Кіріспе

Шынайы көз жастардың қорқынышы: Кшиштоф Кисловский теория мен пост-теория арасындағы 2001 жылғы словен философы Славой Жижектің кітабы. Ол поляк режиссері Кшиштоф Кисловскийдің фильмдерін таенджиалдық түрде тексеру үшін еркін ассоциативтік фильмді интерпретациядан пайдаланады, сонымен бірге когнитивтік фильм теориясы мен психоаналитикалық фильм теориясы арасындағы пікірталастан аулақ болады. Оны 2001 жылы Британдық кино институты шығарды.

Теория мен пост-теория

Кітаптың кіріспесінде "Жоғалған лаканиялықтардың таңғажайып жағдайы" Жижек өзін Дэвид Бордуэлл мен Ноэль Кэрроллдің пост теориясы антологиясында дәлелдеген киноны зерттеуге ұтымды және эмпирикалық тәсілге қарсы қойып отыр. "Нағыз көз жастардың қорқынышы" романының негізі - Бордуэлл мен Кэрроллдің қолдауымен дәлелдерге негізделген сызықтық негізделген фильм теориясы мен Жижек қолдаған психоанализ және марксизм ілімдерін сілтеме ететін еркін ассоциативтік фильм интерпретациясы (кейде жай ғана "теория" деп аталады) арасындағы пікірталас. Кіріспе аталымында айтылған "жоғалған лаканиялықтар" - бұл (Жижектің айтуынша, жоқ) лаканиялық кино теоретиктері. Бордуэлл кинотануға "көзқарас" ұғымын енгізгенін сынға алады. Жижек Бордуэллдің Лаканның көзқарас тұжырымдамасын дұрыс түсінбегенін айтады. Ол бұл түсініспеушілікті ішінара (Жижектің көзінше) Лаканның мәдени зерттеулер арқылы игерілуіне кінәлайды. Жижек Лаканның көзқарас тұжырымдамасы субьектке тиесілі деп қате түсініледі деп атап өтті, ал Лакан шын мәнінде көзқарас объектінің жағында деп сенді (TFRT, 34-б.). Жижек Пост-теорияны кинотанудағы қозғалыс ретінде сипаттайды, бірақ Бордуэлл оны жоққа шығарады және ол интеллектуалды ұятсыздықты көрсетеді деп айтады. "Пост-теоретиктер" деп атағандардың өз жұмыстарында эмпирикалық зерттеудің маңыздылығын баса айтатынын ескерсе де, Жижек мұндай позиция тергеуші "пост-теоретикті" қарастырудан шығарады деп санайды. Жижек үшін бұл заңсыз қысқа тұйықталу. Жижек Бордуэллдің көрерменнің назарын басқаратын және бағыттайтын трансмәдени әмбебап идеясы туралы еңбегін келтіріп, "трансмәдени әмбебап ұғымының өзі әртүрлі мәдениеттерде әртүрлі нәрселерді білдіреді" деп жазады (17-бет). Жижектің мәлімдемесі өзін-өзі жеңе алмайды және трансмәдени универсалдардың бар екенін білдірмейді, өйткені барлық мәдениеттер "әлемдік" деген бірдей түсінікті бөліспейді. Бордуэлл "Фигуралар жарықта ізденді" кітабында трансмәдени универсалдарға қатысты сын-пікірлерге егжей-тегжейлі жауап берді. Бордуэлл Жижектің басқа да сын-пікірлеріне "Славой Жижек: Не болса да айтыңыз" атты онлайн эсседе жауап береді.

Жижектің жанр теориясы

Бірінші тарауда, "Жалпыға бірдейлік және оның ерекшелігі" Жижек Стивен Пинкердің лингвистикалық зерттеулері мен Г. В. Ф. Гегельдің метафизикасы негізінде жалпыға бірдейлікке "ерекшелік" деп аталатын нәрсенің құрылымдық қажеттілігін дәлелдеді. Пинкердің айтуынша, біздің тілдік қабілетіміз екі агенттіктің өзара әрекеттесуінен туындайды: біріншіден, қатаң ережелерді жаттап алу қабілетіміз, ал екіншісі, осы ережелерге қатысты кейбір ерекше ерекшеліктерді есте сақтау қабілетіміз. Жижек келтірген мысал - тілдік құзыреттілікті дамыту үшін балалар етістік үлгілеріне ерекшеліктерді (мысалы, "азаң" дегеннің орнына "азаң" деп айту) үйренуі керек. Демек, ереже оның ерекшелігісіз жұмыс істемейді. Жижек ерекшеліктің құрылымдық қажеттілігі фильм жанрына да қатысты деп мәлімдейді. Жанр мәселесі әрқашан кинотеориялықтар үшін проблемалық болды (мысалы, фильм нойр эстетикалық стиль немесе жанр ма деген пікірталасты қараңыз). Жижек үшін біз кез-келген жанрдың ең жоғары үлгісін оның ерекшелігімен табамыз, оны Жижек жанрдың конвенцияларын дәстүрлі емес, формулалық емес жолмен анықтайтын жұмыс деп анықтайды. Мұнда мысал ретінде Мартин Скорсезедің "GoodFellas" фильмін келтіруге болады, ол көбінесе ең үздік бандит фильм ретінде мақталады, бірақ бұл жанрдың типтік үлгісі емес.

Шындықтың ойдан шығарылған табиғаты және Киесловскийдің өнері

Жижек кітабының аталышында айтылған "нағыз көз жастан қорқу" Киесловскийдің деректі фильм түрінен көркем фильмдер жасауға көшуін негіздеуінен басталады: "Мен нағыз көз жастан қорқамын. Тіпті, суретке түсіруге құқығым бар ма, жоқ па, білмеймін. Мұндай кезде мен өзімді шын мәнінде, шектерден тыс әлемде жүрген адам ретінде сезінемін. Бұл менің деректі фильмдерден қашуымның басты себебі" (Kieślowski, TFRT-де келтірілген, 72-бет). Жижек Киесловскидегі шынайы көз жасқа тыйым салуды ескі заттың бейнелерге тыйым салуымен байланыстырады. Жижектің пікірінше, біз тек "актілерді тастағаннан кейін" қабылданған әлеуметтік тұлғасының астында жасырынған нақты адамды біле аламыз, бірақ жеке адамның қалауының шындықты тек ойдан шығарылған рөлді ойнағанын көрген кезде ғана біле аламыз. Жижек компьютерлік жүйріктің интерактивті онлайн ойындарда садистік кісі өлтіруші кейіпкерін қабылдағанын мысалға келтіреді. Жижек бұл кейіпкерді таңдау көркем шығарманың астында кішіпейіл кейіпкерді жасырады дегенді білдірмейді, керісінше, "қиындық көркем шығарманың бет-әлпетімен [гик туралы] шындық айтылады" (TFRT, 75-б.). Кейін Кисловскийдің көркем киносы Еуропалық көркем фильмдегі "барлығын көрсету" деген жалпы тенденциямен қарама-қарсы қойылады. Мысалы, порнографиялық фильмдерге көбірек байланыстыратын, жыныстық қатынассыз көріністерді қамтитын негізгі фильмдердің өсіп келе жатқан тізімі бар. Алайда, Жижек Киесловскийдің ұстанымын қазіргі заманғы БАҚ-тың барлық нәрсе ашық және әдепсіз түрде мәлімделетін, мысалы, АҚШ-тың бұрынғы президенті Билл Клинтон сияқты қоғам қайраткерлерінің мойындаулары сияқты сөз сөйлеу үрдісімен қарама-қарсы қояды. Жижек бұл үрдістің себепкері болып, сөздің күші мен әсерін жояды. Жижек сияқты марксист үшін бұл саяси билік күресінде маңызды мәнге ие. Жижек Киесловскийді шындық пен шындықтың ойдан шығарылған табиғатына баса назар аударған эстетикалық көзқарасын сақтағаны үшін ұлы суретші ретінде атап өтеді.