Кіріспе

Магнус Олафссон (өлді 24 қараша 1265 жылы) - Манн және Аралдар королі. Ол Орал патшасы Олафр Гудродарсонның ұлы және Крован әулетінің мүшесі болды. Магнустың патшалығы Манн мен Гебридтер аралдарының кейбір бөліктерін қамтыды. Магнус отбасының кейбір жетекші мүшелері, оның әкесі сияқты, өздерін "Аралдар патшасы" деп атады; Магнус және оның бауырлары сияқты басқа мүшелер өздерін "Манн және Аралдар патшасы" деп атады. Өздерінің патшалары болғанымен, Крован әулетінің жетекші мүшелері Норвегия патшаларына құрмет көрсетті және жалпы алғанда, Манн мен Гебридтердегі номиналды норвегиялық үстемдікті мойындады. Магнусты Александр III патша қуып жіберді. 1237 жылы Олафр қайтыс болып, орнын үлкен ұлы Харальдр басады, ол 1248 жылы суға батып қайтыс болды. Содан кейін патшалық билікті оның інісі Ренгвальдр Олафссон алды. Бірнеше апта билік еткеннен кейін, Ренгвальдр өлтіріліп, патшалық орнын Олафрдың туған ағасы және өлімге қарсы күрескен қарсыласы, аралдар патшасы Ренгвальдр Гудрудрсонның ұрпағы Харальдр Гудрудрсон алды. Қысқа билік жүргізгеннен кейін, Харольдты Норвегия королі Хакон Хаконарсон биліктен алып тастады. Харальдр болмаған кезде Магнус пен оның туысы, аралдардағы король Эоган Мак Дубхгайл Манны жаулап алуға сәтсіз әрекет жасады. Бірнеше жылдан кейін Магнус аралға оралып, патша болып жарияланды. 1240 жылдары Шотландияның Александр II Аралдарды Хаконнан сатып алуға тырысқаннан кейін, аймақты жеңу үшін соғысқа барды. 1249 жылы оның өлімі оның батысқа қарай шабуылға түсуіне кенеттен тоқтай түсті, ал 1260 жылдары ғана шотланд патшасы аралдарға өз билігін тағы да қолдануға тырысты. 1261 жылы Александр ІІ ұлы мен мұрагері Александр III шотландтық әскерлер Хебридтер аралына шабуыл жасамас бұрын аралдарды сатып алуға тырысты. Шотландияның агрессиясына Хаконның жауабы Норвегияның билігін нығайту үшін үлкен флотты ұйымдастыру болды. 1263 жылдың жазында флота Хебрид аралдары арқылы жүзіп өтті. Оның күштері оңтүстікке қарай жүзіп бара жатқанда күшейгенімен, норвегиялық король өзінің көптеген скандинавтық-гейлдік вассалдарынан тек жылы қолдау алды. Шын мәнінде, Магнус Хаконға шын жүректен шыққан аздың бірі болды. Бір кезде Хакон Магнус пен басқа да қол астындағыларды Ленноксқа шабуылға жіберді. Бұл арада негізгі норвегиялық күш Ларгс шайқасында шотландтарға қарсы әйгілі, бірақ қорытындысыз шабуылдар сериясында болды. Осыдан кейін Хаконның ұнжырғасы түскен флоты аз нәрсеге қол жеткізе отырып, үйіне оралды. Хаконның кетуінен және өлімінен көп ұзамай Александр Хебридтерге жазалау экспедициясын бастады және Маннға да солай деп қорқытты. Магнустың шотланд патшасына мойынсұнуы және оның жерлеріне құрмет көрсетуі Хаконның науқанының сәтсіздігін және Норвегияның аралдардағы ықпалының толық құлдырауын білдіреді. Магнус, өзінің әулетінің соңғы билік құрған патшасы, 1265 жылы Рушен замогында қайтыс болды және Рушендегі Сент-Мария абатханасында жерленді. Ол қайтыс болған кезде Еоганның қызы Маирге үйленген болатын. Ол қайтыс болғаннан кейінгі жылы Норвегия королі Шотландия короліне Гебридтер мен Маннды ресми түрде тапсырды. Магнус қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң, оның балабақша ұлы Гудрр Маннның патшасы болуға тырысты. Гудрёдрдің көтерілісі шотландтық әскерлер тез және қатыгездікпен басып тастады, ал арал Шотландия Корольдігінің құрамында қалды. 1290 жылдары Магнустың бұрынғы арал патшалығының Хебридтер бөлігі жаңадан құрылған шотланд шерифтеріне қосылды.

Өмірбаян

Магнус - ХІ ғасырдың аяғынан ХІІ ғасырдың ортасына дейін Ман аралы мен Гебридтер аралдарының солтүстік бөлігін қамтыған Норс-Гель теңіз патшаларының Крован әулетінің мүшесі. Патшалық бастапқыда Хебридтер аралдарының бәрін қамтыса да, Ішкі Хебридтер аралдарының көп бөлігі он екінші ғасырдың ортасында мәңгілікке жоғалып кетті, бірақ династия ең үлкен Хебридтер аралдары Льюис және Харрис және Скайды бақылауда ұстады. Магнус Оралдар патшасы Олаф Гудродарсонның ұлы (1237 жылы қайтыс болған). Олафтың екі әйелі болғаны белгілі, бірақ қазіргі уақыттағы қайнар көздер оның балаларының анасын атамайды, Магнустың анасы Олафтың екінші әйелі - Каирсисиона, Росс графы Ферхардың қызы (қайтыс болды 1251 жылы). Олаф 1237 жылы қайтыс болғаннан кейін, оны ұлы Харальдр (1248 жылы қайтыс болды) алмастырған. Манн жылнамасына сәйкес, әкесі қайтыс болған кезде Харальдр он төрт жаста болған. Бұл Харальдтың туған уақытын Олафр мен Каирсисионаның некелескен уақытына теңеген. Ренвальд пен Олаффрдың аналары әртүрлі болған деп саналады, содан кейін он үшінші ғасырдың басында династияның патшалығы үшін соғысты, 1229 жылы Ренвальд Олафрмен шайқаста қаза тапты. Ргнвальдрдің ұлы Гудррр (1231 жылы қайтыс болды), ол да Олафрмен қақтығыста болған, әкесі таққа дәулетін қабылдады және билігінің ең биік кезінде 1231 жылы Олафрмен бірге патшалық құрды. 1231 жылы Гудрёдр өлтірілді, ал Олафр 1237 жылы өлгенге дейін бүкіл патшалықты ішкі қарсылықсыз басқарады. Олафрға оның ұлы Харальдр билік жүргізді, ол кейін Норвегияға барып, Норвегия королі Хакон Хаконарсонның қызымен үйленді (1263 жылы қайтыс болды), бірақ 1248 жылы қайтып оралған кезде теңізде қаза тапты. 1249 жылы мамыр айында Харальдрдың ағасы Ргнвальдр (қайтыс болды 1249) Крован әулеті патшалығының патшалығына ресми түрде ие болды. Ргнвальдр Олафссонның билігі өте қысқа болды; ол билікке келгеннен кейін бірнеше аптадан кейін Манн қаласында өлтірілді. Оның өлтірушісі замандас көздер бойынша Иварр атты ер адам ретінде анықталады, ол Ргнвальдр Олафссонның екінші туысы Харальдр Гудрёдарсонның (fl. 1249), ол өлтіргеннен кейін патшалық билікті дереу басып алды. Алғашында Харальдрды Англия королі Генрих III (1272 жылы қайтыс болған) патшалықтың заңды билеушісі ретінде таныса да, кейіннен Харальдр өзінің норвегиялық иегері Хаконның узурпаторы деп танылды. 1250 жылы Хакон Харальдты Норвегияға шақырып, оның патшалық билікті басып алуы үшін жауап берді, ал Харальд аралдарға қайтып оралуға тыйым салынды.

Аргиллдің Эоганы және Маннның басып кіруі

Эоган Мак Дубхгайл, Аргиллдің лоры (қайтыс болды c.1268×1275) - Сомхоан кланының көрнекті мүшесі, аралдар патшасы Сомхоан мак Джиолла Бригденің (1164 жылы қайтыс болды) ұрпақтары. Сомхоунның әйелі, аралдар патшасы Олафр Гудродарсонның қызы Рагнхильдра (1153 жылы қайтыс болды) арқылы Сомхоун кланының бірнеше жетекші мүшелері Хебридтердегі патшалық билікке дәулет берді. 1248 жылы Эоган және оның екінші туысы Дубгалл мак Ройдри (қайтыс болды 1268) Норвегиядағы Хаконға барып, Хебридтердегі патша атағын сұрады. Кейіннен Хакон Еоганға атақ берді, ал келесі жылы Харальдр Олафссонның өлімін білгеннен кейін Хакон Еоганды батысқа қарай аралдарды (кем дегенде уақытша) өз атынан басқаруға жіберді. Осы уақытқа дейін Эоганның екі иегері болды: Хебридтер аралдарын талап еткен Норвегия королі; және Аргиллге талап қоюшы және Хебридтер аралдарын аңсаған шотланд королі. Өкінішке орай, Еуган Норвегиядан оралғаннан кейін, Шотландияның Александр II (1249 жылы қайтыс болды) Аргиллге экспедиция жүргізді және Еуганнан Хаконға деген адалдықтан бас тартуды талап етті. Ол бұған келіспегендіктен, шотландтық әміршіліктен шығарылды. 1250 жылы Харальдр Гудродарсонның Норвегияға шақыруынан кейін Манн хроникасында Магнус пен Еоган норвегиялықтардың күштерімен Маннға келгені жазылған. Ең болмағанда, Эоган өзінің Шотландиядағы жер иелігінен айырылғандығы үшін қандай да бір өтемақы іздеген болуы мүмкін. Хроникада басып алушылар Рональдсвейде жағаға қонғанын және манкс халқымен келіссөздерге кіріскенін айтады; дегенмен, Еоган өзін "Аралдар патшасы" деп атағанын білгенде, манкстер ренжіді және барлық диалогты үзді. Хроникада Еуганның өз адамдарын Сент-Михаил аралында құрастырғаны айтылған. Ивардың Еуган мен Магнустың басқыншы күштеріне Манс шабуылға қатысы бар екендігі Магнустың сол жерде патшалық етуіне Харальдтың жақтастары әлі де Мануста қарсылық білдіретінін көрсетеді. Келесі жылы Генрих III Ирландияның Justiciar Джон Фиц Джеффриге (1258 жылы қайтыс болды) Магнуске Маннға шабуыл жасау үшін Ирландияда әскери күштерді көтеруді тыйым салуды бұйырды. Бір жылдан кейін Магнус патшалық билікке ие болды, өйткені ол Маннаға оралып, халықтың келісімімен билік жүргізді. Магнусқа қарсылық, осылайша Харальдтың қолдауы 1250-ші жылдардың ортасына дейін жалғасты. Мысалы, Хакон 1254 жылы Магнусқа патшалық атағын бергенде, оның қарсыластары бұл туралы естігенде, қатты қорқып, оны құлату үміті біртіндеп жойылып кеткенін жазған. Сонымен қатар, 1256 жылы Генрихтің атынан Магнуске жазылған қорғаныс хаты Генрихтің адамдарына Харальдр мен Иваррды қабылдамауға бұйрық береді, бұл осылайша бұл екі адамның әлі де тірі және белсенді екенін білдіруі мүмкін. Шабуыл, әрине, Александр атынан, шотландтық миссиясының Норвегияға өткен жылы сәтсіз аяқталуына жауап ретінде жүргізілген. Оған жауап ретінде Хакон Шотландияның батыс жағалауындағы Норвегияның бақылауын қалпына келтіру үшін үлкен әскери күш ұйымдастырды. Бұл кезде Норвегия королі билігінің шыңына жеткен еді, ал оның жалғыз ұлы таққа мұрагер ретінде танылған болатын.

Норвегияның жазалау шаралары

1263 жылдың жазының соңында Хаконның әскері Шотландияның солтүстік жағалауына жетті. Бұл әскердің нақты саны белгісіз болса да, Исландия жылнамасында "Норвегиядан осындай үлкен әскер шыққаны туралы мәлімет жоқ" деп жазылған. Шотландия құрлығына жеткеннен кейін Хакон сагасында Хакон Кэйтнеске салық төлегені және Морей-Фертке тонауды ойластырғаны туралы айтылған. Содан кейін флота батыс жағалаумен бірге оңтүстікке қарай Скайға қарай бет алды, онда сагада Хаконды Магнус қарсы алғаны жазылған. Сагада Хаконның флоты солтүстіктегі Керрераға қарай жүзіп, онда Дубхгалл мен Магнус басқалармен бірге елу кемеге Кинтайрға қарай жолдама берді, ал кішігірім топ Бутке жіберілді. Кинтайрға жіберілген флотқа Аунхус Мор мак Домхнаиллдің, Ислайнның иесі (шамамен 1293 жылы қайтыс болды) және белгілі бір Мурдхадтың адаллығын алу міндеті жүктелген болуы мүмкін, екеуі де сағада кейіннен Хаконға мойынсұнған деп айтылған. Сагада бірнеше қамалдар Хаконның әскерлерімен қорғалғандығы жазылған: Буттегі Ротесей қамалы; және оңтүстік Кинтайрдағы аты аталмаған қамал, ол Дунаверти қамалы болуы мүмкін. Гигада Эоган Хаконға бағынды және Норвегия патшасына шотландтар жағына шығуға шешім қабылдағанын айтты. Hákon Eóghan-ды босатып жіберген уақытта шотланд патшасының алғашқы хабаршылары келіссөздер жүргізуге келгенін жазған. Сага келіссөздердің бейбіт басталғанын көрсетеді, бірақ уақыт өтіп, ауа райы нашарлай келе, уақыт қысымы Хакон барлық диалогты тоқтатты. Ол Ленноксқа терең, Лох Лонг арқылы кемелерді жіберді. Саганың әртүрлі нұсқалары күшті Магнус, Дубхгалл, (Дубхгаллдың ағасы) Айлеан мак Ройдри, Аунгхус Мор және Муршад бастаған қырық және алпыс кемеге дейін жеткізеді. Сага кемелерді Лох-Ломонд теңізі арқылы сүйрегенін айтады, бұл басқыншылар өз кемелерін жағаға тастап, екі көлдің арасындағы аралықтан (бүгінгі Арохар мен Тарбет елді мекендері арасында) жүзіп өткенін көрсетеді. Сагада жаулап алушылар көлдегі жақсы мекенделген аралдарды және көлді қоршаған үйлерді қалай жойғаны жан-жақты сипатталған. Hákon өзінің норвегиялық гаэльдік магнаттарына осы шабуылға басшылық етуді тапсырғандығы, олардың қайықтары норвегиялықтарға қарағанда жеңіл екенін және сондықтан бір көлден екінші көлге тасымалдау оңай екенін көрсетеді; бұл кәсіпорынның норвегиялық мақсатқа деген адалдықтарын сынауға арналғандығын білдіруі мүмкін. Леннокс тоналған кезде, Хакон мен оның негізгі күші Кумбралар мен Шотландия құрлығының арасында орналасқан, 30 қыркүйек пен 3 қазан аралығында Ларгс шайқасына қатысты оқиғалармен айналысты. Кейінгі шотландтық хроникашылар бұл ұрыс үлкен жеңіске ие болды деп мәлімдегенмен, шын мәнінде бұл соғыс "қауіпті қақтығыстардан" басқа ештеңе емес, екі жақ та аз зардап шекті. Норвегиялық флот Хебридтер аралынан шығып, қазан айының соңында Оркниге жетті, онда желтоқсанның ортасында ауру Хакон қайтыс болды. Шын мәнінде, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Александр патшалығы өзін Норвегияның күшінен сәтті қорғады, ал Хаконның көптеген норвегиялық-гейлдік қолдаушылары оның ісіне қолдау көрсетуге асықпайтын.

Гебрид-Манкс бағындыруы

Хаконның сәтсіз жорығынан бірнеше ай өткен соң, Норвегиядан бейбітшілік шарттарын талқылау үшін елшілер жіберілді. Осы арада Александр бастамашылықты қолға алып, Хаконды қолдаған магнаттарды жазалауға дайын болды. 1264 жылы Александр флотын жинап, Маннаны басып алуға дайындалды. Норвегиялық иелерінен немесе Генрих III-ден (ол кезде тұтқынға алынған) қорғанышсыз Генрих 1264 жылы 14 мамырда Англияда ашық көтеріліс кезінде болған Льюс шайқасынан кейін тұтқындалды. Егер Генрих тұтқындалмаса, ол Александрдың Магнустың бағынысына ие болуына жол бермейтін болар еді. Он үшінші ғасырдағы Gesta Annalia I-ге сәйкес, шотландтық басқыншылар бүкіл аралдарды тонаған және өлтірген; экспедицияның өзі он үшінші ғасырдың аяғында Magnúss saga lagabœtis ("Магнус лагманның сагасы") арқылы расталады. Арал магнаттарына, әсіресе Магнуске, мәжбүрлі түрде бағындыру аралдардағы норвегиялық ықпалдың толық құлдырауын көрсетті.

Актілер мен марапаттар

Крован әулетінің патшаларының патшалық жарғыларының тек жиырма түпнұсқасы, көшірмесі немесе тұжырымдамасы белгілі. Олардың тек үшеуі Магнус патшалық құрған кезге жатады, оның бірі - 1256 жылы Конишейд монастырына берілген грант - бұл сол әулеттің жалғыз түпнұсқалық корольдік жарғысы. Патшалық жарғыларға бекітілген маңызды құрылғылар екі жақты балауыз мөрлер болды, олар осындай құралдардың шынайылығын растау үшін пайдаланылды. Династияның мөрлері сақталмаса да, он жетінші және он сегізінші ғасырларда Магнустың ағасы Ренгвальдрға және ағасы Харальдрға тиесілі деп саналатын бірнеше сипаттамалар мен суреттер бар. Бұл шектеулі дәлелдер он екінші және он үшінші ғасырларда династияның патшалары өздерінің мөрлерінде желкенді кемеге ие болғандығын көрсетеді, бұл сол кезде аралдарда пайдаланылған клинкерден жасалған кемені білдірсе керек. Бұл таңбаларды қарулы галереялық флоттың күшімен күш-қуатты адамдар көтеріп жүрді. Манн хроникасы, династияның патшалығы туралы жалғыз дереккөз, Магнустың тұсында Манн туралы құрастырылған. Құжатты талдау 1257 жылы жазылған, онда Магнус пен Рихардтың қатысуымен Рушендегі Сент-Мария абатханасының бағышталуы туралы жазылған. Осылайша, хрониканы Магнус өзі тапсырған немесе оның атынан жазған көрінеді. Хроника біршама династияның бір желісіне екіншісіне қарағанда - Магнустың әкесі Олафрдың желісі Олафрдың бәсекелес ағасы Ренгвальдрдің желісіне қарағанда біршама бейтарап. Мысалы, Харальд Гудрёдарсон өзінің туысы Магнустың заңды патшалығына қарама-қарсы, узурпатор және төреші ретінде бейнеленген. Харальд (1247 ж.) және Магнус (1256 ж.) атты ерлік атақтары тәуелсіз ағылшын дереккөздерінде расталған көрінеді. Мысалы, 1256 жылы Генрихтің Магнуске жазған хатында, Магнус ағылшын патшасының әскери белбеуін кигенін айтады. Крован әулетінің бірнеше жетекші мүшелері өздерін латын тіліндегі rex insularum ("Аралдар патшасы") деп атады. Магнус пен оның жоғарыда аталған ағасы Харальдр латын тілінде rex manniae et insularum ("Мэнн мен аралдардың патшасы") деп аталды.

Өлім

[[Файл:Рушеннің аббат тасы. 13 ғасырдағы мәйіттің құтысы Магнус, оның інісі Ронвальд немесе олардың әкесі Олафтың мәйіті болуы мүмкін. Манн хроникасына сәйкес, патша 24 қарашада Рушен замогында қайтыс болды және Рушендегі Сент-Мария абатханасында жерленді. Рушенде табылған табыт қақпағы сол жерде жерленген деп танылған үш патшаның біріне арналған қабірмен байланысты болуы мүмкін. Маннның скандинавтық гаэльдік билеушілерінің ұзақ кезеңіне жататын соңғысы ретінде оның өлімі аралдың скандинавтық теңіз патшаларының "алтын дәуірі" деп аталатын кезеңін аяқтады. Historia rerum Anglicarum-тың жалғасы оның өліміне байланысты "пандар Маннның үстінен билік етуді тоқтатты" деп жазған.

Жойылған патшалық

Ларгстағы шешілмейтін шайқастан үш жыл өткен соң, Норвегия мен Шотландия патшалықтары арасында ақыры бейбітшілік шарттары келісілді. 1266 жылы 2 шілдеде Перт келісімінің жасалуымен Шотландияның батыс жағалауы туралы ғасырлар бойы жалғасқан аумақтық дау ақыры шешілді. Келісім аясында Норвегия королі Магнус Хаконарсон (1280) Хебридтер мен Маннды Александрға берді, ол өз кезегінде төрт жыл ішінде 4000 фунт стерлинг төлеуге келісті, сонымен қатар 100 фунт стерлинг төлеуге келісті. Басқа шарттарда арал тұрғындарының Шотландия заңдарына бағынғаны, келісімге дейін жасаған әрекеттері үшін жазаланбағаны және өз иеліктерінде қалуға немесе бейбітшілікпен кетуге ерікті екендігі айтылған. 1266 жылы Ланеркост хроникасында Александр Маннды тағайындалған сот орындаушылары арқылы басқарып отырғаны жазылған; Шотландияның қазыналық есептерінде Дэмфристің шерифіне жеті Манкс тұтқынды ұстауға рұқсат берілгені жазылған. 1275 жылы Магнус Олафссонның заңсыз ұлы Гудрёдр Маннға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, өзін патша етіп орнатуға тырысты. Манн хроникасы мен Ланеркост хроникасына сәйкес, 7 қазанда шотландтық флот Маннға қоныс аударды, ал келесі күні ертеңіне шабуылдар басылды, өйткені шотландтар бүлікшілерді Рональдсвей шайқасында талқандады. Гудррдың жеңілісте қаза тапқаны мүмкін, бірақ бір дереккөзде, Historia rerum Anglicarum жалғасында, ол, оның әйелі және оның ізбасарлары қазадан Уэльске қашып кеткен деп жазылған. Он үшінші ғасырдың аяғында аралдар бір кездері Магнус пен оның алдындағы Крован әулетінің мүшелері Шотландияның құрамына қосылды. 1293 жылы шотланд королі Джонның парламенті (өлген 1314 жылы) оның патшалығы ішінде үш жаңа шерифтік құрылым құрды. Осы үштің бірі - Скайдың шерифтік қызметі Росс графы Вильгельмге берілді (өлі 1323). Бұл шерифтік аймаққа Арднамурчанның солтүстігіндегі теңіз жағалауы (Уэстер Росс және Кинтейл) және Скай, Льюис, Уист, Барра, Эйг және Рум аралдары кірді. Шерифтік лауазымның кейбір бөліктері бұрын, Манн және Аралдар Корольдігі таратылғаннан кейін бір кездері, қолға алынған болуы мүмкін.