді ұлы туды. Феист қаласының Андрогениясынан Астерион туды, ол Дионис пен үндістер арасындағы соғыста крит жасағына басшылық етті. Сондай-ақ, оның балалары ретінде Евриал, мүмкін, Посейдонмен Орионның анасы, және Фолегандер, Фолегандрос аралының атымен аталушысы да көрсетілген. Минос ағалары Радамантис пен Сарпедонмен бірге Крит патшасы Астерионның (немесе Астериус) тәрбиесінде өсті. Астерион қайтыс болғаннан кейін, оның тағына Минос ие болды, ол кейбір деректерге сәйкес, бауырларын жер аударып жіберді.

Мифологиялық Минос

Астерион, Крит патшасы, Зевс пен Еуропаның үш ұлын – Минос, Сарпедон және Радамантұсты асырап алды. «Одиссеяға» (Платонның «Заңдар» 624-ші кітабында түсіндірілген XIX тарау, 203-ші жол) сәйкес, Минос Зевске әр тоғыз жылда бір рет кеңес алған. Ол заңдарын тікелей Зевстен алды. Миностың ұлы Андрогей Панафиналық ойындарда жеңіске жеткенде, патша Эгей оны Марафонға бұқамен күресуге жіберді, нәтижесінде Андрогей қаза тапты. Ашуға ішкен Минос ұлының құрметі үшін Афинаға жорыққа аттанды. Жолда Нис тұрған Мегара қаласына тоқтады. Нисостың күші шашынан екенін білген Минос Сцилланың махаббатына қол жеткізіп, оған әкесінің шашын кесіп, қаланы басып алуға көмектесуге мәжбүр етті. Жеңіске жеткен соң, Минос Сцилланы әкесіне жасаған опасыздығы үшін жазалап, қайыққа байлап, суға батып кеткенше сүйреп тастады. Аттикаға келгенде, ол Зевстен қалаға жаза беруін өтінді, ал құдай қалаға оба мен аштық жіберді. Пайғамбар афиналықтарға жазадан құтылу үшін Миностың кез келген талабын орындау керектігін айтты. Содан кейін Минос Афинадан әр тоғыз жылда бір рет жеті ұл мен жеті қызды Критке Минотаврға құрбандыққа шалу үшін жіберуді талап етті (Миностың әйелі Пасифаэ мен Крит бұқасының қатысуынан туған ұрпақ, патша Посейдонға беруден бас тартқан). Ол бұл Минотаврды өзінің сәулетшісі Дедал салған лабиринтке орналастырды. Минотаврды Минос қызы Ариаднаның көмегімен Тесей батыр жеңді.

Глаукус

Глаукус бір күні доп немесе тышқанмен ойнап жүріп, кенеттен жоғалып кетті. Криттіктер криттіктерге: "Сендердің араларыңда керемет бала дүниеге келді. Кім осы баланың нағыз келбетін таба алса, соның өзінде оны табады" деді. Күнде үш рет, бұзау ақтан қызылға, содан қараға өзгеріп тұрды. Аргостық Полид бұл өзгерісті түтін ағашының пісіп жетілуіне ұқсас екенін байқады, ал Минос оны Глаукусты табуға жіберді. Полид баланы іздеп жүргенде, Минос сарайының шарап қоймасынан араларды қуатын бір бақаны көрді. Шарап қоймасының ішінде бал толған бөшке болды, ал оның ішінде Глаукус өлі қалған еді. Минос Глаукусты қайта тірілтуді бұйырды, бірақ Полид қарсылық танытты. Минос Полидті мәйітімен бірге жерлеуге бұйырды. Бір жылан пайда болғанда, Полид оны бірден өлтірді. Екінші жылан келді де, бірінші жылан өлгенін көрген соң, қайта оралып, бір шөп әкелді, соның арқасында бірінші жылан қайта тірілді. Полид осы мысалға сүйене отырып, сол шөпті Глаукусты қайта тірілту үшін қолданды. Минос Полидті Критінен шығармай, Глаукусты болжау өнерін үйреткенше ұстап қалды. Полид соны істеді, бірақ кетер алдындағы соңғы сәтте Глаукустан аузына түкіруін сұрады. Глаукус осылай жасады және ол үйренгеннің бәрін ұмытып қалды.

Посейдон, Даидаль және Пасифа

Минос өзінің патшалыққа өтуін ақтады және Посейдоннан белгі сұрап дұға етті. Посейдон теңізден алып ақ бұқа жіберді. Минос бұқаны Посейдонға құрбандыққа шалуға міндеттенген еді, бірақ кейін басқа бұқамен ауыстыруға шешім қабылдады. Посейдон Миностың әйелі Пасифаяға ашуланып, бұқаға деген ессіз құштарлықпен қарғыс жіберді. Дадал оған ағаштан сиыр жасап берді, ол ішіне жасырынып алды. Бұқа ағаш сиырмен қосылып, Пасифая бұқадан жүкті болып, қорқынышты бір жаратылысты дүниеге келтірді, оны да Астерий деп атады, Минотавр, жартылай адам, жартылай бұқа. Содан кейін Дадал "шығу жолын шатастырып, сыртын бұралап тұратын" лабиринт деп аталатын күрделі бөлме салды, және Минос Минотаврды оның ішіне қамады. Минотаврдың кім екенін және лабиринттен қалай шығуға болатынын ешкім білмеуі үшін (Дадал осы екеуін де білген), Минос Дадал мен оның ұлы Икарды осы жаратылыспен бірге түрмеге қамады. Дадал мен Икар Дадалдың өнертабысымен жасалған қанаттармен ұшып кетті, бірақ Икардың қанаттары күнге тым жақын ұшқандықтан еріді. Икар теңізге құлап, суға батып кетті.

Тесей

Минос ұлы Андрогей Афинаның Эгейі өткізген жарыста барлық ойында жеңіске жетті. Немесе, басқа жарысқа қатысушылар Андрогейге қызғанып, оны өлтірді. Минос ашуланып, Афинаға соғыс жариялады. Егер афиналықтар Минотаврды жыл сайын тамақтандыру үшін жеті жас жігіт пен жеті бойжеткенді жіберсе, ол оларға бейбітшілік ұсынды (бұл минойлықтардың ай фазаларын және оның күнтізбелік циклдарын мұқият тіркеуімен тікелей байланысты – толық ай күнтізбелік теңдіктерде сегіз жылда бір рет кездеседі). Бұл оқиға Тесей Миностың ғашық қызы Ариаднаның көмегімен Минотаврды өлтіргенге дейін жалғасты.

Нисус

Минос патша Нис туралы да әңгімеге қатысты. Нис Мегара патшасы болды және ақ шашының арасында жасырылған қызыл шашы болғанша жеңілмейтін еді. Минос Мегараға шабуыл жасады, бірақ Нис өзінің қызыл шашы бар екенін білгендіктен жеңіле алмайтынын түсінді. Оның қызы Сцилла Миносқа ғашық болды және оның әкесінің қызыл шашын кесіп, осы сезімін көрсетті. Нис қайтыс болды, ал Мегара Критінің қол астына қарады. Минос Сцилланы әкесіне бағынбағаны үшін жазалады. Ол қайшыға айналды, ал оның әкесі – бүркіт, оны тынымсыз қуды.

Өлім

Минос Дедалды іздеу үшін қаладан қалаға саяхаттап, жұмбақ сұрайды; ол спиральді қабықшаны ұсынды және оны бүкіл жол бойына тігуді сұрады. Сицилиядағы Камикусқа жеткенде, Даидальдың жұмбақты шеше алатынын білген Кокалус патша қартты шақырды. Ол бауды құмырсқаға байлап қойды, ол қабықшаның ішінде жүріп, оны бойымен байлап қойды. Минос Дедалдың Кокалус патшаның сарайында екенін біліп, оны өзіне тапсыруды талап етеді. Кокалус оны алдымен ваннаға түсуге көндірді; содан кейін Кокалус қызы мен Дедал Минос ваннаға тұтқындалғаннан кейін оны қайнаған сумен қайнатып өлтірді. Өлгеннен кейін Минос өзінің жарты інісі Эак және толық інісі Радамантпен бірге Аидтағы өлгендердің төрешісі болды. Радамант Азияның, Эак Еуропаның ар-ұжданын бағалады, ал Минос шешуші дауыс берді.

Минос өнерде

Криттік монеталарда Минос сақалды, тәж киген, қырылған шашты, қабақты және беделді болып бейнеленген, бұл оның әкесі Зевстің дәстүрлі суреттеріне ұқсас. Ол жиі суреттелген құмыралар мен саркофагтардағы бейнелерде, Аэак пен Радамантпен бірге, әлемнің судьялары ретінде және Минотавр мен Тесеймен байланысты кездеседі. Микеланджелоның "Соңғы сот" атты танымал фрескасында (Сикстин капелласында орналасқан), Минос шайтандармен қоршалған әлемнің судьясы ретінде бейнеленген. Құйрығын өзіне орап, екі есек құлағымен (ақымақтықтың символы) Минос күнәкарларды тозаққа жібергенде соттайды (Inferno, Екінші шеңберді қараңыз).

Өлеңде

Вергилийдің "Энеидасында" Минос, жалған айыппен өлім жазасына кесілгендердің судьясы болды. Минос үлкен құмырамен отырып, үнсіз қазылар алқасының көмегімен жанның Елисейге немесе Тартарға баруын шешеді. Оның інісі Радамант Тартардағы судья болып, күнәкарларға лайықты жаза тағайындайды. Данте Алигиеридің "Құдайлық комедиясы" шығармасының "Тозақ" бөлімінде Минос жылан сияқты құйрықпен бейнеленген. Ол тозақтың нағыз басталуы – "Тозақтың" екінші шеңберінің кіреберісінде отыр. Сол жерде ол әр жанның күнәсін бағалап, құйрығын денесіне тиісті ретте айналдыру арқылы оған лайықты жазаны белгілейді. Ол сондай-ақ, құйрығын ораған шеңбердегі жанның орнын нақтылау үшін сөйлей алады.

Астрономия

6239 Минос кіші планетасы Минос құрметіне аталған.