Кіріспе

Концлагерьде аман қалған (1924-2022) Герда Вайсман Клейн (8 мамыр, 1924 - 3 сәуір, 2022) полякша туған американдық жазушы және адам құқықтары жөніндегі белсенді. Ол өзінің "Барлығы менің өмірімнен басқа" (1957) атты автобиографиялық шотын 1995 жылы "Бір аман қалған адам еске алады" атты қысқаметражды фильмге бейімдеді. 1946 жылы Курт Клейнге (1920-2002) үйленді. Клейндер Холокост туралы білім мен адам құқықтарын қорғаушылардың жақтастары болды, өмірлерінің көп бөлігін төзімділік пен қоғамдық қызметке арнады. Америка азаматы болған Герда Вайсман Клейн сонымен қатар Америка азаматтығының құндылығы мен жауапкершілігін қолдайтын коммерциялық емес ұйым Citizenship Counts-ті құрды. Ол өзінің куәлігін тұрақты көрмеге ұсынатын АҚШ-тағы Холокост мемориалдық мұражайының басқарушы кеңесінде қызмет етті. 2011 жылдың 15 ақпанында Клейнге АҚШ-тың ең жоғары азаматтық наградасы - Президент бостандығы медалі табыс етілді.

Ерте өмір

Герда Вайсманн, өндірістік басшы Юлиус Вайсманн мен Хелен (туған тегі Мюкенбрунн) Вайсманнның екінші баласы, 1924 жылы 8 мамырда Польшаның Биелско қаласында (қазіргі Биелско-Бела) дүниеге келді. Ол 1939 жылы Польшаны немістер басып алғанға дейін Бельскодағы Нотр-Дам гимназиясында оқыды. Ата-анасы да, ағасы Артур да (туған жылы: 1785). 1919) Холокост кезінде өлтірілді.

Нацистердің тұсында өмір

1939 жылы 3 қыркүйекте неміс әскерлері Польшаның Бельско қаласындағы он бес жасар Вайсманның үйіне басып кірді. Шабуыл басталғаннан кейін көп ұзамай отбасы Герданың ағасынан немістер тез алға басып келе жатқанын және отбасы Польшаны дереу тастауы керектігін хабарлаған жеделхат алды. Олар Герданың әкесі жүрек ауруынан қайтыс болғандықтан, қала берді. Дәрігерлер оны қозғалтпауға және аса қатты қысымға ұшыратпауға кеңес берді. 1942 жылы Юлиус Вайсманн өлім лагеріне жіберіліп, сонда өлтірілді. Көп ұзамай Вайсманн Клейн мен оның анасы тұратын гетто жойылды. Хелен Вайсманды өлім лагеріне, ал Герданы еңбекке жарамды деп тапқаннан кейін, еңбекпен қамту лагеріне жіберді. Басқа адамдармен бірге жүк көліктеріне отырғанда, Герда апасымен қайта қауышу үшін, қатты тырысып, көліктен секіріп шықты. Вайсман Клейннің айтуынша, жергілікті еврей кеңесі Judenrat басшысы Моше Мерин оны жүк көлігіне салып жіберіп: "Сен өлуге тым жассың" деп айтты.

Бостандық

1945 жылдың мамыр айында Вайсманды Чехословакияның Волари қаласында АҚШ армиясы азат етті; бұл күштердің ішінде Германияда туған лейтенант Курт Клейн де болды. 1937 жылы Клейн нацизмнен қашып, АҚШ-қа көшіп келді. Клейннің ата-анасы Аушвиц концентрациялық лагерінде өлтірілген. Курт Клейн 21 жасқа толмас бұрын алғаш рет Герда Вайсманнды кездестірген кезде оның шашы ақ, салмағы 68 фунт, киімдері жыртық. Ол Клейнге өзінің яһуди екенін естен шығарып айтқанынан кейін, ол да өзін яһуди екенін айтып берді. Бірнеше ай бойы танысып жүріп, 1945 жылдың қыркүйегінде Герда мен Курттың некелесуіне келісім жасалды. Дипломатиялық және иммиграциялық шектеулер олардың үйлену тойын бір жылға кешіктірді, бірақ Курт ақыры 1946 жылы АҚШ-тан Еуропаға оралды және олар Парижде үйленді.

Соғыстан кейінгі өмір

Соғыстан кейін Клейндер Нью-Йорк штатының Буффало қаласына көшіп барып, үш бала тәрбиеледі, онда Курт баспа бизнесін жүргізді, ал Герда жазушы болды және 17 жыл The Buffalo News газетінде колонкашы болды. Кэри Антолис түсірген және режиссерлік еткен, HBO Films таратқан, 1995 жылы "Үздік деректі фильм" (қысқа тақырып) үшін академиялық сыйлықты жеңіп алды. Антолис марапаттау сөзін сөйлеген соң, Вейсман Кляйн сахнаға шығып, өзінің жеке сөзін айтты: Мен алты керемет жыл бойы жеңіске жетудің өзі нанның қабығын және тағы бір күн өмір сүруді білдіретін жерде болдым. "Менің азат етілген күнімнен бері мен "Мен неге осындамын?" деген сұрақ қоямын. Мен одан артық емеспін. Сол жылдар мен күндер мен үйдегі бір қатал кештің сұлулығын көргендер туралы ойланамын. Олардың атынан мен сіздерге олардың есімін құрметтегендеріңіз үшін алғыс айтқым келеді, және сіздер оны бүгін кешке үйлеріңізге оралған кезде, әрқайсыңыздың еркіндіктің қуанышын білетіндер жеңімпаздар екеніңізді түсінуден артық ештеңе істей алмайсыз. Вайсманн Кляйн бірнеше естеліктер мен балалар үшін әңгімелер жариялады, соның ішінде Виндзорлық Капер (2013), 1980 жылдары The Buffalo News апталық сериясы, Англияның Виндзор замогында түнгі оқиғаға ұшыраған екі американдық қыз туралы. Вайсман Кляйн оны өзінің "азапқа негізделмеген" жалғыз жұмысы деп сипаттады. Вайсманн Кляйн бірнеше онжылдықтар бойы Буффалода тұрды, күйеуі Курт зейнеткерлікке шыққанға дейін және олар 1985 жылы балалары мен немерелеріне жақын болу үшін Аризонаға көшіп барды.

Президент бостандығы медалі

2011 жылдың 15 ақпанында президент Барак Обама Вайсман Кляйнға және тағы 14 адамға 2010 жылғы президенттік "Азаттық медалі" сыйлығын тапсырды. Ақ үйдің шығыс бөлмесіндегі салтанатта президент Обама: "Бұл жылғы "Азаттық медалі" иелері біздің кім екенімізді және кім болғымыз келетінін көрсетеді" деп мәлімдеді.

Қосымша тану

2006 жылдың қаңтар айында БҰҰ-ның бірінші Халықаралық Холокост еске алу күнінде Вайсман Клейн басты баяндамашы болып таңдалды. Ол мектеп оқушыларына сөйлеп, әлемді аралап, төзімділік пен үміт туралы хабарды таратты, әлемдік көшбасшылармен кездесті. 1996 жылы Вайсман Клейн Иерусалимде халықаралық "Иудея арысы" сыйлығын алды. 1997 жылы президент Билл Клинтон Вайсман Клейнді АҚШ-тағы Холокост мемориалдық мұражайының басқарушы кеңесінің мүшесі етіп тағайындады. 2007 жылы мұражай Вайсманн Кляйнға ең жоғары құрметпен Аризонадағы Билтморда 1000 қонақтың алдында марапаттады. Ол 2021 жылы Аризонаның Әйелдер даңқы залына кірді.