Кіріспе

1926 жылы Владимир Набоковтың "Бейіткіш" атты әңгімесі - орыс жазушысы Владимир Набоковтың әңгімесі. Ол алғаш рет 1926 жылы шетелде тұратын орыс әдеби журналы "Руль" журналында (Бритва) жарияланды, бірақ француз тіліндегі аудармасы 1991 жылға дейін, ал ағылшын тіліндегі аудармасы (жазушының ұлы Дмитрий Набоков) 1995 жылға дейін пайда болған жоқ.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Иванов - Берлинде тұратын, Ресейден жер аударылған, бұрынғы әскери офицер. Ол шаштараз болып жұмыс істейді. Набоковтың айтуынша, бұл өте жақсы жағдай, өйткені Ивановтың өткір бет-әлпеті оған ертеректе "Бірқарақ" деген лақап ат берді. Ыстық күндері қара киім киген аты аталмаған кейіпкер шаштаразға кіріп, Ивановтан басқа ешкім жоқ, және қырқынуды сұрайды. Иванов тез арада клиентінің ресейлік әріптесі екенін түсінеді, ол Ресейдің революциялық толқу кезеңінде Ивановты азаптапты. Иванов өзінің соңғы кездесуін еске салады. Иванов кейін оны қырқып, олардың бұрынғы кездесуін еске түсіреді, сонымен қатар бір қырқыштың сырғанауының әсерін қатты білдіреді. Оқырман Ивановтың кек алуын күтеді. Бірақ Іванов өз тарихын айтып бергеннен кейін, қорқып, таза қырқылған кеңес шаштараздан қашып кетеді.

Тақырыптар

Набоковтың "Жалпы әңгімелері" жинағының Пингвин баспасының (1997) төрт беттік басылымында әңгіме Набоковтың ұзын шығармаларына енген көптеген мәселелерге қатысты. Мысалы, жеке адамның іс-әрекет пен ой еркіндігінің маңыздылығы немесе өмірдің ерекше детальдарын бақылаудың құндылығы. Бұл мәселелер біріктіріліп, Набоков үшін одан да маңызды тақырыптың, яғни оның Ресей отанының Кеңес революциясымен жойылуының призмасы арқылы жарық көреді. Оның көптеген шығармалары революцияға ғана емес, коммунистік империяның идеологиясына, оның полиция бақылауына, жеке бостандықтарды басып тастауға, жеке ойлауды бағындыруға деген әрекетіне деген өшпенділігін көрсетеді. Коммунизмді қолдауға немесе оған қолдау көрсетуге батылы жеткен кез келген кейіпкер Набоковтың шығармаларында аз бағаланады, ал коммунист болмау кейіпкерге қасиетті мәртебе беру үшін жеткіліксіз, бірақ оны оның құрып бара жатқан жеккөрушілігінен құтқарады. "Бейіткіш" романында бұл қарама-қайшылық Набоковтың бүкіл мінез-құлқын қалыптастырады. Революциядан "эпикалық қашып құтылған" Иванов оң тұлға, ал аты аталмаған советке бірден қарайды. Бұл қарама-қайшылық сюжеттің өзінде айқын көрінеді. Кеңестердің бір рет жасаған қатыгездіктері оның (өткен) әрекеттерінен айқын көрінеді. Иванов болса бұрынғы азаптаушыларының әдістеріне түсіп қалудан бас тартады. Қысқаша түрде азаптау мүмкіндігін көтергеннен кейін, совхозды үрейлендіріп, тұрақты зақым келтірмей, Иванов осы жерде тоқтады. Советтің жүрек артериясын қырғышпен кесуге болмайды. Қатыгездік одан әрі қаталдық туғызбайды. Ивановтың меланхолиялық түсінігі - өткендегі жоғалтудың ауырсыны (оған жеке ауырсыну ғана емес, сонымен қатар "оның кең, асыл, керемет отаны қандай да бір жайсыз шумақпен қиратылған" деген факт) кек алу арқылы жойылмауы мүмкін. Иванов физикалық жазасын алмауы мүмкін, бірақ ол өзінің моральдық үстемдігіне сенімді. Набоков осы қарама-қайшылықты нығайту үшін басқа да көптеген әдістер мен тақырыптарды қолданады. Мысалы, кейіпкерлердің сыртқы келбеті. Ивановтың бет-әлпеті бұрышты, оның перспективасында қатал: "мұрын сызушының үшбұрышындай өткір; жамбас шынтақтай берік". Набоков болса, советтің дөңгелектігін атап көрсетеді: "Түсінің оң жағында майлы түтік бар, қабығы бар бет". Иванов "адамның бет-әлпетіне, дөңгелек қыны мен жоғарғы иығына" көбік салады. Оның көздері "жарылдап тұрған кішкентай дөңгелектер" секілді. Кейіннен Кеңес өкіметінің бет-әлпеті "көзсіз, семіз бет" деп сипатталады. Набоков өзінің Советке деген жеккөрінісін білдіруді жалғастырады, бұл оның басқалар оңай басқаратын тұлға екенін көрсетеді; кейіпкердің өз еркімен еркін әрекет ете алмауы Набоков үшін айтарлықтай қылмыс болып табылады. Оқырман кеңесшісінің барлық сезімдері Ивановтың қалауы бойынша екенін ғана емес ("оның жалаңаш ұстағыштың тегіс бетін адамның мойнына басуымен бүкіл денесі қимылдады"), бірақ соңғы абзацта Иванов жауды физикалық түрде басқара алатын сияқты. Совет өкілі Иванов бұйырмайынша, ешқандай қадам жасай алмайды. Орыс шаштаразшысы "боулгердің басын шапалақпен шауып, әмиянды қолының астына тығып, есікті жағына қарай бұра берді". Советтің шаштараздан шыққан кездегі сипаты оның роботтық мінез-құлқын одан әрі көрсетеді. Көздері мүлдем жабық, "ал автомат сияқты қадам басқан", "осындай механикалық жүріспен" және "шыққан қатып қалған қолымен". Осы сипаттамалардың әрқайсысы советті жеке тұлға емес, ерік-жігерсіз, басқалар оны басқара алатын және басқара алатын тұлға ретінде көрсетеді. Набоковтың сипатындағы саяси мағына коммунистер өздері ойлаудың орнына жай ғана отардың соңынан еріп жүреді айқын көрінеді. Набоков жеке таңдауды білдіру немесе қабылдамау тақырыбын басқаша түсіндіреді. Әрине, Советтің аты жоқ екені әдейі, өйткені есім адамның жеке басын анықтайтын маңызды элемент. Ивановтың ресми аты да, харизматикалық лақап аты да бар. Набоковтың кейіпкерлерін сипаттауының ең қарапайым, бірақ, бәлкім, негізгі аспектісі - Ивановтың рухани еркіндігі, басқалардың көзінен қашып жүргенімен, Кеңестер қазірдің өзінде басқалардың қарауында тұтқындалған. Олардың бет-әлпеті мен сыртқы келбеті өзгелерге қалай көрінеді, мінез-құлқының ерекше белгісі болады. Оқырманға алғашқыда-ақ Бритваның бет-әлпеті жоқ екені айтылады, ал таныстары оның сыртқы түрін еске түсіруге тырысқанда, олар оны "тек профильде ғана елестете алады". Ал совет жігіті шаштаразға кірген кезде "жаңа келген адамның бейнесі бірде�...

Детальдер мен түстерді қолдану

Детальдер мен түстер Набоковтың шығармаларында күшті эстетикалық әсерге ие, олар оқырманға да, кейіпкерге де айналадағы дүниені байқаудан келетін қуанышты еске салады. Иванов "советшілердің" келгеніне дейін "жылынған асфальтта ескерткіш тәрізді, жыланның сәнді байлықтарына ұқсайтын, таспа тәрізді із қалдырған" жылтыр дөңгелектерді байқап қалады. Бұл және басқалары - бақытты, балалық көріністің бөлігі, онда жансыз заттар жиі антропоморфтандырылады. Советтің айнадағы бейнесі "боулинг шапқышы шапқышты ұстап алу үшін көтерілген" сол "шалын шапқышты" көрсетті. Иванов бұл байқауды көрермендер мен көліктерге қарап, "жасыл және алтын иіс бөтелкелері бар мәрмәр беттер" екенін байқап, қайтадан бақылап отырады. Совет жазушысы әңгіменің ішінде аз нәрсе айтады және аз нәрсе көреді, бұл автордың қай жаққа сүйіспеншілік білдіретінін көрсететін тағы бір қарама-қайшылық. Бірақ бұл әсемдік үшін емес, олар сырттай нәрселер емес, Ивановтың әлемін қалыптастыратын және анықтайтын байқаулар. Шаштараз машиналардың жарқыраған дөңгелектерін байқап, бірнеше минуттан кейін совет жігітінің "сағат механизміне ұқсап жарқыраған кішкентай көздерін" байқап қалды. Жылтыраған доңғалақтар мотиві қайталануы кездейсоқ емес, бірақ Ивановтың ой тізбегін көрсетеді; доңғалақтар асфальтта өз ізін қалдырғандай, кеңес жыланы Ивановқа өз ізін қалдырды.