Кіріспе

Итальяндық сәтсіз өлтіруші (1858-1882) Гульельмо Обердан (туған Вильгельм Оберданк; 1 ақпан 1858 - 20 желтоқсан 1882) - итальяндық ирредентист. Ол Австрия императоры Франц Иосифті өлтіруге ұмтылғанда өлтірілді, ол Италияның бірігу қозғалысының шейітін болды.

Өмірбаян

Ол сол кезде Австрияның Триест қаласында дүниеге келген. Ол Дионисио Гульельмо Карло деп шомылдыру рәсімінен өтті. Оның бірінші аты - әкесінің аты. Гюльгельмо - оның екінші аты, ол өзінің құдасы Гюльгельмо Россидің құрметіне берілген. Оның анасы Гориция және Градиска графтығындағы Шемпастан (Италия: Самбассо, Неміс: Шонпас) шыққан словен әйел, ал әкесі Валентино Фальчиер Австрия армиясының венециялық сарбазы болды (егерде Триесттің азаматтық тіркелімдерінде ол нан пісіруші ретінде көрсетілген болса да). Оның анасының тегінің бастапқы түрі Оберданк (немесе Оберданч) болды, кейіннен оны Гюльгельмо Обердан өзі Обердан деп итальяншалады. Оберданның өмірбаянын жазған адам, сол жылдар ішінде кейбір словен ұлтшылдары оны тек соңғы форма арқылы "өз қанынан" деп мәлімдегенін айтады. Оның әкесі Новента ди Пиаведен шыққан; соңғы жылдары Венецияда өмір сүрді, ол 1878 жылы қайтыс болды. Ол ұлын танымады, сондықтан Вильгельм анасының тегін алды. Ол анасы мен өгей әкесі Франческо Ференчичпен (словен) тәрбиеленген. Өмірбаяны Франческо Салата оны өгей әкесінің жамандығына қарсылық білдірді, ол олардың жақсы қарым-қатынасына тоқталып, өгей әкесінің Обердан мен оның басқа ұлдары арасында ешқандай айырмашылық жасамағанын, Обердан оны баббо деп атағанын және Римде болған кезінде оған сүйіспеншілік хаттар жазғанын және жазалау алдындағы соңғы хатында өгей әкесінің сапары "үлкен жұбаныш" екенін, сонымен қатар оған бар нәрсе үшін алғыс білдіргенін айтты. Ол итальяндық мәдени ортада білім алып, ирредентистік идеяларды қабылдады және өз атын "Гульельмо Обердан" деп итальяншалады. 1877 жылы Венаның Технологиялық колледжіне (қазіргі Венаның Технологиялық университеті) оқуға түседі. Ол империяның барлық ұлттық топтарының тәуелсіздігі идеясын қолдағандықтан, Босния мен Герцеговинаны Австрия-Мажарстанның басып алуына наразылық білдірді, сондықтан ол сол жердегі әскери іс-шараларға қатысы болғысы келмегендіктен, Австро-Мажар армиясынан кетіп қалды. Оның орнына ол оқуын жалғастыру үшін Римге қашып кетеді. Италия астанасында ол әлі де австро-мажарлық билікте тұрған итальян тілінде сөйлейтін жерлерді Италияға қосуды көздейтін ирредентистік идеяларды қабылдады. 1882 жылы ол ирредентист көшбасшысы және негізін қалаушы Маттео Ренато Имбрианимен кездесті. Сол кезде ол Триестті Австрияның қол астынан тек қана радикалдық азап шегу арқылы ғана азат етуге болатынына көз жеткізді.

Адам өлтіруге әрекеті

Сол жылы император Франц Иосиф Габсбургтер билігінің 500 жылдығын атап өту аясында Триестке сапар жоспарлап отырды. Қала 1840 жылдардағы төңкеріске қатыспағаны үшін urbs fidelissima ("ең адал қала") деген құрметті атаққа ие болса да, қала итальяндық ирредентистердің ошағы болды. Салтанатты шара Австрияға қарсы демонстрациялармен қатар өтті. Бұл жағдайда Обердан мен Истрия фармацевті Донато Рагоза императорға қарсы қастандық жасауға тырысты. Оберданның әрекеті сәтсіз болды, өйткені ол Австрия аумағына шекарадан өткеннен кейін көп ұзамай Рончиде тұтқындалды. Ол тұтқындауға, Оберданның көрнекті өкілі болған ирредентистік қозғалыстың екі австриялық хабаршысының арқасында қол жеткізілді. Алайда, итальяндық ирредентистердің Оберданды австриялық билік алдында оның словендік тегіне байланысты сатқандығы туралы тағы бір теория бар. Тұтқындалғаннан кейін Обердан бастапқыда жалған есімін (Гульельмо Росси, оның құдасының аты) ұсынды және ол Гульельмо Обердан емес екенін айтты. Салатаның айтуынша, бұл қорқынышпен емес, отбасын және серігін қорғау үшін жасалды. Ол Австрия сотының үкімімен тұтқындалып, асылуға кесілді. Оның анасы Виктор Гюго мен Джозуэ Кардуччи кешірім сұрап жалбарынды, бірақ пайдасыз. Өлім жазасы Оберданның императорды өлтіруді жоспарлағанын мойындауынан шығарылды. Осы мойындау болмаса, оның өмірі сақталып қалар еді. Салатаның айтуынша, Оберданның жоспары Италияға осы мақсат үшін шейіт болған, құтқарылмайтын Триестті беру еді, оны алудың құралы ретінде кісі өлтіруге тырысу. Ол өлтіруге тырысқанда, ол сәтсіз болды, ал түрмеде қалуы оған әрекет етуге кедергі жасады, ол өзінің мақсатын орындау үшін өзін-өзі айыптауды бастады, "бәлкім, ол тағдырға бата берді, ол оның шейіт болуы таза болып қалатынын және тек оның қаны ғана төгілетінін шешті". Сотталған Обердан барлық діни рәсімдерден бас тартып, "Мен математик және еркін ойшылмын және жанның өлмейтініне сенбеймін" деп мәлімдеді. Ол өлтіру алдында "Viva l'Italia!" деп айқайлады. (Италия ұзақ өмір сүрсін! ), бұл оның итальяндық ұлттық ісінің шейітінің кейінірек атын нығайтуға көмектесті. Италияның барлық қалаларында оның мүсіндері орнатылды. Тағы 35 жыл билік еткен император Франц Иосиф енді ешқашан Триестке бармады. 1914 жылы Франц Фердинандтың өлтірілуі және содан кейінгі ирредентизмнің қайта өркендеуі Оберданның бұрынғы әрекетіне қайта оралды.

Бұрынғы шабуыл мен кісі өлтіру үшін жауапкершілік

Оберданның процессі кезінде және келесі жылдары Оберданның сол жылдың 2 тамызында (1882) Триестте болған оқиғаға жауаптылығы туралы пікірталас болды. Түнгі сағат 9-да австро-венгерлік ардагерлердің парад кезінде белгісіз адам марш тобының соңғы қатары мен шерудің бірінші қатары арасында бомба лақтырып, 15 адамды жарақаттады және біреуін өлтірді, 15 жастағы Анжело Стокки, ол жолдың екінші жағындағы бұрышта тұрды және оны ошақ ұрып өлтірді. Бұл шабуылда қолданылған бомба (Орсини үлгісі) оның тұтқындалған кезінде Оберданның қолында табылған бомбамен бірдей үлгіде болған. Обердан оқиға кезінде Триестте болған, оған ол тұрған "Алла-Сити ди-Вена" қонақ үйінің иесі, сондай-ақ оның қызы, оны көрген саудагер және, аз сенімділікпен, қонақ үйдің портирі куә болды. Ол үйдің иесімен неміс тілінде сөйлесіп, өзін неміс ретінде маскировкалады. Обердан үш айдан кейін Рончиде тұтқындалғаннан кейін әскери соттың жауапты деп танылды. Флоренцияда оның есімі Санта-Мария-Новелланың алдындағы алаңдағы Тәуелсіздік соғыстарында қаза тапқандардың обелискінде жазылған. Словения жазушысы Борис Пахор сол атаумен роман жазды, онда ол Оберданның өміріндегі оқиғаларды енгізді. Италиялық жазушы Энцо Бетиза өзінің "Триест арбағы" романында Стефано Нарденк (Нарден) атты ойдан шығарылған атымен Оберданды суреттеген. Оберданның өмірін киноға бейімдеу 1915 жылы Римдегі Тибер фильмдері шығарды. Ол Альберто Кольоның Обердан рөлін сомдады және режиссер Эмилио Гионе, ол сонымен қатар Триест губернаторының рөлін сомдады. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияда түсірілген патриоттық, ирредентистік фильмдердің бірі. Эмилио Гионе Римде фильмнің шақыру арқылы көрсетілуінде ирредентист Габриэле Д'Аннунциомен кездесті, ал Гионедің интер-татулдарын Д'Аннунцио мақтады. 1924 жылы Франческо Салата өзінің ауқымды және жақсы құжатталған жұмысын жариялады Обердан Гульельмо Обердан secondo gli atti segreti del processo: carteggi diplomatici e altri documenti inediti, бірақ белгілі бір дәрежеде фашистік режимнің ой-пікірлеріне әсер етеді. Триест жазушысы Итало Свевоның өмірбаянын жазған Джон Гатт Ратнер, Оберданның өлім жазасына кесілген кезде 21 жастағы Свевоның бұл оқиғаға қатты әсер еткенін айтады. Осыдан кейін Свево Триесттің L'Indipendente газетінде тұрақты түрде жаза бастады. Ол ешқашан Оберданды ашық атаған емес - газет қатты цензураға ұшырады және Австрия билігі Оберданға деген жанашырлықтың кез келген көрінісін сатқындық деп қарады. Алайда, 1884 жылы 21 қаңтарда Свево Иван Тургеневтің "Жұмысшы және ақ қолды адам" әңгімесінің аудармасын жариялады, оның басты кейіпкері қысымға ұшырағандардың мүддесі үшін бүлікшіл әрекет жасағаны үшін өлім жазасына кесіледі; Свево "Ақ қолды адамның өлімі емес, оның өзін бағалай алмайтын адамдар үшін құрбандығы шынымен қозғау салады" деген пікірді қосты. Гатт Ратнердің айтуынша, "Триестиннің Оберданға нұсқауында бұл мәселеге [Свевоның] көзқарасы анық көрінеді".