Кіріспе

Селевкидтер империясының б.з.д. 138-129 жылдар аралығындағы патшасы Антиох VII Евэргет (Ἀντίοχος Ευεργέτης; шамамен б.з.д. 164/160 – б.з.д. 129), «Сидетес» (Σιδήτης) лақап атымен белгілі (Киші Азиядағы Сиде қаласынан), сондай-ақ «Антиох Иманды» деп те аталды, шілде/тамыз айында б.з.д. 138 жылдан б.з.д. 129 жылға дейін эллиндік Селевкидтер империясын басқарды. Ол Селевкидтердің ірі билеушілерінің соңғысы болды. Антиох шайқаста қаза болғаннан кейін Селевкидтер мемлекетінің құрылысы Сириямен ғана шектелді.

Ерте өмір және билік етуінің алғашқы жылдары

Ол Димитрий I Сотердің ұлдарының бірі, Димитрий II Никатордың бауыры, ал анасы Лаодикия V болуы мүмкін. Димитрий парфтарға тұтқындалғаннан кейін Антиох билікке көтерілді. Ол Димитрийдің бұрынғы әйелі Клеопатра Теяға үйленді. Олардың ұрпағы Антиох IX болды, ол Селевк V және Антиох VIII-дің аралас бауыры және туысы болды. Антиох тоғыз жылдық билігінде соңғы онжылдықтардағы аумақтық және билік шығындарын қалпына келтіруге күш салды. Антиох Дорада узурпатор Диодот Трифонды жеңіп, б.з.б. 134 жылы Иерусалимді қоршауға алды. Қоршау кезінде ол яһудилерге діни мереке тойлау үшін жеті күндік тыныштық берді, бұл яһуди басшыларына ұнады. Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, хасмонейліктердің басшысы Иоанн Гиркан Дәуіт патшаның бейітін ашып, үш мың талантты алып, Антиохқа қаланы аман қалдыру үшін берді. Дегенмен, Антиох патшаның яһудилерге және олардың дініне көрсеткен құрметі олардың алғысын тудырып, оған Эуэргет ("пейілді") деген ат берді. Сол замандағы яһуди деректерінің жоқтығынан (Маққабейлер кітабы оның кезінен бірнеше жыл бұрын аяқталады), Иерусалим қоршауы Селевкидтердің шешуші жеңісімен аяқталды ма, әлде бейбіт келісімге келді ме, белгісіз. Сонымен қатар, яһуди әскерлері Антиохтың соғыстарында көмектесті, ал оның өлімінен кейін шамамен 20 жыл бойы Иоанн Гиркан Селевкидтер бақылауындағы аймақтарға шабуыл жасаудан аулақ болды.

Кейінгі аумақ даулары мен жеңілісі

Антиох өмірінің соңғы жылдарында "Ұлы патша" Митридат I бастаған парфтар басып алған шығыс аймақтарын қайтарып алуға тырысты. Ол шығысқа қарай аттанғанда, Селевкид патшалығының соңғы үлкен әскерімен (ішінде Иоанн Гиркан басқаратын яһуди әскерлерінің бір бөлігі де болды) Митридатты екі шайқаста жеңді. Ол Месопотамия, Вавилония және Мидияны Селевкид империясына қайтарды, сосын әскерін қысқы тұраққа жіберді. Селевкид патшасы мен әскері қысты тойлауға, аң аулауға және ішімдік ішуге арнады (селевкидтер македондықтардың көп ішетін дәстүрін сақтады). Әскердің азаматтар арасына орналасуына байланысты, жергілікті халық пен сириялық әскерлер арасында шиеленіс күшейді. Парфтардың жаңа билеушісі Фраат II бекер отырмады. Ол Селевкидтер басып алған Мидия қалаларында көтеріліс ұйымдастырып, жаңа әскер жинады. Фраат өзінің жаулары арасында араздық себуді көздеп, Антиохтың үлкен ағасы Димитрий II-ні босатып жіберді, ол Сирияға оралып, таққа талап етуге кірісті. Сол қыста (б.з.д. 130–129 жж.) бірнеше мидиялық қалалар көтеріліс көтеріп, Селевкид гарнизондарына шабуыл жасады. Антиох сол кездегі оқшауланған гарнизонға көмекке, аз күшпен (дегенмен, тек қана патшалық гвардиясымен) аттанды. Ол Екабатана шайқасында, шөл далада Фраат II және көптеген парф әскерлерінің жасаған шабуылына түсіп, қаза тапты. Бұл парфтар елге білдірмей кірген еді. Көптеген грек-рим тарихшылары Антиохтың шайқаста қаза болғанын айтады, ал жеңіске жеткен парфтар оның қорқыныштан өз-өзіне қол салғанын мәлімдеді, Апиан да осы пікірді қолдайды.

Мұрагерлік

Антиохтың бекітілген мұрагері IX Антиох Цизицен болды. Бірақ Афинейдің «Дейпнософиста» еңбегінде сақталған Посидонийдің «Тарихы» атты еңбегінің 16-шы кітабынан алынған үзіндіде Артакс патшаның Медияда тұтқындап, патша сияқты күткен Селевк есімді патша туралы айтылады. Осы Селевктің кім екені күмәнда тудырып, талқылауға себеп болып отыр; Феликс Якоби және, шартты түрде, Иан Г. Кидд Селевктің Антиох VII-нің әкесі қайтыс болғаннан кейін тұтқындалған ұлы болуы мүмкін екенін ұсынады.